Thân thế
Dương Nhật Lễ (chữ Hán: 楊日禮), còn gọi là Trần Nhật Lễ (陳日煃), là vị vua không mang dòng máu họ Trần, từng tạm giữ ngôi trong triều Trần từ tháng 7 năm 1369 đến tháng 12 năm 1370. Ông vốn là con trai của kép hát Dương Khương với một đào tên hiệu là Vương Mẫu, người này đã sớm có thai từ trước rồi, song khi gặp được hoàng thân Trần Nguyên Dục (Cung Túc vương), Dục thấy Vương Mẫu xinh đẹp, nhận làm vợ, khi Lễ sinh ra thì nhận Lễ làm con và dưỡng dục trong cung đình.
Sau khi Trần Dụ Tông mất mà không có con nối dõi, Nhật Lễ được lập làm hoàng đế theo di chiếu, dưới sự phê chuẩn của Thái hoàng thái hậu Hiến Từ. Ông lên ngôi, lấy niên hiệu Đại Định. Tuy nhiên, do không thuộc hoàng tộc Trần, lại bộc lộ nhiều hành vi phản nghịch và thất đức, ông bị phế truất sau chưa đầy hai năm trị vì và bị truy tước, không được công nhận là chính thống hoàng đế triều Trần.
Bối cảnh lịch sử
Sau hơn một thế kỷ tồn tại với nền tảng vững chắc từ công lao ba lần đánh thắng Nguyên Mông, triều Trần vào thời Trần Dụ Tông đã bước vào giai đoạn suy vi. Trong bối cảnh hoàng đế đương nhiệm là Trần Dụ Tông không có con nối dõi, sự lựa chọn người kế vị trở thành vấn đề nhạy cảm. Trần Dụ Tông trao ngôi cho Trần Nhật Lễ, con nuôi của Cung Túc vương Trần Nguyên Dục, Dục vốn là huynh trưởng cùng cha cùng mẹ với Dụ Tông, nhằm duy trì sự liên tục của dòng tộc. Tuy nhiên, quyết định này bị nhiều hoàng thân dị nghị, nhất là khi xuất hiện thông tin Nhật Lễ vốn không mang dòng máu họ Trần.
Ngày 25 (tháng 5, năm 1369), vua băng ở chính tẩm, miếu hiệu Dụ Tông.
Ngày vua sắp băng, vì không có con, xuống chiếu đón Nhật Lễ vào nối đại thống.
Tháng 6, ngày 10, mưa to, gió lớn.
Ngày 15, Hiến Từ Hoàng thái hậu sai người đón con thứ của cố Cung Túc Đại Vương Dục là Nhật Lễ lên ngôi. Đổi niên hiệu là Đại Định năm thứ 1.
[…]
Nhật Lễ là con người làm trò tên là Dương Khương. Mẹ Nhật Lễ khi đóng trò có tên hiệu là Vương Mẫu (Trò có tích “Vương Mẫu hiến bàn đào “, Mẹ Nhật lễ đóng vai Vương Mẫu, nên lấy tên làm hiệu), đương có thai, Dục thấy nàng xinh đẹp, nên lấy làm vợ. Đến khi đẻ, Dục nhận làm con mình. Lúc này thái hậu bảo các quan rằng :
“Dục là con đích trưởng mà không được ngôi vua, lại sớm lìa đời. Nhật Lễ chẳng phải là con của Dục ư?”
Rồi đón Nhật Lễ lập làm vua. Truy phong cho Dục là Hoàng thái bá.
Ngay sau khi lên ngôi, Dương Nhật Lễ bộc lộ nhiều dấu hiệu bất ổn: ông say mê tuồng hát, dự tính bỏ họ Trần để trở lại họ Dương, gây phẫn nộ trong nội bộ triều đình. Nhiều âm mưu chống đối đã nổi lên, tiêu biểu là việc Trần Nguyên Trác và con trai mưu lật đổ nhưng bị phát giác và xử tử. Tuy vậy, ngọn lửa phản kháng vẫn âm ỉ trong lòng tông thất. Cuối cùng, Cung Định vương Trần Phủ – một người thuộc dòng chính – nổi binh lật đổ Nhật Lễ, đưa triều Trần trở lại “đúng họ”.
Sự nghiệp trị quốc
Giáo dục – Khoa cử
Trong thời gian trị vì ngắn ngủi, Dương Nhật Lễ không chú trọng đến việc tổ chức khoa cử hay duy trì học thuật. Không ghi nhận bất kỳ khoa thi nào dưới triều ông, và cũng không có nhân vật nổi bật nào trong lĩnh vực văn học, lịch pháp, hay y học được biết đến dưới thời kỳ này.
Cải cách hành chính – pháp luật
Không có cải cách hành chính hoặc pháp luật nào đáng kể được thực hiện trong giai đoạn Nhật Lễ trị vì. Ông bị xem là vị vua chuyên quyền, không dựa vào văn thần hay quý tộc, mà giao quyền cho những người ngoài hoàng tộc. Hành vi này càng khiến sự bất mãn trong nội bộ triều đình thêm sâu sắc.
Quân sự
Không ghi nhận hoạt động quân sự nổi bật nào dưới thời Nhật Lễ. Trái lại, những biến động nội bộ và xung đột cung đình đã làm suy yếu khả năng phòng thủ quốc gia. Sau khi Nhật Lễ bị phế truất, thân mẫu của ông đã chạy sang Chiêm Thành và cầu viện vua Chế Bồng Nga – một hành động dẫn đến hàng loạt cuộc xâm lăng của Chiêm Thành vào Thăng Long những năm sau đó.
Đối nội – đối ngoại
Chính sách nội trị của Nhật Lễ gây chia rẽ sâu sắc. Ông tìm cách củng cố thế lực bằng việc phong tước cho những người thân cận, kể cả những người ngoài dòng họ Trần. Đối ngoại, ông không thực hiện chính sách lớn nào, nhưng việc thân mẫu cầu viện ngoại bang về sau trở thành điểm đen trong lịch sử vương triều.
Gia quyến
Cha nuôi: Trần Nguyên Dục (Cung Túc Vương)
Cha ruột: Dương Khương
Mẹ ruột: Vương mẫu (nghệ nhân tuồng)
Chính thất: Không rõ tên, là con gái của Trần Phủ (Cung Định Vương)
Con trai: Dương Nhật Liễu – bị sát hại sau khi phụ thân bị phế truất
Cuối đời – Thờ phụng
Ngày 1 tháng 12 năm 1370 (âm lịch), Dương Nhật Lễ bị bắt và xử tử. Không lâu sau, thân mẫu của ông bị giết. Hai cha con được chôn tại núi Đại Mông, Thăng Long. Do không được công nhận là chính thống hoàng đế, ông không có miếu hiệu và cũng không được thờ trong Thái miếu triều Trần. Tước hiệu truy phế “Hôn Đức Công” đã trở thành cách gọi phổ biến của hậu thế.
Nhận xét – Đánh giá
Sử thần Ngô Sĩ Liên và các nhà viết sử đời sau đều không công nhận Dương Nhật Lễ là hoàng đế chính thống của triều Trần. Trong Đại Việt sử ký toàn thư, tên ông không nằm trong danh sách chính thống các vua Trần, và hành trạng của ông được chép dưới góc nhìn phê phán nặng nề. Trần Xuân Sinh trong Thuyết Trần gọi ông là “đứa con hư của dòng họ Trần”, phản bội tông tộc, không có tư chất trị quốc và làm hoen ố thanh danh của triều đại từng nhiều lần đánh bại ngoại xâm.
Tài liệu tham khảo
- Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb. Khoa học Xã hội, 1993
- Trần Xuân Sinh, Thuyết Trần, Nxb. Hải Phòng, 2006
- K.W. Taylor, A History of the Vietnamese, Cambridge University Press, 2013
