Tên gọi và vị trí địa lý
Tháp Niết Bàn và tháp thờ xá lợi Phật là hai công trình thiêng liêng nằm tại khu thánh địa Câu Thi Na (Kusinagar), nơi đức Phật Thích Ca Mâu Ni nhập Niết Bàn. Địa danh này thuộc bang Uttar Pradesh, vùng Bắc Ấn Độ, cách thành phố Gorakhpur khoảng 50 km và nằm về phía Tây Nam thị trấn Kasia khoảng 3 km. Đây là một khu vực thưa dân cư, mang dáng vẻ thanh tịnh, phù hợp với không khí linh thiêng của một trong bốn thánh tích quan trọng nhất trong Phật giáo.
Lịch sử và nhân vật
Tháp Niết Bàn và tháp thờ Xá Lợi Phật là hai kiến trúc trung tâm trong quần thể thánh địa Câu Thi Na, nơi gắn liền với thời khắc thiêng liêng cuối cùng trong cuộc đời của Đức Phật Thích Ca. Theo các nguồn sử liệu, Đức Phật nhập Niết Bàn vào ngày rằm tháng hai năm 544 trước Công nguyên tại địa điểm này. Tháp Niết Bàn có kiến trúc mái vòm hình lăng trụ, được chính phủ Ấn Độ xây dựng lại vào năm 1956 để kỷ niệm lần thứ 2500 đức Phật Niết Bàn, thể hiện nỗ lực hồi sinh và tưởng niệm sự kiện trọng đại này sau hàng nghìn năm bị lãng quên.
Bên trong tháp là pho tượng Đức Phật nhập Niết Bàn bằng đá đen đã được thiếp vàng, dài khoảng 7 mét, với tư thế nằm nghiêng, đầu gối lên tay phải, tay trái buông dọc thân, mặt hướng Tây – tượng trưng cho khoảnh khắc cuối cùng trước khi Phật Thích Ca rời khỏi thế gian. Nhiều người khi chiêm ngưỡng bức tượng đều không khỏi xúc động.
Tháp thờ xá lợi nằm phía sau tháp Niết Bàn, cách nhau khoảng 3 mét, được dựng lên để tôn trí phần xá lợi của Đức Phật. Tháp thờ xá lợi là do dòng họ Malla kiến tạo và tôn thờ phần Xá Lợi Phật. Sau khi Phật nhập Niết Bàn, bộ tộc Malla ở Câu Thi Na mong muốn giữ trọn xá lợi, nhưng để tránh xung đột, họ đã nghe theo lời khuyên của Bà-la-môn Dona – người đảm trách lễ hỏa táng – và đồng ý chia đều xá lợi thành tám phần cho tám quốc gia và bộ tộc lớn đương thời. Cuối cùng, để tránh đi sự tranh chấp có thể xảy ra bất hoà giữa các nước, bộ tộc Malla nghe theo lời đề nghị của vị Bà La Môn Dona, người đảm trách lễ hoả tán, phân chia xá lợi đều cho tám nước.
Danh sách tám đơn vị nhận xá lợi gồm: vua A Xà Thế của nước Ma Kiệt Đà (Magadha); bộ tộc Licchavi ở Tỳ Xá Ly (Vesāli); bộ tộc Thích Ca (Sakyā) ở Tân Ca Tỳ La Vệ (Kapilavatthu); bộ tộc Buli ở Allakappa; bộ tộc Koliya ở Ramagama; một vị Bà-la-môn ở Vethadipa; bộ tộc Malla ở Pava và bộ tộc Malla ở Câu Thi Na (Kusinagar). Như vậy, cộng hoà Malla giữ được hai phần ở hai trú xứ khác nhau, đó là Pava và Câu Thi Na.
Ngoài tám phần chính, còn có hai phần phụ được trao sau khi xá lợi đã chia xong: một phần tro được bộ tộc Moriya ở Pipphalivana nhận, và phần còn lại trong bình đất chia xá lợi được Bà-la-môn Dona giữ lại để lập tháp thờ riêng. Như vậy, tổng cộng được tám bình xá lợi và hai bình tro được tôn trí trong mười ngôi tháp để thờ mười chỗ khác nhau.
Theo các ghi chép khảo cổ học, đến nay chỉ mới khai quật được hai trong số mười bình cổ xá lợi này. “Chiếc bình nhỏ hình cầu với lời ghi chú trên nắp mà xưa kia bộ tộc Thích Ca làm lễ nhập tháp tại Ca Tỳ La Vệ mới (Piprahwa) được giữ lại trong bảo tàng quốc gia Ấn Độ ở Calcuta. Còn chiếc bình thứ hai của cộng hoà Licchavi được đào lên tại Tỳ Xá Ly (Vesāli) vào năm 1958. Bình này chứa phần di cốt tro và nhiều vật khác. Những bảo vật này đang thuộc quyền giám hộ của ban khảo cổ và bảo tàng chính phủ quốc gia Bihar ở Patna.” Theo quyển Đức Phật Lịch Sử – Tiến sĩ H.W.Schumann.
Tháp Niết Bàn và tháp Xá Lợi đã từng bị quên lãng trong nhiều thế kỷ. Sau thời kỳ chiêm bái của ngài Huyền Trang vào thế kỷ VII, Phật giáo tại Câu Thi Na dần suy thoái, đến thế kỷ XIII thì hoàn toàn rơi vào tàn phá bởi các cuộc xâm lược của đạo quân Hồi giáo. Như vậy, số phận thánh tích Câu Thi Na cũng như các thánh tích khác bị đập phá trong khoảng thế kỷ XII và XIII. Mãi đến thế kỷ XIX, nhà khảo cổ người Anh tên Wilson đã tình cờ phát hiện ra dấu tích thành Câu Thi Na vào năm 1854. Sau đó, các nhà khảo cổ Cunningham và Carlleyle tiến hành khai quật chính thức, dựa vào ký sự của ngài Huyền Trang. Năm 1856 người ta hoàn thành việc tái thiết tháp Niết Bàn. Năm 1956 Phật giáo Nhật Bản lại hợp cùng các hội Phật giáo khác tài trợ trùng tu toàn bộ ngôi tháp Niết Bàn, và kiến trúc ấy vẫn được giữ cho đến ngày nay.
Từ một thánh tích bị lãng quên, Câu Thi Na đã hồi sinh như một địa điểm hành hương thiêng liêng. Đến những năm đầu thế kỷ XX nhà khảo cổ Vogell đã tìm thêm được một số di tích khác tại làng Câu Thi Na. Ngày nay, nơi này là một thị trấn nhỏ thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ, cách khu vực Kasia chừng 3 cây số về hướng Tây Nam và cách thành phố Gorakhpur chừng 50 cây số… Cảnh trí vẫn còn chút gì đó phản ánh nơi thanh u, yên tĩnh như ngày nào đức Thế Tôn đã chọn nơi đây làm địa điểm đại tịch diệt của Ngài.
Kiến trúc cảnh quan
Tháp Niết Bàn và tháp Xá Lợi nằm trong một quần thể thánh địa được bao quanh bởi không gian tĩnh lặng và hài hòa với thiên nhiên, góp phần tái hiện bầu không khí trang nghiêm của khoảnh khắc Đức Phật nhập diệt. Hai công trình này nằm cách nhau chỉ vài mét, được liên kết bởi một lối đi ngắn dẫn xuyên qua vườn cây và bãi cỏ xanh mướt – nơi du khách và tín đồ Phật tử có thể thiền định và tưởng niệm.
“Tháp Niết Bàn có kiến trúc mái vòm hình lăng trụ, được chính phủ Ấn Độ xây dựng lại vào năm 1956 để kỷ niệm lần thứ 2500 đức Phật Niết Bàn”. Tháp được dựng bằng đá trắng, mang đậm phong cách kiến trúc Phật giáo Ấn Độ cổ đại, với phần mái vòm cong mềm mại, tượng trưng cho sự viên mãn và hòa hợp. Mặt ngoài tháp được chạm khắc các họa tiết hoa sen, bánh xe pháp luân và hình ảnh các đệ tử trong tư thế chắp tay cung kính, biểu tượng cho sự thành kính đối với bậc Giác ngộ.
Bên trong tháp là pho tượng Đức Phật nhập Niết Bàn bằng đá đen, “đã được thiếp vàng”, có chiều dài khoảng 7 mét, đặt trên một bệ cao được trang trí bằng hoa văn hình mây và các họa tiết tôn giáo. Tượng mô tả Đức Phật trong tư thế nằm nghiêng, đầu tựa lên tay phải, mặt quay về hướng Tây, tượng trưng cho buổi chiều tà của cuộc đời và sự tịch tịnh vĩnh hằng. Bên cạnh tượng có đặt các lẵng hoa, đèn dầu và các tấm bảng ghi chú bằng nhiều ngôn ngữ, giúp khách hành hương hiểu thêm về ý nghĩa của công trình. Không gian bên trong tháp luôn được giữ yên tĩnh, ánh sáng vàng nhạt chiếu rọi nhẹ nhàng làm tăng thêm tính linh thiêng của nơi này.
Cách tháp Niết Bàn khoảng 3 mét về phía sau là tháp thờ Xá Lợi. Kiến trúc tháp có quy mô nhỏ hơn nhưng không kém phần trang nghiêm. Tháp thờ xá lợi là do dòng họ Malla kiến tạo và tôn thờ phần Xá Lợi Phật. Tháp được xây bằng đá sa thạch đỏ, với các bậc cấp dẫn lên nền tháp hình vuông, trên đó đặt một bảo tháp nhỏ hình bán cầu úp ngược, biểu tượng cho sự viên mãn và thu nhiếp các pháp. Mái tháp được thiết kế theo kiểu chóp nhọn, thể hiện khát vọng vươn tới cõi giải thoát. Bao quanh tháp là hàng lan can đá có chạm nổi hình sư tử và hoa sen – biểu tượng của sức mạnh và trí tuệ trong đạo Phật.
Cảnh quan xung quanh hai ngôi tháp được quy hoạch đồng bộ, với hàng cây cổ thụ, vườn cỏ xanh mướt và các lối đi lát đá dành cho khách hành hương. Khu vực này còn được bố trí nhiều ghế đá, nơi người hành hương có thể dừng chân chiêm bái, thiền định hoặc tụng kinh. Một số cây bồ đề được trồng gần tháp Niết Bàn như một biểu tượng nhắc nhớ đến sự giác ngộ của Đức Phật. Nhờ sự phối hợp hài hòa giữa kiến trúc và thiên nhiên, không gian tháp Niết Bàn và tháp Xá Lợi trở thành một biểu tượng thiêng liêng của sự vĩnh cửu, thanh tịnh và từ bi – đúng như tinh thần giáo pháp của Đức Phật.
Hiện vật
Bên trong tháp Niết Bàn, pho tượng Phật được làm từ đá đen, thiếp vàng, là trung tâm tôn trí chính. Trên bệ thờ có các phù điêu nhỏ: tôn giả A Nan khóc, người phụ nữ đại diện tín nữ than khóc, và vị sư thiền định – tượng trưng cho các trạng thái cảm xúc khác nhau trước sự viên tịch của Phật. Hai bình xá lợi đã được khai quật, trong đó một bình từ bộ tộc Thích Ca đang lưu giữ tại Bảo tàng quốc gia Ấn Độ ở Calcuta, và một bình của bộ tộc Licchavi hiện thuộc bảo tàng bang Bihar tại Patna.
Sự kiện và lễ hội
Năm 1956, nhân dịp đại lễ kỷ niệm 2500 năm Phật nhập Niết Bàn, chính phủ Ấn Độ và các hội Phật giáo, trong đó có Nhật Bản, đã trùng tu toàn bộ khu tháp. Sự kiện này đánh dấu bước phục hưng quan trọng cho thánh địa. Trước đó, vào năm 1927, hai Phật tử Miến Điện đã đóng góp khôi phục tháp Xá Lợi. Hiện nay, khu vực này vẫn là điểm đến hành hương trọng yếu trong các tour chiêm bái thánh tích Phật giáo.
Xếp hạng
Khu thánh địa Câu Thi Na, bao gồm tháp Niết Bàn và tháp Xá Lợi, là một trong bốn thánh tích tối thượng của Phật giáo, cùng với Lâm Tỳ Ni, Bồ Đề Đạo Tràng và Lộc Uyển. Đây là nơi duy nhất ghi dấu sự kiện Phật nhập diệt và là trung tâm khảo cổ học quan trọng từ thế kỷ XIX. Những nỗ lực bảo tồn và trùng tu của nhiều thế hệ đã đưa Câu Thi Na trở thành biểu tượng văn hóa – tôn giáo tầm cỡ toàn cầu, xứng đáng với vị trí thiêng liêng trong ký ức lịch sử Phật giáo thế giới.
Tham khảo
Thích Phước Tiến. Phật Quốc Ký Sự. Thư Viện Hoa Sen. Truy cập từ: https://thuvienhoasen.org/p73a5580/phat-quoc-ky-su-thich-phuoc-tien
