Tên gọi và vị trí địa lý
Chùa Quang Sơn tên chữ là “Viên Quang Tự” tọa lạc tại thôn Tân Thượng, xã Quang Sơn, thành phố Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình, xã Quang Sơn nằm ở phía Tây thành phố Tam Điệp, nằm cách trung tâm thành phố Ninh Bình 19 km, cách trung tâm Thủ đô Hà Nội chừng 105km.
Từ quốc lộ 1A theo hướng Hà Nội – Thanh Hóa, qua trung tâm thành phố Tam Điệp đến khu vực đền Quán Cháo, du khách sẽ gặp biển chỉ dẫn “Chùa Quang Sơn”. Rẽ phải theo biển báo, tiếp tục di chuyển khoảng 3km sẽ đến trụ sở UBND xã Quang Sơn, từ đây rẽ phải thêm chừng 300m là tới cổng chùa.
Không chỉ là điểm nhấn văn hóa tâm linh, chùa Quang Sơn từ lâu đã trở thành trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của nhân dân trong vùng.
Lịch sử và nhân vật
Chùa Quang Sơn được các bậc tiền nhân sáng lập từ rất sớm, cùng thời với đền Mẫu Thượng, vào khoảng cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX. Đây cũng là giai đoạn chùa bước vào thời kỳ hưng thịnh, trở thành trung tâm tu học và tín ngưỡng quan trọng trong vùng.
Nguyên xưa, chùa tọa lạc tại thôn Tân Trung, xã Quang Sơn. Trải qua những biến động lịch sử, chùa từng bị giải hạ hoàn toàn vào năm 1968. Đến năm 1989, trước nguyện vọng của nhân dân và Phật tử địa phương, chùa được phục dựng tại vị trí hiện nay bên cạnh đền Mẫu Thượng, thuộc thôn Tân Thượng, xã Quang Sơn, thị xã Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình. Còn vị trí xưa của chùa nay đã trở thành khuôn viên của trường cấp II.
Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, vùng đất này trước kia vốn là nơi rừng thiêng nước độc, điều kiện sinh sống và tu hành khắc nghiệt nên các vị trụ trì thường chỉ lưu lại một thời gian rồi tiếp tục rời đi nơi khác, khiến chùa nhiều giai đoạn vắng bóng tăng ni. Trong số những bậc cao tăng từng gắn bó với chùa, phải kể đến Hòa thượng Thích Thanh Tích, người trụ trì tại đây suốt 17 năm, từ 1920 đến 1937. Ngài chính là vị đã đặt pháp danh cho chùa là “Viên Quang Tự”. Sau đó, Hòa thượng nhận lời thỉnh mời của Phật tử thôn Sinh Dược, xã Gia Sinh, huyện Gia Viễn và trở về trụ trì chùa Bái Đính. Từ đó về sau, chùa Quang Sơn không có trụ trì thường trú mà do nhân dân và Phật tử địa phương thay nhau quản lý, gìn giữ.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, chùa Quang Sơn từng đóng vai trò quan trọng trong công cuộc kháng chiến của dân tộc. Vào các năm 1952-1953, nơi đây được sử dụng làm Bệnh viện Kháng chiến tiền phương, góp phần phục vụ cho chiến dịch Tây Nam Ninh Bình và mặt trận Liên khu IV. Đồng thời, chùa cũng từng là trụ sở hội họp của Ban Chấp hành Đảng bộ Quân khu III, là điểm giao liên chiến lược kết nối giữa chiến khu Quỳnh Lưu (huyện Nho Quan) và chiến khu Ngọc Trạo (tỉnh Thanh Hóa). Có thời gian, chùa còn là địa điểm tổ chức các lớp học văn hóa cho con em địa phương.
Tuy nhiên, do ảnh hưởng của chiến tranh, sự tàn phá khắc nghiệt của thời tiết và cả tác động của con người, đến năm 1968, ngôi chùa bị phá hủy hoàn toàn.
Xuất phát từ tâm nguyện hướng về Phật pháp, một số Phật tử địa phương, đứng đầu là cụ Trấn Thị Nhi, pháp danh Diệu Nhi, đã khởi xướng phong trào vận động phục dựng chùa Quang Sơn. Nhận được sự hưởng ứng nhiệt thành của các Phật tử trong và ngoài xã, cùng sự đồng thuận, cho phép từ các cơ quan chức năng, nhân dân và tín đồ thập phương, ngôi chùa được tái thiết trên khu đất cạnh đền Mẫu Thượng, chính là vị trí hiện nay.
Tuy nhiên, do hoàn cảnh kinh tế lúc bấy giờ còn nhiều khó khăn, cộng đồng Phật tử khi đó chỉ vỏn vẹn khoảng 200 người, nên việc dựng chùa chỉ có thể thực hiện ở quy mô hết sức giản dị. Ban đầu, chùa chỉ có một gian Hậu Cung nhỏ để thờ Phật. Sau đó, từng bước được bổ sung thêm ba gian Tiền Đường tạm bằng tranh tre nứa lá, theo kiểu nhà cấp bốn.
Năm 1999, một gia đình Phật tử từ Thanh Hóa sau khi đến chiêm bái, cảm nhận sự linh thiêng của cảnh chùa nhưng thấy Tam Bảo còn nghèo nàn, lụp xụp, đã phát tâm cúng dường toàn bộ kinh phí 167 triệu đồng để xây dựng lại ngôi Tam bảo khang trang hơn. Từ đây, Phật tử trong và ngoài xã, đặc biệt từ các phường Nam Sơn, Tây Sơn, Bắc Sơn và tỉnh Thanh Hóa bắt đầu lui tới thường xuyên để lễ bái, cầu nguyện và học tập giáo lý nhà Phật. Số lượng Phật tử cũng ngày một tăng lên.
Ngày 12 tháng 4 năm Ất Dậu (2005), Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh Ninh Bình ra quyết định bổ nhiệm Đại đức Thích Thanh Phú chính thức đảm nhiệm trụ trì chùa Quang Sơn. Từ khi có sư trụ trì, sinh hoạt Phật pháp tại chùa ngày càng ổn định, quy củ, số lượng Phật tử tăng nhanh, hiện nay đã lên tới hơn 1.500 người. Ngôi chùa cũ dần trở nên chật hẹp, không còn đáp ứng được nhu cầu tín ngưỡng ngày một lớn của nhân dân trong vùng. Trước thực tế đó, được sự quan tâm, hỗ trợ của các cấp chính quyền tỉnh Ninh Bình, thị xã Tam Điệp, xã Quang Sơn, cùng sự phát tâm của đông đảo Phật tử và các nhà hảo tâm gần xa, Ban Kiến thiết chùa Quang Sơn được thành lập và tiến hành xây dựng lại ngôi Chính Điện.
Ngày 2 tháng 12 năm Bính Tuất (2006), lễ khởi công xây dựng được trang trọng tổ chức với sự chứng minh của Đại lão Hòa thượng Thích Minh Thức – nguyên Ủy viên Hội đồng Trị sự GHPGVN, Trưởng Ban Trị sự Phật giáo tỉnh Ninh Bình, Chánh Đại diện Phật giáo huyện Kim Sơn, Viện chủ Tổ đình Yên Bình, là tôn sư của Đại đức Thích Thanh Phú, cùng Hòa thượng Thích Thanh Đàm, Thành viên Hội đồng Chứng minh GHPGVN, Chứng minh Ban Trị sự GHPGVN tỉnh Ninh Bình..
Sau 20 tháng thi công ngôi chùa mới đã hoàn thành vào cuối năm 2008.
Chùa Quang Sơn trực thuộc hệ phái Lâm Tế chính tông, một dòng thiền lớn của Phật giáo Bắc tông Việt Nam. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, ngôi chùa đã được kế thừa và dẫn dắt bởi nhiều thế hệ trụ trì, góp phần duy trì mạch nguồn Phật pháp tại địa phương.
Theo lời truyền lại từ các bậc cao niên trong vùng, chùa được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX. Tuy nhiên, do chiến tranh và thời gian biến động, hiện không còn tư liệu thành văn về những đời trụ trì buổi sơ khai.
Đến đầu thế kỷ XX, lịch sử chùa mới ghi nhận rõ nét với sự hiện diện của Hòa thượng Thích Thanh Tích, người giữ cương vị trụ trì từ năm 1920 đến năm 1937. Ngài là bậc chân tu, có công đặt pháp danh cho chùa là Viên Quang Tự, đồng thời là người đặt nền móng cho sự phát triển Phật pháp tại đây trong giai đoạn đầu thế kỷ.
Sau nhiều năm chùa không có trụ trì thường trú, đến giai đoạn từ năm 2003 đến 2007, Hòa thượng Thích Minh Thức, Chứng minh Đạo sư Giáo hội Phật giáo tỉnh Ninh Bình, đảm nhiệm vai trò hướng dẫn và chứng minh về mặt tâm linh cho chùa.
Từ năm 2005 đến nay, Đại đức Thích Thanh Phú được Giáo hội Phật giáo tỉnh bổ nhiệm trụ trì chính thức. Dưới sự dẫn dắt của Đại đức, đời sống tín ngưỡng tại chùa ngày càng phát triển ổn định, cộng đồng Phật tử không ngừng lớn mạnh, trở thành điểm sáng tu học của Phật giáo địa phương.
Kiến trúc cảnh quan
Chùa Quang Sơn tọa lạc trên một khu đất rộng gần 6.000m², bao quanh là những thửa ruộng canh tác của người dân địa phương. Khuôn viên chùa gồm nhiều công trình lớn nhỏ, tiêu biểu như: cổng chùa, Tam bảo, Nhà Tổ, Nhà Khách, Tượng đài Quán Âm và các công trình phụ trợ khác.
Tổng thể kiến trúc chùa Quang Sơn không chỉ đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, tu học của Phật tử mà còn là điểm đến văn hóa tâm linh giàu bản sắc, góp phần tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của vùng đất Quang Sơn ngày nay.
“Quang Sơn cảnh đẹp uy linh,
Mái cong ngôi đỏ đậm tình quê hương.
Chuông chiều mô sớm du dương,
Lời kinh tiếng kệ chỉ đường tu thân”
Cổng
Cổng chùa Quang Sơn được thiết kế đơn giản, gồm hai trụ sắt lớn uốn cong tạo thành mái vòm bắc ngang qua con đường dẫn vào chùa. Trên mặt trụ có gắn các tấm biển trang trí, trên mặt ghi thông tin về tên chùa “chùa Quang Sơn”, địa chỉ và dòng chữ “Giáo hội Phật giáo Việt Nam”.
Bước qua cổng, con đường nội bộ dẫn thẳng vào sân chùa, là không gian diễn ra các hoạt động lễ nghi, chiêm bái, và sinh hoạt cộng đồng của Phật tử địa phương cũng như du khách thập phương. Khu vực sân rộng rãi, thoáng đãng, là nơi kết nối giữa cổng tam quan và các hạng mục quan trọng trong khuôn viên chùa như Tam Bảo, nhà Tổ và các công trình phụ trợ khác.
Tam Bảo
Tam Bảo chùa Quang Sơn được xây dựng trên mặt bằng hình chữ Đinh (丁), mặt chính quay về hướng Nam, công trình nổi bật với thiết kế hai tầng tám mái, lợp ngói đỏ.
Từ sân bước lên là hệ thống bậc ngũ cấp, tượng rồng đá chầu hai bên bậc thềm, được tạc từ đá xanh Ninh Vân không chỉ mang tính thẩm mỹ cao mà còn thể hiện sự kế thừa tinh hoa của kiến trúc cổ truyền. Tiền Đường gồm ba gian hai chái. Ba gian chính ở giữa được lắp đặt hệ thống cửa gỗ kiểu “thượng song hạ bản”, tạo độ thoáng và ánh sáng tự nhiên, còn hai gian chái được xây kín, mỗi bên trổ một cửa tròn trên tường, tạo điểm nhấn kiến trúc độc đáo.
Tổng diện tích xây dựng là 224,96m², trong đó Tiền Đường chiếm 133m², Hậu Cung (rộng 92,16m². Công trình được thi công bằng gạch tuyển Tam Điệp, kết cấu chịu lực bằng xi măng cốt thép kết hợp hệ rui vì gỗ. Toàn bộ móng, đà, cột đều được đúc bê tông kiên cố, tường gạch sơn nước, nền lát gạch granite, vừa bền chắc vừa sạch đẹp.
Bên trong Hậu Cung, trung tâm là gian chính giữa, nơi tôn trí tượng Đức Phật Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni, cao khoảng 3,5m, ngự trên tòa sen, tay phải nâng đóa sen nở, biểu tượng của trí tuệ, sự giác ngộ và lòng từ bi. Hai gian bên thờ Bồ Tát Văn Thù cưỡi sư tử xanh và Bồ Tát Phổ Hiền cưỡi voi trắng, tượng trưng cho trí tuệ và hạnh nguyện sâu rộng trong đạo Phật.
Bên trong mỗi gian đều có cửa võng chạm khắc tinh xảo, trang trí các đề tài truyền thống, được sơn thếp vàng lộng lẫy. Trên các cửa võng treo hoành phi, hai bên cột là câu đối, kết hợp cùng hệ thống án thờ, bao lam, đồ thờ tự và tế khí được chế tác từ gỗ quý, thể hiện sự công phu của nghệ nhân và lòng thành kính của tín đồ Phật tử.
Mái chùa được lợp bằng ngói Giếng Đáy (Hạ Long), loại ngói truyền thống có sắc đỏ sậm đặc trưng.
Nhà Tổ
Nằm ở phía bên phải Tam Bảo, nhà thờ Tổ của chùa Quang Sơn được xây dựng theo lối kiến trúc truyền thống, gồm 5 gian, mang vẻ đẹp mộc mạc, trang nghiêm. Công trình sử dụng hệ thống cửa gỗ kiểu bức bàn, tạo cảm giác kín đáo mà vẫn giữ được nét cổ kính, thanh tịnh của không gian thờ tự.
Bên trong, gian chính giữa là ban thờ Tổ Đạt Ma, vị sơ tổ Thiền tông, tượng trưng cho nguồn cội của dòng Thiền Lâm Tế chính tông. Cùng được phụng thờ tại đây là Hòa thượng Thích Minh Thức và Hòa thượng Thích Thanh Tích, hai vị cao Tăng có nhiều công lao với chùa Quang Sơn cùng với liệt vị Tổ sư khai sơn, những bậc tiền nhân đã đặt nền móng cho sự hiện diện và phát triển của ngôi chùa hôm nay.
Hai bên trái, phải được bài trí bàn thờ chư hương linh hữu công, tưởng niệm những Phật tử, thiện tín có công đức với chùa qua nhiều thế hệ.
Nhà Khách
Nhà Khách tọa lạc phía sau tòa Tam Bảo, gồm một dãy nhà hai tầng khang trang với kiến trúc hiện đại. Không gian rộng rãi, mỗi tầng được bố trí thành nhiều phòng riêng biệt, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và nghỉ ngơi.
Nơi đây là chỗ tiếp đón chư Tăng, quý thầy và Phật tử thập phương, thuận tiện cho việc lưu trú, nghỉ ngơi trong các dịp lễ hội, khóa tu hay hành hương về chùa.
Tượng đài Quán Âm
Nằm bên phía tay trái tòa Tam Bảo, ngăn cách với sân chùa bởi một lối đường nhỏ, khu tượng đài Quán Âm được lên qua sáu bậc thềm dẫn lên nền đất cao rộng, lát gạch.
Chính khoảng giữa là pho tượng Quán Thế Âm Bồ Tát được tạc bằng đá xanh trắng nguyên khối, mang phong cách thanh thoát, nhẹ nhàng đặc trưng của mỹ thuật Phật giáo Việt Nam đương đại. Tượng được đặt trên đài sen, hình dáng búp sen nở, tượng trưng cho sự thanh tịnh và lòng từ bi cứu khổ của Bồ Tát.
Tượng tạc trong tư thế đứng, tay phải kết ấn cát tường, tay trái cầm bình cam lồ, phía trước pho tượng là một hương án bằng đá xanh nguyên khối, chạm khắc tinh xảo theo phong cách truyền thống. Mặt trước hương án nổi bật với họa tiết hoa sen nở tròn ở trung tâm, hai bên là các đường nét hoa văn đối xứng mềm mại, hài hòa.
Trên bàn thờ, lễ vật được sắp đặt trang trọng: đèn nến, hoa quả, lư hương cùng các pho tượng nhỏ, góp phần tôn lên vẻ linh thiêng của không gian thờ tự.
Sự kiện và lễ hội
Chùa Quang Sơn không chỉ là trung tâm sinh hoạt Phật giáo của nhân dân địa phương mà còn là điểm hẹn tâm linh với nhiều hoạt động lễ nghi và lễ hội mang đậm bản sắc truyền thống.
Hằng năm, chùa tổ chức hai đại lễ lớn là Phật đản (15 tháng 4 Âm lịch) và Vu lan báo hiếu (15 tháng 7 Âm lịch) trong không khí trang nghiêm, thành kính, thu hút đông đảo Phật tử và nhân dân tham dự. Đặc biệt, vào ngày mùng 1 tháng 2 Âm lịch, chùa còn tổ chức ngày húy kỵ cố Hòa thượng Thích Minh Thức cùng liệt vị tiền tổ, nhằm tưởng niệm và tri ân công đức của các bậc Tổ sư đã có công gầy dựng và hoằng dương Phật pháp tại chùa.
Song song với hoạt động Phật giáo, lễ hội truyền thống Đền Mẫu Thượng – Chùa Quang Sơn cũng được nhân dân địa phương gìn giữ và khôi phục. Theo lời kể của các bậc cao niên, xưa kia lễ hội diễn ra vào ngày mùng 2 và mùng 3 tháng 3 Âm lịch hàng năm. Trong ngày khai hội, làng tổ chức lễ tế cáo, rước kiệu, hầu văn, trình đồng rất trang trọng. Ngày hôm sau, đội tế nữ quan thực hiện lễ tạ Mẫu và tổng kết lễ hội, sau đó các họ tộc và nhân dân cùng thụ lộc.
Tuy nhiên, trải qua những biến động của chiến tranh và các điều kiện khách quan khác, lễ hội này đã bị gián đoạn trong suốt hơn 40 năm.
Lần tổ chức lễ hội đầu tiên được khôi phục sau nhiều thập kỷ, lễ hội truyền thống Đền Mẫu Thượng – Chùa Quang Sơn đã tạo nên bầu không khí phấn khởi, thu hút sự tham gia đông đảo của nhân dân địa phương và du khách thập phương. Đây không chỉ là dịp thể hiện lòng thành kính với tiền nhân, mà còn là cơ hội để tôn vinh các giá trị văn hóa phi vật thể có sức sống bền vững. Sự trở lại của lễ hội cũng khẳng định nỗ lực của các cấp ủy đảng, chính quyền và nhân dân trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội bền vững tại địa phương trong thời gian tới.
Tài liệu tham khảo
- Nguyễn Đại Đồng, Nguyễn Hồng Dương, Nguyễn Phú Lợi (2017), Lịch sử phật giáo Ninh Bình, Nxb Tôn giáo.
- Thu Hường, Lễ hội đền Mẫu Thượng – chùa Quang Sơn, Báo và Đài phát thanh – Truyền hình Ninh Bình.
- Chùa Quang Sơn, Đền Mẫu Thượng, Cổng thông tin điện tử tỉnh Ninh Bình, đăng ngày 09/07/2024.
