Hội Làng Quậy (Đông Anh, Hà Nội)

Thời gian

12 – 18 tháng Giêng. Chính hội: 12 tháng Giêng

Địa điểm

Đại Vi, xã Liên Hà, huyện Đông Anh

Làng Quậy, thuộc xã Liên Hà ngày nay, được sáp nhập về huyện Đông Anh từ năm 1961. Trước đó, làng vốn thuộc vùng đất cổ của phủ Đông Ngàn, tỉnh Bắc Ninh. Từ xa xưa, làng chia thành ba xóm với những tên gọi dân gian riêng: Quậy Cá, Quậy Sau và Quậy Rào. Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, cộng đồng dân cư nơi đây đã hình thành nên một truyền thống văn hóa đặc sắc, gắn bó mật thiết với các di tích lịch sử, đặc biệt là khu di tích quốc gia đặc biệt Cổ Loa. Lễ hội làng Quậy gắn liền với đình Hà Vĩ, một di tích cổ kính được xây dựng từ năm 1520, trên nền miếu xưa, gắn với truyền thuyết An Dương Vương dựng thành Cổ Loa. Đình có quy mô lớn, kiến trúc chữ “Công”, nổi bật với cửa võng sơn son thiếp vàng chạm “tứ linh, tứ quý”. Đây là nơi diễn ra các nghi lễ chính trong lễ hội, phản ánh rõ nét đời sống tín ngưỡng và nghề mộc truyền thống của người dân làng Quậy.

Nhân vật thờ tự

Thủy Hải, Đằng Giang, Khổng Chủng, Tam Giang và Đông Hải

Theo truyền thuyết dân gian, cư dân làng Quậy ngày nay chính là hậu duệ trực tiếp của người Cổ Loa xưa. Chuyện kể rằng sau khi được Hùng Vương thứ mười tám truyền ngôi, An Dương Vương đã quyết định dời đô từ vùng Bạch Hạc – Việt Trì về vùng đồng bằng, chọn xây kinh đô mới tại đất Cổ Loa. Ngài ban chiếu lệnh cho dân Chạ Chủ, một đơn vị cư trú cổ, phải di dời đến vùng đất mới phía hạ lưu để lập làng. Nơi ấy vốn nằm ở cuối con sông, nơi dòng nước đổ về, nên được gọi là Hà Vĩ (trong đó “Hà” nghĩa là sông, “Vĩ” nghĩa là đuôi).

Từ địa danh gốc ấy, theo thời gian và cách gọi chệch trong dân gian, hình thành nên tên gọi “Quậy”, vốn là cách nói lái từ “cuối”, chỉ vùng trũng, nơi rốn nước. Như vậy, làng Quậy có tên gọi gắn liền với vị trí địa lý đặc trưng, đồng thời ẩn chứa dấu tích lịch sử của một cuộc thiên di mang sắc lệnh vương triều.

Vì là người gốc Cổ Loa, nên dân làng Quậy được tôn xưng là “anh Cả”. Hằng năm, vào ngày hội Cổ Loa (mồng 6 tháng Giêng âm lịch), làng Quậy được mời về làm lễ khấn vua tại chiếu trên, vị trí cao quý trong trật tự lễ nghi. Khi làng Cổ Loa lập chợ Sa, người làng Quậy được miễn thuế khi ra chợ, thể hiện sự ghi nhận đặc biệt đối với gốc tích và vai trò của cộng đồng này. Tuy nhiên, về sau có nhiều người từ làng khác mạo danh “người Quậy” để được hưởng đặc quyền, nên các cụ cao niên trong làng đã chủ động đề nghị làng Cổ Loa bãi bỏ lệ miễn thuế, thể hiện tinh thần trọng nghĩa, không màng lợi lộc.

Vùng đất ba làng Quậy (gồm Quậy Cá, Quậy Sau, Quậy Rào) theo truyền thuyết là nơi dân Chạ Chủ dời đến theo chiếu lệnh xưa, vốn thuộc vùng đất trũng của huyện Đông Anh, có độ cao chỉ từ 3 đến 6 mét so với mực nước biển. Dân gian từ lâu đã truyền tụng câu ca:

“Quậy ủ Chủ tươi, Quậy cười Chủ khóc”

Câu nói dân dã ấy phản ánh mối liên hệ giữa địa thế và đời sống nông nghiệp: khi vùng đất Quậy úng ngập vì mưa lớn thì dân Chạ Chủ (vùng đất cao hơn) lại được mùa, nên “Quậy ủ, Chủ tươi”. Ngược lại, khi mưa thuận gió hòa, Quậy được mùa thì đất Chủ khô hạn mà thất bát, khiến “Quậy cười, Chủ khóc”. Đây không chỉ là kinh nghiệm dân gian về thủy thổ, mà còn là minh chứng cho mối dây liên kết lịch sử văn hóa giữa hai cộng đồng cư dân cùng nguồn gốc.

Lễ hội

Hằng năm, vào ngày 12 tháng Giêng âm lịch, nhân dân làng Quậy (nay thuộc xã Liên Hà, huyện Đông Anh, Hà Nội) long trọng tổ chức lễ hội truyền thống nhằm tưởng nhớ và tri ân công đức của các vị Thành hoàng – những bậc anh hùng dân tộc có công lớn trong sự nghiệp chống giặc ngoại xâm, giữ nước và bảo vệ dân lành.

Theo truyền thống và thần tích địa phương, đình Hà Vĩ thờ năm vị Thành hoàng, đều là những tướng tài lỗi lạc, từng lập chiến công hiển hách vào thời kỳ trước và sau Công nguyên:

Thủy Hải, Đăng Giang và Khổng Chúng là ba vị tướng trung liệt, quê gốc tại trang Hà Hào xưa (nay là làng Hà Vĩ). Các Ngài đã theo Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa chống giặc Hán, giành lại giang sơn, nhưng anh dũng hy sinh trong trận chiến không cân sức, trở thành biểu tượng khí phách của nhân dân vùng hạ lưu Cổ Loa.
Thánh Tam Giang là tướng theo phò Lý Nam Đế (Lý Bí), lập chiến công trong cuộc kháng chiến chống giặc Lương giữa thế kỷ VI, góp phần giành độc lập tự chủ cho đất nước.
Đông Hải Đại Vương là danh xưng được ban phong cho một hào kiệt thời cuối Lý đầu Trần. Đầu thế kỷ XIII, ông chiêu mộ năm vạn binh sĩ, lập căn cứ tại Hà Hào, nổi dậy chống lại nhà Trần vì cho rằng việc chuyển giao ngôi vị từ triều Lý sang triều Trần là không chính đáng. Tuy nhiên, vua Trần Thái Tông không tiến đánh mà lựa chọn gửi thư giảng hòa, đồng thời phong tước cho ông. Từ đó, ông tự xưng là Đông Hải Đại Vương, được nhân dân kính trọng và thờ phụng như một vị thần trung nghĩa.

Lễ hội được tổ chức trong ba ngày, từ mồng 12 đến 14 tháng Giêng âm lịch, thu hút hàng ngàn người dân và du khách thập phương về tham dự. Đây là ngày hội lớn của toàn thể nhân dân ba thôn: Đại Vĩ (được tôn là “anh Cả”), Giao Tác và Châu Phong, cùng đông đảo nhân dân các vùng phụ cận. Trong đó, Đại Vĩ giữ vai trò trung tâm nghi lễ, tiếp nối truyền thống lịch sử đặc biệt của cộng đồng cư dân gốc Cổ Loa.

Hội làng Quậy được tổ chức hằng năm với hai phần chính: phần lễ và phần hội. Trong đó, phần lễ mang tính trang nghiêm, được tổ chức theo quy tắc nghi lễ cổ truyền và quy ước cụ thể về độ tuổi, vai trò và trách nhiệm của từng thành viên tham gia.

Phần lễ

Theo lệ làng, người từ 60 tuổi trở lên được phép tham gia phần đón tiếp và tế lễ. Những người từ 50 tuổi có nhiệm vụ bồi tế và rước lễ; tuổi 49 đảm trách việc phục vụ nước, trầu cau cho các bô lão; tuổi 46 phụ trách chuẩn bị vật phẩm và bố trí giải thưởng cho các trò chơi dân gian trong phần hội. Tục lệ phân chia theo độ tuổi này thể hiện tính trật tự, kế thừa và trách nhiệm trong cộng đồng.

Dựa trên nền tảng các nghi thức cổ truyền, đồng thời có sự điều chỉnh phù hợp với thời đại mới kể từ Cách mạng Tháng Tám 1945 và giai đoạn đổi mới, nghi thức tế lễ hiện nay được tổ chức bài bản và trang nghiêm, với ban phụ trách gồm các chức danh sau:

1. Thủ điện (Quan điện)

Là người đứng đầu nghi lễ tế tự, được tiến cử khi đủ 61 tuổi, có hiểu biết sâu sắc về lịch sử làng Hà Vĩ, tiểu sử năm vị Thành hoàng, cùng các sắc phong triều đình xưa ban cho làng. Thủ điện phải là người vợ chồng song toàn, con cháu hưng thịnh, được dân làng tín nhiệm. Ngoài vai trò tế lễ, thủ điện thường trực tại đình, chăm lo hương khói, tiếp khách thập phương, và trông nom cảnh quan, tài sản của di tích.

2. Thủ bạ (Quan bạ)

Có độ tuổi và tiêu chuẩn như thủ điện, giữ vai trò phối hợp chuẩn bị và thực hiện các lễ quan trọng trong năm như: lễ giao thừa, lễ rửa đồ thờ ngày 10 tháng Giêng, ba ngày chính hội, bốn ngày giỗ Thánh, và các ngày mùng một, rằm (sóc vọng) hằng tháng.

3. Đông tán – Tây tán

Là những người 55 tuổi, có tư thế đĩnh đạc, giọng đọc rõ ràng, vang dội, có nhiệm vụ xướng tế trong các nghi lễ. Đây là những người đảm bảo phần ngôn ngữ tế lễ được cất lên đúng nhịp điệu, đúng quy chuẩn cổ truyền.

4. Quan văn tế

Được lựa chọn ở độ tuổi 50, có trình độ văn hóa, hiểu rõ nội dung, ý nghĩa văn tế, có nhiệm vụ đọc văn tế một cách rõ ràng, dứt khoát, đúng nhịp điệu và truyền cảm.

5. Tiến tước

Người 48 tuổi, có sức khỏe tốt, đảm nhiệm việc tiến rượu trong các lễ tế, đảm bảo nghi thức được tiến hành đúng quy trình, nghiêm cẩn, thành kính.

6. Quan đám

Chọn ở độ tuổi 49, là người ăn, ngủ, thường trực tại đình 24/24 giờ trong suốt những ngày lễ hội. Quan đám có nhiệm vụ tổ chức tế lễ đúng thời gian, đúng quy định, quản lý khu vực từ thềm đình đến cửa cấm, và có quyền mời ra ngoài những ai vi phạm lệ làng trong lúc hành lễ.

Việc phân công nghi lễ theo “tục bắt tuổi” không chỉ đơn thuần là hình thức tổ chức, mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Đó là cách thể hiện vinh dự, trách nhiệm, và là hình thức giáo dục thế hệ kế tiếp về truyền thống, đạo lý uống nước nhớ nguồn, cũng như lòng tự hào về những tập quán tốt đẹp mà cha ông đã để lại.

Phần hội

Theo lời kể của các bậc cao niên trong làng, xưa kia lễ hội làng Quậy từng được tổ chức suốt 18 ngày đêm liên tục, bắt đầu từ mồng 12 đến hết ngày 30 tháng Giêng âm lịch. Cả làng ngập tràn không khí hội hè, làng trên xóm dưới cùng vui hội tưng bừng. Tuy nhiên, để phù hợp với đời sống sản xuất và nhịp sống hiện đại, lễ hội ngày nay được tinh gọn lại trong 3 ngày chính, từ 12 đến 14 tháng Giêng, nhưng vẫn giữ được khí thế rộn ràng và không khí đậm đà bản sắc truyền thống.

Mỗi độ xuân về, người người háo hức, nhà nhà nô nức đổ về đình Hà Vĩ dự hội. Trong những ngày này, làng Quậy như bừng tỉnh sau mùa đông, khoác lên mình tấm áo lễ hội rực rỡ và sôi động. Dân làng rủ nhau trẩy hội, cùng nhau dự tế lễ, xem rước kiệu, tham gia hoặc cổ vũ những trò chơi dân gian truyền thống như chọi gà, đấu vật, chơi cờ người, bóng chuyền hơi. Về đêm, sân đình rộn rã tiếng chiêng trống với hát tuồng và chèo, thu hút đông đảo người dân ở mọi lứa tuổi cùng thưởng thức.

Lễ hội làng Quậy, cùng với chuỗi lễ hội của Bát xã Loa thành, đã góp phần tô điểm nên một bức tranh lễ hội mùa xuân đầy màu sắc của vùng Cổ Loa. Nếu như phần lễ được tổ chức trang nghiêm, thành kính với đầy đủ nghi thức tế thần mang đậm tính truyền thống, thì phần hội lại rộn ràng, sôi nổi với các trò chơi dân gian và hoạt động cộng đồng gắn kết mọi thế hệ.

Tất cả những sắc màu ấy đã tạo nên cho nhân dân làng Quậy một món ăn tinh thần phong phú, khơi dậy khí thế hân hoan bước vào năm mới với niềm tin và hy vọng về một cuộc sống an vui, ấm no, hạnh phúc.

Đến với lễ hội “anh Cả” Quậy – một trong những lễ hội tiêu biểu của Bát xã Cổ Loa – là tìm về với hồn cốt văn hóa Thăng Long nghìn năm, để cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp mộc mạc mà sâu lắng của văn hóa lễ hội dân gian, đồng thời thêm trân quý và ý thức gìn giữ những giá trị truyền thống quý báu của quê hương – đất nước.