Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Vua Lê, còn gọi là Đền Hiển Quang, là một di tích lịch sử quan trọng nằm tại xã Hưng Thành, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Ngoài tên gọi chính thức là Đền Vua Lê, di tích này còn được biết đến với các tên gọi như Đền thờ vua Lê hay Đền thờ Vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi). Vị trí địa lý của đền từng thuộc khu vực có tên là Triều Khẩu trong quá khứ. Một số tài liệu cũng ghi nhận tên xã là Hưng Khánh, tuy nhiên hiện nay địa danh này đã đổi thành xã Hưng Thành, nơi đền tọa lạc tại xóm 3. Đền nằm ven sông Lam, một dòng sông gắn bó sâu sắc với lịch sử và văn hóa xứ Nghệ. Huyện Hưng Nguyên là đơn vị hành chính giáp ranh với Thành phố Vinh, giúp việc đến tham quan và chiêm bái tại đền thuận tiện hơn.
Lịch sử và nhân vật
Đền Vua Lê là một di tích lịch sử đặc biệt quan trọng, gắn liền với sự nghiệp chống giặc Minh và công cuộc dựng nước của triều đại Hậu Lê. Đền được xây dựng để tưởng nhớ công lao của Vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) – vị anh hùng dân tộc sinh năm 1385 tại Lam Sơn, Thanh Hóa, người đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, đánh bại quân Minh, sáng lập triều Hậu Lê và lên ngôi năm 1428 với niên hiệu Thuận Thiên, đặt quốc hiệu là Đại Việt. Ban đầu, đền thờ Lê Thái Tổ và Nguyên phi Trinh Ý. Đến đời vua Lê Hy Tông (niên hiệu Chính Hòa, cuối thế kỷ XVII), linh vị hai vị vua Lê Thái Tông và Lê Thánh Tông cũng được rước vào thờ tại đền. Ngoài ra, đền còn là nơi tưởng niệm các anh hùng nghĩa liệt, trong đó có hổ tướng Lê Khôi – cháu gọi Lê Lợi bằng bác – người đã hy sinh trên mặt trận phương Nam.
Tương truyền, đền được vua Lê Thánh Tông cho dựng vào năm Hồng Đức thứ 2 (1471), trên vùng đất Triều Khẩu xưa (nay là xã Hưng Thành), nơi từng ghi dấu những chiến công của nghĩa quân Lam Sơn tại Nghệ An trước khi tiến ra Đông Quan. Trải qua thời gian, đền được trùng tu vào các năm 1859 và 1940. Trong thời kỳ 1930–1945, đền là nơi hội họp của dân làng và là địa điểm giao lưu hoạt động cách mạng của một số cán bộ, đảng viên. Tuy nhiên, đền đã phải gánh chịu nhiều thiệt hại do thiên tai và chiến tranh: năm 1954 và 1978, lũ lụt lớn gây hư hỏng; năm 1968, đền bị máy bay Mỹ ném bom làm sụp đổ nhiều hạng mục; đến năm 1972, đền gần như bị xóa sổ hoàn toàn. Trước nguyện vọng thiết tha của nhân dân, năm 1986, xã Hưng Khánh đã phát động quyên góp để khôi phục lại Đền Vua Lê, thể hiện lòng tri ân và ý thức gìn giữ di sản lịch sử – văn hóa dân tộc.
Kiến trúc và cảnh quan
Đền Vua Lê được xây dựng trên khuôn viên rộng khoảng 1 ha, mang quy mô lớn và cấu trúc quy hoạch chặt chẽ theo trục truyền thống. Công trình gồm các hạng mục chính: cổng tam quan, đền hạ, đền trung, đền thượng và hai nhà tả – hữu vu. Ngôi đền chính có tới 23 gian với 98 cột gỗ, trong đó 64 cột cái có đường kính lên đến 60 cm – thể hiện sự bề thế và vững chãi của kiến trúc.
Nghệ thuật chạm khắc tại đền đạt trình độ điêu luyện, tinh xảo trong từng chi tiết. Trên xà và các bộ phận kiến trúc là các bức chạm lộng công phu với những đề tài truyền thống như long, ly, quy, phượng, lưỡng long chầu nguyệt, lưỡng long tranh châu – biểu tượng cho quyền uy và linh thiêng. Bên cạnh đó, nhiều hình tượng dân gian như vũ nữ, nhạc công, tiên hạc, mục tử, người đánh cờ… được thể hiện bằng nét chạm uyển chuyển, sinh động, góp phần tạo nên vẻ đẹp hài hòa giữa nghệ thuật cung đình và đời sống dân gian.
Chính điện của đền là nơi thờ ba vị vua nhà Lê: Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông và Lê Thánh Tông; trong khi bà Nguyên phi Trinh Ý được thờ tại một gian riêng biệt. Với quy mô, chất lượng kiến trúc và nghệ thuật, đây được đánh giá là một trong những công trình kiến trúc gỗ tiêu biểu và đẹp nhất còn lưu giữ dấu ấn của phong cách kiến trúc thế kỷ XV.
Trải qua thời gian dài, đền đã nhiều lần được trùng tu, đáng chú ý là vào năm 1859 dưới triều Nguyễn và năm 1940 dưới thời vua Bảo Đại. Tuy nhiên, do thiên tai như lũ lụt (1954, 1978) và chiến tranh (bị bom Mỹ tàn phá năm 1968), nhiều hạng mục bị hư hỏng nặng và gần như biến mất hoàn toàn vào năm 1972.
Đáp lại nguyện vọng của nhân dân, từ năm 1986, công cuộc phục dựng đền bắt đầu. Đến năm 1997, Đền Vua Lê được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Năm 2020, tỉnh Nghệ An quyết định đầu tư 21 tỷ đồng để phục dựng các hạng mục chính như nhà trung điện, hạ điện, tả vu, hữu vu và tu bổ thượng điện. Đến nay, nhiều hạng mục quan trọng đã được hoàn thành và đưa vào sử dụng, khôi phục lại phần nào diện mạo cổ kính và giá trị văn hóa – lịch sử của di tích đặc biệt này.
Hiện vật
Hiện vật tại Đền Vua Lê cung cấp nhiều thông tin quý giá về kiến trúc và nghi lễ truyền thống, đặc biệt trong bối cảnh ngôi đền đã từng bị hủy hoại nặng nề bởi thiên tai và chiến tranh. Các chi tiết chạm trổ trên kiến trúc đền, nhất là ở xà và hạ, được thực hiện vô cùng tinh xảo, đạt đến trình độ điêu luyện, kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật và nghệ thuật. Các bức chạm lộng thể hiện các đề tài truyền thống như long, ly, quy, phượng, lưỡng long chầu nguyệt, lưỡng long tranh châu; đồng thời phản ánh sinh động phong cách dân gian qua hình tượng vũ nữ nhạc công, tiên hạc, đánh cờ, mục tử… Những yếu tố này không chỉ là một phần của công trình kiến trúc mà còn có giá trị hiện vật cao, góp phần khẳng định đền là một trong những công trình gỗ đẹp tiêu biểu thế kỷ XV.
Về đồ tế khí, đền xưa từng có nhiều hiện vật quan trọng được lưu giữ ở tòa trung từ ngang, song phần lớn đã bị cuốn trôi trong các trận lũ năm 1954 và 1978, hoặc hư hỏng nặng do bom đạn và thời gian. Sau này, hậu duệ dòng họ Lê đã đóng góp hơn 500 triệu đồng để mua sắm lại các đồ tế khí mới, góp phần phục dựng không gian thờ tự trang nghiêm. Ngoài ra, các vật phẩm cúng lễ như hương đăng, trà quả… vẫn được người dân địa phương dâng tiến trong dịp lễ giỗ Vua Lê Thái Tổ (22/8 âm lịch) hằng năm, thể hiện truyền thống tri ân sâu sắc và duy trì mạch nối văn hóa tâm linh qua nhiều thế hệ.
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, vào ngày 22 tháng 8 âm lịch – ngày giỗ của Vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi), Đền Vua Lê tại xã Hưng Thành, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An long trọng tổ chức lễ hội truyền thống nhằm tưởng nhớ và tri ân công lao to lớn của người anh hùng dân tộc đã có công đánh đuổi giặc Minh, lập nên triều Hậu Lê. Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa lịch sử, tâm linh sâu sắc mà còn là dịp để ôn lại truyền thống đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông, góp phần giáo dục lòng yêu nước, khơi dậy tinh thần cách mạng, sáng tạo trong công cuộc đổi mới, công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước.
Lễ hội Đền Vua Lê được tổ chức với đầy đủ các nghi lễ cổ truyền trang nghiêm như: lễ dâng hương, dâng hoa, dâng lễ vật (hương, trà, quả, phẩm vật), tế lễ theo nghi thức truyền thống nhằm tỏ lòng thành kính với Vua Lê Thái Tổ và các vị vua triều Hậu Lê. Bên cạnh phần lễ là phần hội mang tính cộng đồng cao, gồm các hoạt động rước kiệu, đua thuyền trên sông Lam, biểu diễn văn hóa – văn nghệ, thể dục – thể thao… tạo không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng và làm sống lại ký ức về một thời kỳ lịch sử hào hùng.
Ngoài dịp lễ chính vào ngày 22 tháng 8 âm lịch, nhân dân trong vùng vẫn thường xuyên đến thắp hương tưởng niệm tại đền vào các ngày rằm, mồng một hàng tháng như một nếp sinh hoạt tâm linh quen thuộc.
Trong những năm gần đây, lễ tưởng niệm Vua Lê Thái Tổ vẫn được tổ chức đều đặn:
- Năm 2023 (22/8 âm lịch – 6/10 dương lịch): Kỷ niệm 590 năm ngày mất Vua Lê Thái Tổ, tổ chức trang trọng tại xã Hưng Thành.
- Năm 2022 (17/9 dương lịch): Kỷ niệm 589 năm ngày mất Vua Lê Lợi tại Đền Vua Lê, xã Hưng Thành.
- Năm 2021 (28/9 dương lịch): Kỷ niệm 588 năm ngày mất Vua Lê Lợi, do ảnh hưởng dịch Covid-19 nên chỉ tổ chức nội bộ với đại diện lãnh đạo huyện dâng hương.
- Năm 2018 (01/10 dương lịch): Lễ kỷ niệm 585 năm ngày mất Vua Lê Thái Tổ được tổ chức tại xóm 3, xã Hưng Khánh.
- Năm 2015 (04/10 dương lịch): Kỷ niệm 582 năm ngày mất Vua Lê Lợi tại Đền Vua Lê, xã Hưng Khánh.
Những lễ hội và hoạt động tưởng niệm ấy đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân Hưng Nguyên, đồng thời là dịp để tôn vinh, gìn giữ và lan tỏa những giá trị lịch sử – văn hóa quý báu của dân tộc.
Xếp hạng
Đền Vua Lê được Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1997.
Tham khảo
- Lê Cảnh Nhạc (2021), Phục dựng đền thờ Vua Lê ở Nghệ An, Hội đồng họ Lê các tỉnh, thành.
- Kiều Hoa (2022), Hưng Nguyên: Tưởng niệm 589 năm ngày mất của Vua Lê Lợi, Cổng thông tin điện tử huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An.
- Checkin Nghệ An, Đền Vua Lê – Di sản lịch sử và văn hóa Nghệ An, truy cập từ: https://checkinnghean.com/.
- Kiều Hoa (2023), Đền Vua Lê: Công trình tưởng nhớ công lao của Vua Lê Lợi và triều đại nhà Hậu Lê trong việc đánh đuổi quân xâm lược, xây dựng và phát triển đất nước, Cổng thông tin điện tử huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An.
- Báo Thanh Niên, Di tích Vua Lê bên sông Lam.
- Hội đồng họ Lê các tỉnh, thành, Đền thờ và lễ hội.
- Diệp Trần (2018), Kỷ niệm 585 năm lễ giỗ Vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi) tại đền Vua Lê, xóm 3, xã Hưng Khánh, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, Ban Quản lý Di tích tỉnh Nghệ An.
- Hồng Sơn (2013), Bao giờ Di tích đền Vua Lê được trùng tu?, Báo Nghệ An, truy cập từ: https://baonghean.vn/.
