Tên gọi và vị trí địa lý
Tỉnh Hòa Bình không chỉ nổi tiếng với cảnh sắc thiên nhiên hùng vĩ, nền văn hóa Mường đậm đà bản sắc, mà còn là vùng đất tâm linh hội tụ nhiều đền, phủ linh thiêng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – Tứ phủ, một di sản văn hóa phi vật thể đặc trưng của người Việt. Trong số đó, có thể kể đến các địa điểm nổi bật như: Đền Chúa Thác Bờ (xã Vầy Nưa, huyện Đà Bắc), Đền Bờ (xã Hào Tráng), Phủ Mường Động, và đặc biệt là Đền Thượng Bồng Lai thuộc khu di tích tâm linh núi Đầu Rồng, nơi thờ Đệ nhị Thượng ngàn Tiên nương (tức cô Đôi Thượng ngàn) và chư vị tiên thánh Tứ phủ công đồng.
Tọa lạc tại chân núi Đầu Rồng (khu 3, thị trấn Cao Phong, tỉnh Hòa Bình), cách trung tâm thành phố Hòa Bình khoảng 17km, đền Bồng Lai, hay đền Thượng Bồng Lai không chỉ là chốn tâm linh linh thiêng, mà còn là điểm hội tụ văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân khắp vùng Tây Bắc.
Lịch sử và nhân vật
Được biết, ngôi đền được khởi dựng từ những năm 1890, được trùng tu lớn vào năm 2013. Bài viết Lễ hội truyền thống Đền Thượng Bồng Lai viết về lịch sử đền:
Ngôi đền có từ năm vua Thành Thái thịnh trị năm thứ 2 (năm Canh Dần 1890). Đi qua các cuộc chiến tranh và biến cố thăng trầm của lịch sử, đền bị xuống cấp, mai một. Năm 2013, ngôi đền được xây dựng lại trang hoa, mỹ lệ, toàn bộ kiến trúc được hoàn mãn.(1)
Theo truyền thuyết dân gian được lưu truyền tại hai vùng đất Nho Quan (Ninh Bình) và Cao Phong (Hòa Bình), cả hai ngôi đền Bồng Lai đều thờ Cô Đôi Thượng Ngàn, hay còn gọi là Sơn Tinh công chúa, con gái của vua Đế Thích. Chuyện kể rằng, ở Nho Quan xưa có một vị quan lang người Mường nổi tiếng hiền đức, song tuổi cao mà vẫn chưa có con nối dõi. Ngọc Hoàng đã phái Sơn Tinh công chúa giáng trần đầu thai làm con gái của ông.
Khi cô bé lên bốn tuổi, gia đình chuyển về sinh sống tại vùng Cao Phong. Trong một lần xuống núi lấy nước ở chân núi Đầu Rồng, cô gặp một bà lão bệnh tật và không ngần ngại giúp đỡ, người ấy sau này mới biết là Mẫu Thượng Ngàn trong hình hài trần thế. Ít lâu sau, cô hóa thân và theo Mẫu để học đạo, tu luyện phép thuật nhằm cứu giúp muôn dân, dạy dân cách canh tác, dệt vải, làm ăn sinh sống.
Ghi nhớ công đức ấy, người dân hai vùng đã lập đền thờ cô và gọi tên là Bồng Lai. Trong đó, đền ở Nho Quan được xem là nơi Cô giáng sinh, còn đền tại Cao Phong là nơi cô hóa và theo Mẫu Thượng Ngàn quy y, trở thành Thánh Cô được tôn kính trong tín ngưỡng Tứ phủ.
Hai ngôi đền thờ Cô thuộc địa phận huyện Nho Quan (tỉnh Ninh Bình) và huyện Cao Phong (tỉnh Hòa Bình) – nơi gắn với truyền thuyết sinh hóa của Cô. Đền Bồng Lai (còn gọi là Đền Bồng Lai Hạ) ở Nho Quan, Ninh Bình là nơi Cô được giáng sinh; còn Đền Bồng Lai Thượng ở Cao Phong, Hòa Bình là nơi Cô hóa.(2)
Kiến trúc cảnh quan
Đền Thượng Bồng Lai có cảnh quan tuyệt đẹp trên cung đường Tây Bắc. Đền nằm trong khuôn viên rộng 5.000m2, giữa không gian xanh mát của núi rừng, lưng dựa vào dãy núi Đầu Rồng, mặt hướng về phía thị trấn Cao Phong.
Quả thực, nếu ai đã từng đến đây, đều phải công nhận đúng là chốn “Bồng Lai tiên cảnh”. Đây là một ngôi đền khang trang, tố hảo đẹp bậc nhất Việt Nam.(3)
Phía trước cổng tam quan uy nghi là một hồ nước hình bán nguyệt tạo điểm nhấn thanh tịnh. Bước qua tam quan là khoảng sân rộng thoáng đãng dẫn đến tòa đại bái gồm ba gian, trang trí với hệ thống phù điêu, hoành phi, cửa võng sơn son thếp vàng rực rỡ. Khu vực chính điện (cung cấm) được thiết kế theo kiểu ba gian truyền thống, là nơi tôn thờ Tam tòa Thánh Mẫu cùng Cô Đôi Thượng Ngàn. Cung đệ nhị mang dáng dấp kiến trúc năm gian tám mái, dành thờ Tam vị chúa được phong tặng sắc hiệu Đại vương và Công chúa. Cung đệ tam được xây dựng theo kiểu bảy gian hai mái, là không gian linh thiêng thờ Tam phủ Công đồng.
Đền Bồng Lai không chỉ nổi bật bởi kiến trúc hoành tráng mà còn gắn liền với quần thể hang động tự nhiên kỳ thú như: động Hoa Sơn Thạch, động Không Đáy, động Thiên Thai, động Phong Sơn và động Nhãn Long Sơn. Phía sau khu đền là ban thờ và pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni có chiều cao hàng chục mét, được đặt trang nghiêm dưới chân núi Đầu Rồng, góp phần tạo nên một không gian linh thiêng và hùng vĩ giữa núi non trùng điệp.
Hiện vật
Tác giả Mộc Lam cho biết trong bài viết Đền Bồng Lai:
Trong đền Bồng Lai hiện còn lưu giữ một số di vật có giá trị như chuông cổ đời vua Thành Thái (1889 – 1907) và hai đạo sắc phong.(4)
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội Đền Thượng Bồng Lai được tổ chức trang trọng với hai phần: lễ và hội. Phần lễ diễn ra theo nghi thức truyền thống, trong đó nổi bật là nghi lễ rước nước thu hút đông đảo người tham gia, di chuyển từ Đền Thượng Bồng Lai đến đền Đông Sơn, tạo nên không khí trang nghiêm, linh thiêng.
Phần hội mang tính chất vui tươi, sôi nổi với nhiều hoạt động văn nghệ, thể thao và trò chơi dân gian như: nhảy bao bố, bắt dê, đập niêu… Lễ hội không chỉ là dịp để người dân và du khách dâng hương, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên mà còn là dịp cầu mong cho quốc thái dân an, nhân khang vật thịnh. Đây là hoạt động tâm linh gắn với đạo lý uống nước nhớ nguồn, đồng thời là dịp tôn vinh các giá trị hướng thiện, nhân văn trong đời sống cộng đồng.
Xếp hạng
Với những giá trị về văn hóa, lịch sử và không gian cảnh quan xanh mát, đền Bồng Lai và thắng cảnh núi Đầu Rồng đã được xếp hạng Di tích, danh lam thắng cảnh cấp quốc gia năm 2012.
Chú thích
- Bùi Minh, Lễ hội truyền thống Đền Thượng Bồng Lai, website Báo Hòa Bình, ngày 11/3/2024.
- GS,TS. Ngô Đức Thịnh, Cẩm nang tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ Phủ, tr 467.
- GS,TS. Ngô Đức Thịnh, Cẩm nang tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ Phủ, tr 467.
- Mộc Lam, Đền Bồng Lai, website Hà Nội mới, ngày 07/03/2023.
Tham khảo
- Mộc Lam (2023), Đền Bồng Lai, website Hà Nội mới.
- Bùi Minh (2024), Lễ hội truyền thống Đền Thượng Bồng Lai, website Báo Hòa Bình
- GS,TS. Ngô Đức Thịnh, Cẩm nang tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ Phủ.
__________________________
Các ngôn ngữ khác
1. English
Name and geographical location
Hoa Binh Province is not only famous for its majestic natural landscape and rich Muong ethnic culture, but also as a spiritual land gathering many sacred temples and shrines associated with the Mother Goddess belief of the Tam Phu – Tu Phu, a distinctive intangible cultural heritage of the Vietnamese people. Among these, notable sites include Thac Bo Goddess Temple (Vai Nua Commune, Da Bac District), Bo Temple (Hao Trang Commune), Muong Dong Palace, and especially Thuong Bong Lai Temple, located within the sacred complex of Dragon Head Mountain (Nui Dau Rong), dedicated to the Second Princess of the Forest Realm (De Nhi Thuong Ngan Tien Nu or Co Doi Thuong Ngan) and the deities of the Four Palaces (Tu Phu Cong Dong).
Situated at the foot of Dragon Head Mountain (Area 3, Cao Phong Town, Hoa Binh Province), about 17 km from Hoa Binh City center, Bong Lai Temple—also known as Thuong Bong Lai Temple—is not only a sacred spiritual site but also a cultural and religious convergence point for people across the Northwest region.
History and figures
The temple was first constructed around 1890 and underwent major restoration in 2013. The article Traditional Festival of Thuong Bong Lai Temple notes:
“The temple was built in the 2nd prosperous year of King Thanh Thai (Canh Dan, 1890). After enduring wars and the vicissitudes of history, the temple deteriorated and faded. In 2013, it was rebuilt beautifully and completely restored in architectural form.” (1)
According to folklore passed down in the two regions of Nho Quan (Ninh Binh) and Cao Phong (Hoa Binh), both Bong Lai Temples are dedicated to Co Doi Thuong Ngan, also known as Princess Son Tinh, daughter of Emperor De Thich. Legend has it that in ancient Nho Quan, there lived a virtuous Muong chieftain who had no children. The Jade Emperor sent Princess Son Tinh to incarnate as his daughter.
At the age of four, her family moved to Cao Phong. One day, while fetching water at the foot of Dragon Head Mountain, she met an old sick woman and selflessly helped her—unaware that this was Mother Goddess Thuong Ngan in human form. Later, the girl ascended with the Mother to learn the Way, mastering divine arts to aid the people, teaching them cultivation, weaving, and crafts.
In gratitude, the people of both regions built temples to honor her, naming them Bong Lai. The temple in Nho Quan marks her divine birth, while the temple in Cao Phong marks her transformation and ascension with the Mother Goddess, becoming the revered Saint Maiden of the Four Palaces.
The two temples—Bong Lai Ha in Nho Quan (Ninh Binh) and Bong Lai Thuong in Cao Phong (Hoa Binh)—thus commemorate her birth and transformation, respectively. (2)
Architecture and landscape
Thuong Bong Lai Temple enjoys a magnificent landscape along the Northwest route. Covering an area of 5,000 m² amid the green serenity of forests, it rests against Dragon Head Mountain and faces Cao Phong Town.
Visitors agree it truly embodies the phrase “Bong Lai fairyland”. The temple stands as one of Vietnam’s most splendid and elegant spiritual sites. (3)
In front of the grand three-entrance gate (Tam Quan) lies a semicircular pond that enhances the tranquil atmosphere. Beyond the gate is a spacious courtyard leading to the Dai Bai Hall of three compartments, lavishly decorated with reliefs, gilded panels, and carved doors. The main sanctuary (Cung Cam) follows the traditional three-compartment design, enshrining the Tam Toa Thanh Mau (Three Holy Mothers) and Co Doi Thuong Ngan. The Second Palace (Cung De Nhi) features a five-compartment, eight-roof structure dedicated to three noble goddesses granted royal titles. The Third Palace (Cung De Tam) has a seven-compartment, two-roof layout honoring the Tam Phu Cong Dong (Assembly of the Three Palaces).
Beyond its architectural beauty, Bong Lai Temple is also linked to nearby natural grottoes such as Hoa Son Thach Cave, Bottomless Cave, Thien Thai Cave, Phong Son Cave, and Nhan Long Son Cave. Behind the temple stands a grand statue of Shakyamuni Buddha several meters high, placed solemnly at the foot of Dragon Head Mountain, contributing to the sacred grandeur of the complex.
Artifacts
Author Moc Lam, in the article Bong Lai Temple, notes:
“The temple still preserves valuable relics such as an ancient bronze bell from the reign of King Thanh Thai (1889–1907) and two royal decrees.” (4)
Events and festivals
The Thuong Bong Lai Temple Festival is solemnly held with two parts: the ritual and the festive. The ritual part follows traditional customs, highlighted by the Water Procession Ceremony, in which participants carry water from Thuong Bong Lai Temple to Dong Son Temple, creating a sacred and dignified atmosphere.
The festival’s festive part is vibrant, featuring cultural performances, sports, and folk games such as sack races, goat-catching, and pot-breaking. It is not only a time for worshippers to offer incense and express reverence but also a moment to pray for national peace and prosperity. The festival embodies the moral principle of “remembering one’s roots” while promoting humanitarian and virtuous values in community life.
Recognition
With its cultural, historical, and scenic significance, Bong Lai Temple and Dragon Head Mountain were officially recognized as National Historical and Scenic Sites in 2012.
2. Français
Nom et situation géographique
La province de Hoa Binh n’est pas seulement connue pour ses paysages majestueux et la richesse culturelle du peuple Muong, mais aussi comme une terre spirituelle abritant de nombreux temples et sanctuaires liés au culte des Déesses Mères des Trois et Quatre Palais (Tam Phu – Tu Phu), patrimoine culturel immatériel typiquement vietnamien. Parmi eux figurent le temple de la Déesse Thac Bo (commune de Vai Nua, district de Da Bac), le temple Bo (commune de Hao Trang), le palais Muong Dong et surtout le temple supérieur Bong Lai, situé sur le site sacré du mont Tête de Dragon (Nui Dau Rong), dédié à la Seconde Princesse des Montagnes (Co Doi Thuong Ngan) et aux divinités des Quatre Palais.
Situé au pied du mont Tête de Dragon (quartier 3, bourg de Cao Phong, province de Hoa Binh), à environ 17 km du centre-ville de Hoa Binh, le temple Bong Lai, ou temple supérieur Bong Lai, est non seulement un haut lieu spirituel mais aussi un centre culturel et religieux du Nord-Ouest du Vietnam.
Histoire et personnages
Le temple fut construit vers 1890 et restauré en 2013. Selon La Fête traditionnelle du temple supérieur Bong Lai :
« Le temple fut édifié la 2e année prospère du règne du roi Thanh Thai (Canh Dan, 1890). Après les guerres et les vicissitudes de l’histoire, il se détériora. En 2013, il fut reconstruit, magnifiquement restauré dans son intégrité architecturale. » (1)
Selon la légende transmise dans les régions de Nho Quan (Ninh Binh) et de Cao Phong (Hoa Binh), les deux temples Bong Lai sont dédiés à Co Doi Thuong Ngan, également appelée princesse Son Tinh, fille de l’Empereur De Thich. Jadis, à Nho Quan, un seigneur Muong vertueux mais sans héritier reçut la bénédiction du Ciel : la princesse Son Tinh fut envoyée sur terre pour naître dans sa famille.
À l’âge de quatre ans, elle s’installa à Cao Phong. Un jour, en allant puiser de l’eau au pied du mont Tête de Dragon, elle rencontra une vieille femme malade qu’elle aida spontanément — sans savoir qu’il s’agissait de la Déesse Mère des Montagnes déguisée. Plus tard, elle suivit la Mère pour apprendre la voie spirituelle, pratiquant la magie pour sauver le peuple et leur enseigner la culture et l’artisanat.
En reconnaissance, les habitants des deux régions construisirent des temples appelés Bong Lai. Celui de Nho Quan marque sa naissance céleste, tandis que celui de Cao Phong commémore sa transformation et son ascension avec la Déesse Mère.
Les deux temples — Bong Lai inférieur à Nho Quan (Ninh Binh) et Bong Lai supérieur à Cao Phong (Hoa Binh) — sont donc considérés respectivement comme les lieux de naissance et de transformation de la sainte. (2)
Architecture et paysage
Le temple supérieur Bong Lai possède un cadre naturel exceptionnel au cœur des montagnes du Nord-Ouest. D’une superficie de 5 000 m², il s’élève dans un environnement verdoyant, adossé au mont Tête de Dragon et orienté vers le bourg de Cao Phong.
Ce lieu mérite pleinement son nom de « paradis de Bong Lai ». C’est l’un des temples les plus splendides et harmonieux du Vietnam. (3)
Devant le portail monumental à trois entrées (Tam Quan) s’étend un étang en demi-lune créant une atmosphère paisible. Après le portail s’ouvre une vaste cour menant à la salle principale (Dai Bai) à trois travées, richement décorée de bas-reliefs et de panneaux dorés. Le sanctuaire principal comprend trois compartiments dédiés aux Trois Déesses Mères et à Co Doi Thuong Ngan. Le deuxième palais, à cinq travées et huit toits, est consacré aux trois nobles déesses titrées de reines et princesses. Le troisième palais, à sept travées et deux toits, honore l’Assemblée des Trois Palais.
Le temple est entouré de grottes naturelles remarquables telles que Hoa Son Thach, Sans Fond, Thien Thai, Phong Son et Nhan Long Son. À l’arrière du complexe se dresse la statue imposante du Bouddha Shakyamuni, haute de plusieurs mètres, placée au pied du mont Tête de Dragon, ajoutant à la majesté sacrée du lieu.
Objets conservés
Selon l’auteur Moc Lam dans Le temple Bong Lai :
« Le temple conserve encore des reliques précieuses telles qu’une cloche en bronze de l’époque du roi Thanh Thai (1889–1907) et deux décrets royaux. » (4)
Événements et fête
La fête du temple supérieur Bong Lai se compose de deux parties : le rite et la célébration. La partie rituelle suit les traditions, notamment la procession de l’eau, qui attire de nombreux participants, reliant le temple supérieur Bong Lai au temple Dong Son dans une ambiance solennelle et sacrée.
La partie festive est joyeuse et animée, avec des spectacles, des compétitions sportives et des jeux populaires tels que la course en sac, la capture de chèvres ou le bris de pots. Cette fête est non seulement un hommage spirituel mais aussi une prière pour la prospérité et la paix nationale. Elle incarne la gratitude envers les ancêtres et exalte les valeurs morales et humanistes dans la vie communautaire.
Classement
En 2012, le temple Bong Lai et le mont Tête de Dragon ont été classés site historique et pittoresque national en reconnaissance de leurs valeurs culturelles, historiques et naturelles.
3. 中文（繁體）
名稱與地理位置
和平省不僅以雄偉壯麗的自然景觀與濃厚的芒族文化聞名，更是一片充滿靈氣的土地，匯聚了眾多供奉三府、四府母道信仰的神聖殿宇，這種信仰被視為越南民族的重要非物質文化遺產。其中著名的靈地包括：瀑坡女神廟（多白縣圍女社）、坡廟（好莊社）、芒洞府，尤其是位於龍頭山靈修區的上蓬萊殿，主祀第二上元仙娘（即山林聖女「姊二上元」）及四府諸聖。
上蓬萊殿坐落於和平省高峰鎮第三區龍頭山腳下，距和平市中心約十七公里。此殿不僅是靈驗的信仰之地，更是西北地區民眾文化與信仰交匯的中心。
歷史與人物
據記載，該殿始建於1890年，2013年進行了大規模重修。文章《上蓬萊殿傳統節慶》記載：
「此殿創建於成泰王盛治二年（庚寅年，1890年）。歷經戰亂滄桑，殿宇頹毀。2013年重新修建，殿貌煥然一新，建築恢復完備。」(1)
根據流傳於寧平省儒關與和平省高峰兩地的民間傳說，兩地的蓬萊殿皆供奉「姊二上元」（山精公主），乃帝釋天之女。相傳昔日儒關有一位德高望重的芒族官郎，年老無嗣，玉皇大帝遂遣山精公主下凡投胎為其之女。
四歲時，隨家人遷居高峰。某日下山汲水於龍頭山腳，遇一病老婦，毫不猶豫相助，後方知乃人間化身之上元聖母。不久，她隨母修道，習法救世，教民耕織、紡布、經商謀生。
為紀念其功德，兩地百姓立殿奉祀，名曰蓬萊。儒關之殿為其誕生之地，高峰之殿則為其化身歸元之所，隨上元聖母成為四府信仰中受人敬仰的聖姊。
兩座蓬萊殿分別位於寧平省儒關縣與和平省高峰縣，是紀念聖姊誕生與化身的聖地。儒關之蓬萊殿（又稱下蓬萊殿）為其誕生之所；高峰之上蓬萊殿則為其昇化之地。(2)
建築與景觀
上蓬萊殿位於西北山區風景優美之地，佔地約五千平方米，環境青翠清幽，背依龍頭山，面向高峰鎮。
凡至此者，皆稱此地實乃「蓬萊仙境」。殿宇巍峨壯麗，為越南最華美之靈廟之一。(3)
雄偉的三門前建有半月形水池，增添一份清淨之氣。穿越三門即至寬闊庭院，通向三間大拜殿，內飾金碧輝煌，雕梁畫棟、匾聯門枋皆貼金彩繪。主殿（三間傳統結構）奉祀三座聖母及姊二上元。第二殿為五間八脊式，供奉受封大王與公主號之三位聖主。第三殿為七間兩脊式，供奉三府公同眾聖。
除宏偉建築外，蓬萊殿還與多處天然奇洞相連，如花山石洞、無底洞、天台洞、風山洞、眼龍山洞等。殿後設有釋迦牟尼佛高達數十米之巨像，端坐於龍頭山腳下，構成莊嚴而壯闊的靈修空間。
文物
據作者木藍於《蓬萊殿》一文中所述：
「殿內現存成泰王時期（1889–1907年）古銅鐘一口，並保存兩道御賜詔書。」(4)
節慶活動
上蓬萊殿節慶莊嚴舉行，分為禮儀與慶典兩部分。禮儀部分依傳統舉行，最具特色者為取水祭禮，吸引眾多信眾參與，隊伍自上蓬萊殿行至東山殿，場面肅穆而神聖。
慶典部分熱鬧非凡，包含文藝表演、體育競賽及民俗遊戲，如跳麻袋、捉羊、擊缸等。節慶不僅是百姓與遊客祭祖祈福之時，亦是祈求國泰民安、風調雨順之日。此活動體現飲水思源之德，弘揚仁愛與向善之精神價值。
評級
憑藉其文化、歷史與自然景觀之價值，蓬萊殿與龍頭山於2012年被列為越南國家級歷史與名勝古蹟。
