Thân thế
Vua Lê Đại Hành húy là Lê Hoàn, sinh ngày 15 tháng 7 năm Tân Sửu (tức 10 tháng 8 năm 941). Chữ “Đại Hành” (大行) ở trong “Lê Đại Hành” không phải thụy hiệu, hay miếu hiệu của ông, mà chỉ là một cách gọi tạm thời dành cho vua vừa mới băng hà.[1] Cha ông là Lê Mịch, còn mẹ theo Đại Việt sử ký toàn thư được ghi là họ Đặng, thường gọi là Đặng thị, nhưng có tư liệu khác chép rõ tên là Đặng Thị Sen. Về quê hương, sử sách vẫn chưa thống nhất: có nguồn cho rằng ông sinh tại vùng Ninh Bình, trong khi ý kiến khác lại xác định quê gốc ở Thanh Hóa. Đây vẫn là chủ đề học thuật còn nhiều tranh luận.
Cuộc đời của Lê Hoàn ngay từ khi chào đời đã gắn với những truyền thuyết mang màu sắc linh dị. Tương truyền khi mang thai ông, mẹ thường nằm mộng thấy trong bụng nở hoa sen rực rỡ. Đến khi sinh, người trong thôn đều lấy làm lạ. Có viên quan án trong vùng tên Lê Đột nhìn thấy liền nhận định đứa trẻ này tư chất khác thường, chẳng phải người phàm tục, nên xin về làm con nuôi, hết lòng nuôi dưỡng và dạy dỗ như con đẻ.
Thuở nhỏ, Lê Hoàn đã bộc lộ khí chất phi thường. Có lần vào đêm đông rét buốt, ông úp cối mà ngủ, bất chợt trong nhà ánh sáng rực chiếu khắp nơi. Lê Đột lén quan sát thì thấy một con rồng vàng đang che chở trên thân đứa trẻ. Từ đó, ông càng thêm tin tưởng rằng Lê Hoàn mai sau tất sẽ là bậc hiền vương nắm giữ giang sơn.
Bối cảnh lịch sử
Vào cuối thế kỷ X, sau nhiều năm binh biến loạn lạc, đất nước Đại Cồ Việt được Đinh Bộ Lĩnh dựng nên, mở ra kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc. Đây cũng là một chính quyền trung ương đầu tiên của người Việt được xác lập, đặt nền tảng cho thể chế quân chủ phong kiến tập quyền, sau nhiều thế kỷ chịu ách đô hộ phương Bắc.
Tuy nhiên, nền chính trị còn non trẻ, bộ máy triều đình chưa hoàn thiện, nội bộ đại thần cũng tiềm ẩn nhiều mâu thuẫn. Năm 979, biến cố lớn xảy ra, Đinh Tiên Hoàng và thái tử Đinh Liễn bị ám sát trong cung, để lại ngôi báu cho Đinh Toàn mới sáu tuổi. Sự kiện này đẩy triều Đinh vào khủng hoảng kế vị, khiến quyền lực trung ương suy yếu. Trong triều chia làm hai phe, các công thần như Nguyễn Bặc, Đinh Điền quyết giữ ngai vàng họ Đinh và Thập đạo tướng quân Lê Hoàn nắm trọng binh.
Cùng lúc ấy, triều Tống ở phương Bắc theo dõi sát tình hình, thấy nước Nam rối ren, vua nhỏ chưa đủ uy quyền, Tống Thái Tông lập tức chuẩn bị quân chinh phạt, coi đây là cơ hội thôn tính. Mối họa ngoại xâm chồng lên nội biến, đẩy Đại Cồ Việt đứng trước thử thách sống còn, hoặc nhanh chóng có một minh chủ đủ uy tín và bản lĩnh, hoặc nguy cơ rơi vào ách đô hộ lần nữa.
Chính trong hoàn hiểm cảnh đó, sự lựa chọn tôn Lê Hoàn lên ngôi hoàng đế năm 980 được xem là quy luật tất yếu của lịch sử. Vừa giải quyết sự bế tắc trong nội bộ triều Đinh, vừa tạo lập một trung tâm quyền lực thống nhất để tổ chức kháng chiến chống Tống. Từ đây, triều Tiền Lê ra đời, mở đầu bằng niên hiệu Thiên Phúc, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tiến trình giữ vững nền độc lập tự chủ của dân tộc.
Sự nghiệp trị quốc
Giữ nước trước họng súng phương Bắc – nhà Tống (981)
Khi Lê Hoàn bước lên ngai vàng (980), ông đối diện ngay một thách thức sinh tử: triều đình nội biến, vua nhỏ, và một nhà Tống sẵn sàng lợi dụng. Năm 980 – 981, nhà Tống phân hai tuyến tiến công Đại Cồ Việt: các cánh tiến quân theo lộ Ung – Lạng Sơn do Hầu Nhân Bảo, Tôn Toàn Hưng chỉ huy; các lực lượng thủy bộ từ Quảng Châu do Lưu Trừng, Trần Khâm Tộ dẫn. Tình thế rất hiểm: nhiều đạo cùng tiến, mục tiêu là tận dụng nội loạn để tái sáp nhập Giao Chỉ.
Lê Hoàn không chần chừ. Ông trực tiếp chỉ huy kháng chiến, dùng chiến thuật linh hoạt: bố trí phòng thủ có chọn lọc, đóng cọc, chặn các cửa sông và đặt ải phòng thủ (báo cáo ghi có đóng cọc ở Chi Lăng), đồng thời tổ chức những trận phục kích và mưu trá hàng để đánh vào mấu chốt địch. Ông cho xây thành Bình Lỗ làm cứ điểm phòng ngự và làm phương án phân chia lực lượng: thủy bộ, bộ chủ lực, lực lượng dự bị.
Chiến dịch mùa xuân – hạ năm 981 chuyển thành một loạt đòn quyết định. Một bên là những trận đánh dàn trải, bên kia là những mưu kế dụ địch khiến các chỉ huy Tống rơi vào cạm bẫy: Hầu Nhân Bảo bị vướng kế trá hàng và bị tiêu diệt/bắt theo nhiều bản ghi; các cánh thủy quân Tôn Toàn Hưng, Trần Khâm Tộ chịu thất bại nặng. Quân Tống mất nhiều thuyền, nhiều tướng bị bắt hoặc chết, buộc triều Tống phải rút lui và trừng phạt những kẻ thất trận. Thắng lợi 981 không chỉ cứu nguy cho ngai vua mới lập mà còn xác lập uy thế Đại Cồ Việt — một quốc gia độc lập, có khả năng chiến đấu trước một cường quốc phương Bắc.
Chống Chiêm Thành (982 và các năm sau)
Ngay sau khi ổn định trước họng súng Tống, Lê Hoàn quay sang giải quyết vấn đề phía Nam: năm 982, một phái sứ của Đại Cồ Việt sang Chiêm Thành bị bắt. Vua quyết liệt: triệu tập hải đội, tự thân đốc chiến, tiến sâu đánh Chiêm. Kết quả là đòn trừng phạt mạnh mẽ: vua Chiêm (Bê Mi Thuế/Paramesvaravarman) bị hạ, kinh đô bị tàn phá, nhiều tù binh và chiến lợi phẩm bị đưa về Hoa Lư. Sách Tống còn ghi việc Lê Hoàn đem một số tù binh Chiêm dâng lên nhà Tống như minh chứng sức mạnh.
Các cuộc hành quân sang Chiêm tiếp tục diễn ra trong thập niên sau đó (990, 995…), thể hiện hai điểm: Lê Hoàn vừa phòng thủ mục tiêu biên cương, vừa chủ động đàn áp các mối đe dọa phía Nam, bảo đảm an ninh tuyến biển và quyền lợi thương mại hàng hải.
Tổ chức lại bộ máy nhà nước, từ đạo sang lộ, phân phong công tước
Lê Hoàn kế thừa mô hình hành chính sơ khai của nhà Đinh nhưng nhanh chóng hoàn thiện hơn: ông chuyển cách chia hành chính từ “mười đạo” thời Đinh sang hệ thống lộ–phủ–châu, từng bước ổn định quản lý địa phương. Đồng thời, ông đặt ra hàng ngũ quan chức với các chức danh rõ rệt (Thái sư, Thái úy, Tổng quản, Đô chỉ huy sứ…), để cả việc hành chính lẫn quân sự đều có người chịu trách nhiệm.
Một chính sách quan trọng là phân phong hoàng tử và thân quyến đến các trấn trọng yếu: con cả làm Kình Thiên Đại vương ở Hoa Lư, các con khác được phong các vương, phó vương để trấn thủ các vùng chiến lược (Phong Châu, Phù Lan, Đằng Châu, Vũ Lang…). Mục đích kép: vừa kiểm soát lãnh thổ, vừa tạo hệ thống phòng thủ dựa trên gia tộc – một cách củng cố quyền lực trung ương trong bối cảnh thiếu bộ máy quan liêu hoàn chỉnh.
Củng cố lực lượng vũ trang, tổ chức Quân đội
Lê Đại Hành chú ý đến tổ chức quân: ông thành lập các đơn vị mang tính cố định hơn (lập Thân quân, tức Túc vệ; đặt ngũ quân; quy định tướng hiệu và hệ thống kỷ luật). Thân quân dùng làm lực lượng tinh nhuệ canh giữ hoàng cung và đóng vai trò mũi nhọn hành quân. Việc phân chia, huấn luyện, và cắm dấu nhận diện (thích chữ trên trán…) giúp quân đội có kỷ luật hơn, phản ứng nhanh mỗi khi cần. Về tác chiến, sách sử nhắc đến khả năng kết hợp thủy – bộ, công trình phòng thủ (Bình Lỗ, đắp lũy, đóng cọc sông) và những trận đánh đột phá do vua trực tiếp chỉ huy tất cả đều cho thấy một nhà cầm quân biết tổ chức phòng ngự chiến lược lẫn triển khai phản công.
Kinh tế, công trình công ích và khuyến nông
Lê Đại Hành không chỉ là chiến tướng: ông quan tâm đến ổn định sản xuất. Nét nổi bật là lễ Tịch điền, vua đích thân cày ruộng, biểu dương nông nghiệp; đây là một nghi lễ khuyến khích sản xuất và biểu tượng hóa quyền lực vua gắn với ruộng đất. Ông còn chỉ đạo đào sông, nạo vét kênh mương, mở các dự án thủy lợi và thông thương nội địa, công trình “đào sông Nhà Lê” khởi đầu các tuyến giao thông thủy nội địa ở miền Trung, góp phần thúc đẩy lưu thông hàng hóa, tăng nguồn thu thuế và ổn định lương thực. Những nỗ lực này giúp phục hồi sản xuất sau thời loạn và tạo nền tảng kinh tế cho chính quyền mới.
Ngoại giao mềm dẻo, vừa tự chủ, vừa biết đối phó
Sau chiến thắng quân Tống, Lê Hoàn chọn đường ngoại giao khôn khéo: ông vừa cho sứ sang bày tỏ thông hiếu, vừa giữ lập trường tự chủ. Nhà Tống ban cho các tước phong mang tính nghi lễ (ví dụ một số văn bản Tống chép các sắc phong, phong cấp chức), nhưng Lê Hoàn xử lý mối quan hệ theo cách cân bằng: khi cần thì đương đầu vũ lực, khi có lợi thì thương thuyết trao trả tù binh, nhận chiếu phong để giảm căng thẳng. Trong tiếp đãi sứ Tống, có những nghi thức văn hóa thú vị (ví dụ tiếp sứ thần Lý Giác bằng trò đối thơ với nhà sư Đỗ Pháp Thuận), cho thấy vua Nguyễn vừa tỏ thái độ ngang tầm, vừa duy trì nghi lễ ngoại giao. Với Chiêm Thành, sau các trận thắng, Lê Hoàn vẫn giữ đường ngoại giao biểu hiện bằng việc trao trả hoặc tiếp tục gửi phái viên, thể hiện một chính sách tổng hợp: “cứng” ở chỗ cần, “mềm” nơi có lợi.
Lê Đại Hành là một minh chứng cho mẫu vua vừa là chiến tướng, vừa là người xây dựng thể chế. Ông giữ vững nền độc lập non trẻ trước họng súng Tống, đẩy lui hiểm họa phương Nam, tổ chức lại bộ máy hành chính và quân đội, đồng thời thúc đẩy nông nghiệp và giao thông nội địa. Phương thức trị quốc của ông là kết hợp quyền uy cá nhân (vua xuất trận) với xây dựng thể chế (phân phong, định chế quân vụ, đào kênh, lễ Tịch điền) nhờ đó Đại Cồ Việt ổn định và vững vàng hơn trong giai đoạn đầu của nhà Tiền Lê.
Gia quyến
Cha: Lê Mịch.
Mẹ: họ Đặng. Đại Việt sử ký toàn thư chép mẹ ông chỉ gọi là Đặng thị. Một số tài liệu khác ghi rõ tên là Đặng Thị Sen.
Hậu cung: Lê Đại Hành có 5 hoàng hậu được sử sách xác nhận:
- Đại Thắng Minh Hoàng hậu.
- Phụng Càn Chí Lý Hoàng hậu.
- Thuận Thánh Minh Đạo Hoàng hậu.
- Trịnh Quắc Hoàng hậu.
- Phạm Hoàng hậu.
Ngoài ra, sử còn ghi một người vợ khác, được miêu tả khác nhau trong nhiều nguồn: Việt sử lược chép là sơ hầu di nữ (初侯姨女), Đại Việt sử ký toàn thư chép là chi hậu diệu nữ (祇候妙女), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục ghi bà là con gái một quan Chi hậu tên Diệu, không rõ họ. Bà sinh ra hai hoàng tử quan trọng: Lê Long Việt và Lê Long Đĩnh. Về sau, khi lên ngôi, Lê Long Đĩnh truy tôn mẹ là Hưng Quốc Quảng Thánh Hoàng thái hậu.
Hậu duệ: Theo sử sách, Lê Đại Hành có 13 người con (11 con trai, 1 con gái, 1 con nuôi).
Con trai
- Lê Long Thâu – Kình Thiên Đại vương (phong năm 989), từng dự chiến tranh Việt – Tống (981), được lập làm Thái tử. Mất năm 1000.
- Lê Long Tích – Đông Thành vương (989). Sau khi cha mất, cùng các em tranh ngôi với Lê Long Việt nhưng thua trận, chạy đến Thạch Hà thì bị dân giết.
- Lê Long Việt – Nam Phong vương (989), sau kế vị, tức Lê Trung Tông. Ở ngôi 3 ngày thì bị em là Lê Long Đĩnh ám hại (1005).
- Lê Long Đinh – Ngự Man vương (991), trấn giữ Phong Châu (nay thuộc Phú Thọ).
- Lê Long Đĩnh – Khai Minh vương (992), trấn giữ Đằng Châu (nay thuộc Hưng Yên), sau lên ngôi, tức Đại Thắng Minh Quang Hiếu Hoàng đế.
- Lê Long Cân – Ngự Bắc vương (991), trấn giữ Phù Lan (Đường Hào, Hưng Yên).
- Lê Long Tung – Định Phiên vương (993), trấn giữ Tư Doanh, Ngũ Huyện Giang (Cổ Loa, Hà Nội).
- Lê Long Tương – Phó vương (993), trấn giữ Đỗ Động Giang (tây nam Hà Nội).
- Lê Long Kính – Trung Quốc vương (993), trấn giữ Càn Đà, Mạt Liên (nay thuộc Hải Dương). Bị giết năm 1005.
- Lê Long Mang – Nam Quốc vương (994), trấn giữ Vũ Lung (nay thuộc Thanh Hóa).
- Lê Long Đề (Minh Đề) Hành Quân vương (995), trấn giữ Bắc Ngạn, Cổ Lãm (nay thuộc Bắc Ninh).
Con gái: Lê Thị Phất Ngân, gả cho Lý Thái Tổ, là mẹ của Lý Thái Tông. Khi con trai lên ngôi, bà được tôn là Linh Hiển Hoàng thái hậu.
Con nuôi: Dương Hy Liễn – Phù Đái vương (995), trấn giữ Phù Đái (nay thuộc Hải Phòng).
Cuối đời – thờ phụng
Mùa xuân, ngày 8 tháng 3 năm Ất Tỵ (18 tháng 4 năm 1005), Hoàng đế Lê Hoàn băng hà tại điện Trường Xuân. Triều đình truy tôn ông là Đại Hành Hoàng Đế. Đáng chú ý, tôn hiệu này vốn gắn liền với nghi lễ đại hành lễ khi một vị hoàng đế băng, nhưng do không được đặt miếu hiệu như thông lệ, danh xưng “Đại Hành” từ đó được hậu thế gọi mãi về sau. Ông được an táng tại Sơn lăng ở châu Trường Yên (Hoa Lư, Ninh Bình).
Sau khi ông mất, các hoàng tử như Lê Long Việt, Lê Long Tích, Lê Long Kính, Lê Long Đĩnh… lao vào cuộc tranh giành ngôi báu kéo dài tám tháng, khiến triều chính rơi vào cảnh rối loạn, đất nước không có chủ. Kết cục, Lê Long Đĩnh đoạt được ngôi, mở ra một giai đoạn mới nhiều biến động trong lịch sử.
Về thờ phụng, ngoài Sơn lăng, Lê Đại Hành còn được thờ ở nhiều địa phương. Tại Ninh Bình, nhân dân Hoa Lư lập đền Vua Lê trong quần thể di tích Cố đô Hoa Lư để tưởng nhớ công đức của ông. Tại Hà Nội, đình Hoa Xá (làng Tó, Thanh Trì) cũng thờ Lê Đại Hành cùng người con gái làng. Nhiều nơi khác ở vùng đồng bằng Bắc Bộ và Thanh Hóa cũng lập miếu thờ, phản ánh uy tín và vai trò lịch sử to lớn của vị hoàng đế đã mở đầu triều Tiền Lê.
Nhận định – đánh giá
Lê Đại Hành được các sử gia Việt Nam đánh giá là một vị hoàng đế anh minh, quyết đoán, nhiều mưu lược, có công lớn trong việc giữ vững nền độc lập non trẻ của Đại Cồ Việt. Ông dẹp yên nội loạn sau nhà Đinh, đánh bại quân Tống xâm lược, trừng phạt Chiêm Thành, khẳng định uy thế của quốc gia mới thành lập. Sử gia Lê Văn Hưu và Ngô Sĩ Liên đều coi ông là bậc anh hùng kiệt xuất, tuy có những hạn chế về đức trị và sự bền vững lâu dài so với Lý Thái Tổ. Ngô Thì Sĩ và Lê Tung cũng ghi nhận tài năng dụng binh như thần, song phê phán tính nghiêm khắc, xa xỉ, coi nhẹ sức dân, để lại hậu quả suy yếu sau này.
Các sử liệu Trung Quốc như Tống sử hay Tống hội yếu lại mô tả tiêu cực, cho rằng Lê Hoàn hung bạo, thô lậu, đam mê tửu sắc, phản ánh định kiến của phương Bắc đối với một nước vừa mới khẳng định độc lập, thoát ly khỏi sự đô hộ của họ. Ngược lại, các học giả Việt như Phan Huy Chú ghi nhận ông chăm lo chính sự, trọng nông nghiệp, nghiêm việc biên phòng, tuyển chọn nhân tài và giữ vững kỷ cương. Đặc biệt, sự cố vấn của các thiền sư Khuông Việt, Vạn Hạnh, Đỗ Pháp Thuận đã góp phần củng cố triều chính, tạo nền tảng tinh thần cho triều Tiền Lê.
Tổng thể, Lê Đại Hành là vị vua có công lao to lớn trong việc bảo vệ nền độc lập dân tộc và ổn định quốc gia buổi đầu, được coi là một trong những bậc anh hùng mở đầu lịch sử phong kiến Việt Nam.
Chú thích
[1] Theo lễ chế Trung Hoa và Việt Nam, khi hoàng đế băng, chưa kịp đặt miếu hiệu và thụy hiệu, triều đình gọi là “Đại Hành Hoàng đế” (大行皇帝), nghĩa là vị hoàng đế đang trên đường sang thế giới bên kia. Năm 1005, vua Lê Hoàn băng, triều thần tạm gọi là Đại Hành Hoàng đế. Sau đó, lẽ ra phải truy phong thụy hiệu và miếu hiệu, nhưng do biến loạn nội bộ nhà Tiền Lê, các con tranh ngôi, nên việc đặt miếu hiệu và thụy hiệu chính thức đã không được tiến hành. Vì hoàn cảnh lịch sử, lâu dần trở thành tên gọi quen thuộc để hậu thế nhắc đến ông.
Tài liệu tham khảo
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Huy Ích (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (1919), Việt Nam sử lược, Trung Bắc Tân Văn.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam biên dịch, Viện Đại học Huế.
___________________
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Biography
King Le Dai Hanh, personal name Le Hoan, was born on the 15th day of the 7th lunar month, year Tan Suu (August 10, 941). The title “Dai Hanh” (大行) in “Le Dai Hanh” was not his posthumous title or temple name, but rather a temporary designation traditionally used for an emperor who had just passed away. His father was Le Mich, while his mother, according to the Dai Viet Su Ky Toan Thu, was of the Dang family, commonly called Dang Thi; other sources specify her name as Dang Thi Sen. His birthplace remains debated among historians: some sources claim he was born in Ninh Binh, while others identify Thanh Hoa as his native land. This remains a topic of scholarly controversy.
The life of Le Hoan was linked to miraculous legends from birth. It is said that during pregnancy, his mother dreamed repeatedly of a blooming lotus inside her womb. Upon his birth, villagers were astonished. A local magistrate named Le Dot, seeing the child’s extraordinary aura, predicted that he was no ordinary person and adopted him as his foster son, raising and educating him with great care.
From an early age, Le Hoan displayed remarkable qualities. One winter night, while he slept under an upturned mortar, the house was suddenly illuminated. Le Dot secretly observed and saw a golden dragon hovering protectively over the boy. From then on, he was convinced that Le Hoan would one day become a wise ruler of the realm.
Historical Context
In the late 10th century, after years of turmoil, Dinh Bo Linh founded the state of Dai Co Viet, marking a new era in Vietnamese history. This was the first centralized monarchy established by the Viet people after centuries of Chinese domination, laying the foundation for a feudal centralized monarchy.
However, the regime was still fragile, the court structure incomplete, and internal rivalries among ministers severe. In 979, a major incident shook the throne: Emperor Dinh Tien Hoang and Crown Prince Dinh Lien were assassinated, leaving the crown to the six-year-old Dinh Toan. This succession crisis weakened central authority. Court factions emerged: loyalists like Nguyen Bac and Dinh Dien sought to preserve the Dinh lineage, while Le Hoan, the “General of the Ten Commanderies” (Thap Dao Tuong Quan), commanded the bulk of the army.
At the same time, the Northern Song dynasty closely monitored the situation. Seeing the South in chaos under a child king, Emperor Song Taizong prepared an invasion, hoping to annex the territory. Internal turmoil and external threats placed Dai Co Viet at a critical juncture: either a strong leader would emerge to unify and defend the nation, or the country risked falling once more under foreign domination.
In this perilous context, the enthronement of Le Hoan in 980 was seen as an inevitable course of history: resolving the crisis within the Dinh court while establishing a unified center of power capable of resisting the Song. Thus began the Early Le dynasty, with the reign title Thien Phuc, a decisive milestone in safeguarding national independence.
Governance and Achievements
Defending Against the Northern Song (981)
Upon ascending the throne (980), Le Hoan immediately faced an existential threat: internal instability and the looming Song invasion. In 980–981, the Song launched a two-pronged campaign: Hầu Nhan Bao and Ton Toan Hung advanced via Ung–Lang Son, while Liu Cheng and Tran Kham To led naval and land forces from Guangzhou. Their strategy aimed to exploit Dai Co Viet’s crisis to reincorporate Giao Chi.
Le Hoan personally commanded the resistance, employing flexible tactics: strategic defenses with wooden stakes at river mouths and mountain passes (sources mention Chi Lang), ambushes, and feigned surrenders to entrap enemy commanders. He fortified Binh Lo citadel as a stronghold and organized his forces into main, naval, and reserve units.
By spring–summer 981, decisive victories were achieved: Hau Nhan Bao fell into a trap and was captured or killed (accounts vary), while Ton Toan Hung and Tran Kham To’s fleet suffered catastrophic losses. Many Song generals perished or were captured, forcing the Song court to withdraw and punish its defeated commanders. This victory not only secured Le Hoan’s new throne but also firmly established Dai Co Viet as an independent state capable of resisting a great northern empire.
Campaigns Against Champa (982 and Later)
Soon after stabilizing the northern front, Le Hoan turned south. In 982, a Viet envoy mission to Champa was imprisoned. In retaliation, Le Hoan led a punitive expedition: the Cham king Paramesvaravarman (Be Mi Thue) was slain, the capital ravaged, and many captives and spoils taken back to Hoa Lu. Chinese records mention Le Hoan presenting Cham prisoners to the Song as proof of his strength.
Subsequent expeditions (990, 995, etc.) demonstrate his dual strategy: securing borders and suppressing threats from the south, while ensuring maritime trade routes and security.
State Administration
Building on the Dinh system of “Ten Circuits,” Le Hoan reorganized administration into a more systematic lo–phu–chau structure. He established defined official ranks (e.g., Thai su, Thai uy, Tong quan, Do chi huy su), strengthening both civil and military governance.
A crucial policy was enfeoffing royal princes to strategic regions: the crown prince as King of Kinh Thien at Hoa Lu, while others held positions in Phong Chau, Phu Lan, Dang Chau, Vu Lang, etc. This ensured territorial control and created a family-based defense system reinforcing central power.
Military Organization
Le Dai Hanh strengthened the army, creating elite Than Quan (imperial guards), establishing five-army divisions, and enforcing strict discipline (including tattooing marks on soldiers). He emphasized coordination of land and naval forces, defensive fortifications (stakes, ramparts, citadels), and led campaigns personally — reflecting both strategic and tactical acumen.
Economy and Public Works
Le Dai Hanh promoted agriculture, famously initiating the Tich Dien (plowing ritual) to encourage farming, symbolizing royal duty tied to the land. He ordered river dredging, canal construction, and irrigation works, including the “Le Canal,” an early inland waterway network in central Vietnam, boosting trade, tax revenue, and food security. These policies revitalized the economy after prolonged instability.
Diplomacy
After defeating the Song, Le Hoan adopted a balanced diplomatic strategy: sending tribute missions while asserting autonomy. The Song conferred ceremonial titles, but Le Hoan skillfully alternated between military firmness and negotiation, such as exchanging prisoners or accepting symbolic titles to ease tensions.
Cultural anecdotes, like hosting Song envoy Ly Giac with a poetic exchange by monk Do Phap Thuan, show how diplomacy blended firmness with cultural parity. With Champa, even after conquest, he maintained envoy exchanges — a flexible mix of “hard when necessary, soft when advantageous.”
Family
Father: Le Mich
Mother: Dang family (variously recorded as Dang Thi or Dang Thi Sen)
Consorts (recognized as empresses in chronicles):
- Dai Thang Minh Hoang hau
- Phung Can Chi Ly Hoang hau
- Thuan Thanh Minh Dao Hoang hau
- Trinh Quoc Hoang hau
- Pham Hoang hau
Other wives are noted in sources, including a daughter of a court official named Dieu (records differ). She bore two important princes: Le Long Viet and Le Long Dinh. When Le Long Dinh became emperor, he posthumously honored her as Hung Quoc Quang Thanh Empress Dowager.
Children: 13 in total (11 sons, 1 daughter, 1 adopted son).
Eldest:
Le Long Thau, King of Kinh Thien (d. 1000)
Le Long Viet (later Emperor Le Trung Tong, reigned briefly in 1005)
Le Long Dinh (later Emperor Dai Thang Minh Quang Hieu)
Others: Le Long Tich, Le Long Dinh (Ngu Man Vuong), Le Long Can, Le Long Tung, Le Long Tuong, Le Long Kinh, Le Long Mang, Le Long De (Minh De), Le Long Thau’s brothers with various fiefs
Daughter: Le Thi Phat Ngan, consort of Ly Thai To, mother of Ly Thai Tong (later Linh Hien Empress Dowager)
Adopted son: Duong Hy Lien, King of Phu Dai
Death and Legacy
On March 8, year At Ty (April 18, 1005), Emperor Le Hoan passed away in Truong Xuan Palace. He was posthumously titled “Dai Hanh Hoang De.” Though “Dai Hanh” originally referred to the funeral rites of a deceased monarch, because no temple name was assigned, this designation became his enduring name in history. He was buried at Son Tomb in Truong Yen (Hoa Lu, Ninh Binh).
After his death, princes Le Long Viet, Le Long Tich, Le Long Kinh, and Le Long Dinh fought bitterly for succession, plunging the nation into eight months of chaos. Ultimately, Le Long Dinh seized the throne, beginning a turbulent era.
Le Dai Hanh is still venerated in many places: the King Le Temple in Hoa Lu (Ninh Binh), Hoa Xa communal house in Hanoi, and various shrines in the Red River Delta and Thanh Hoa — reflecting his enduring historical significance.
Assessment
Vietnamese historians regard Le Dai Hanh as a decisive and resourceful ruler who preserved the fragile independence of Dai Co Viet. He suppressed internal unrest, defeated the Song, punished Champa, and consolidated state power. Chroniclers like Le Van Huu and Ngo Si Lien praised him as an exceptional hero, though they noted his limitations compared to Ly Thai To in moral governance and long-term stability. Ngo Thi Si and Le Tung admired his military genius but criticized his severity, extravagance, and neglect of the people’s welfare.
Chinese sources (Song Shi, Song Huiyao) depict him negatively as cruel and debauched — reflecting Sino-centric bias against a newly independent state. By contrast, Vietnamese scholars like Phan Huy Chu emphasized his administrative diligence, agricultural promotion, frontier defense, and meritocratic selection of talent, supported by Buddhist advisors such as Khuong Viet, Van Hanh, and Do Phap Thuan.
Overall, Le Dai Hanh is recognized as a pivotal monarch who secured independence and stabilized the early Vietnamese state, ranking among the foundational heroes of Vietnam’s feudal era.
References
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Huy Ích (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (1919), Việt Nam sử lược, Trung Bắc Tân Văn.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam biên dịch, Viện Đại học Huế.
________________________
Tiếng Pháp (français’)
Biographie
Le roi Le Dai Hanh, de son nom personnel Le Hoan, naquit le 15 juillet de l’année Tan Suu (10 août 941). Le terme “Dai Hanh” (大行), dans le nom “Le Dai Hanh”, n’est pas un titre posthume ni un nom de temple, mais simplement une appellation temporaire donnée à un empereur récemment décédé. Son père s’appelait Le Mich, et sa mère, selon le Dai Viet Su Ky Toan Thu, appartenait à la famille Dang, appelée couramment Dang Thi ; d’autres documents précisent son nom complet Dang Thi Sen. Quant à sa région d’origine, les sources divergent : certains affirment qu’il naquit dans la région de Ninh Binh, d’autres soutiennent qu’il était originaire de Thanh Hoa. Cette question demeure un sujet de débat académique.
La vie de Le Hoan fut, dès sa naissance, entourée de récits à caractère surnaturel. On raconte que sa mère, lorsqu’elle était enceinte, rêvait souvent qu’une fleur de lotus éclatante s’épanouissait dans son ventre. À sa naissance, les villageois furent saisis d’étonnement. Un magistrat local, nommé Le Dot, voyant l’enfant, déclara qu’il avait une essence extraordinaire, non pas celle d’un simple mortel, et demanda à l’adopter comme fils nourricier. Il l’éleva et l’éduqua comme son propre enfant.
Dès l’enfance, Le Hoan révéla un tempérament hors du commun. Une nuit d’hiver glaciale, il dormit sous un mortier renversé ; soudain, une lumière éclatante illumina la maison. Le Dot, l’observant en secret, aperçut un dragon d’or protégeant l’enfant. Dès lors, il crut fermement que Le Hoan deviendrait un jour un souverain vertueux, maître du royaume.
Contexte historique
À la fin du Xe siècle, après des années de troubles et de guerres civiles, le pays de Dai Co Viet fut fondé par Dinh Bo Linh, ouvrant une nouvelle ère dans l’histoire nationale. Il s’agissait du premier gouvernement centralisé établi par les Vietnamiens, posant les bases du régime monarchique féodal centralisé, après plusieurs siècles de domination chinoise.
Cependant, ce pouvoir était encore jeune : l’appareil d’État demeurait incomplet et les dignitaires étaient divisés. En 979, un événement tragique survint : l’empereur Dinh Tien Hoang et le prince héritier Dinh Lien furent assassinés dans le palais, laissant le trône à Dinh Toan, alors âgé de six ans. La succession plongea la cour Dinh dans une crise, affaiblissant l’autorité centrale. Deux camps se formèrent : d’un côté, des fidèles comme Nguyen Bac et Dinh Dien désireux de maintenir la dynastie Dinh ; de l’autre, le général en chef des armées, Le Hoan, détenteur de la puissance militaire.
Pendant ce temps, la dynastie Song, au Nord, observait attentivement. Voyant le Sud en désordre, dirigé par un enfant sans autorité, l’empereur Song Taizong prépara aussitôt une campagne de conquête, espérant annexer le pays. Les menaces extérieures s’ajoutaient aux divisions internes, plaçant Dai Co Viet face à une épreuve existentielle : il fallait soit un chef capable d’unifier et de défendre le pays, soit accepter le risque d’un retour à la domination étrangère.
Dans ce contexte critique, l’accession de Le Hoan au trône, en 980, apparut comme une nécessité historique. Elle permit de résoudre la crise de succession de la maison Dinh et de créer un centre de pouvoir unifié pour organiser la résistance contre les Song. Ainsi naquit la dynastie des Le antérieurs (Tien Le), inaugurée par l’ère Thien Phuc, marquant un tournant décisif dans la sauvegarde de l’indépendance nationale.
Gouvernement et réalisations
Défense contre les Song (981)
À peine monté sur le trône (980), Le Hoan dut affronter une menace mortelle : une cour divisée, un souverain enfant, et la menace imminente des Song. En 980–981, les Song attaquèrent sur deux fronts : une armée terrestre via Ung – Lang Son, dirigée par Hau Nhan Bao et Ton Toan Hung ; et une armée combinée, terrestre et navale, depuis Guangzhou, menée par Liu Cheng et Tran Kham To. Leur objectif était clair : profiter du chaos pour réintégrer Giao Chi à l’empire.
Le Hoan réagit sans hésiter. Il prit personnellement le commandement, adoptant des tactiques flexibles : défenses sélectives, pieux plantés dans les rivières et les cols (notamment mentionnés à Chi Lang), embuscades, ruses de fausse reddition pour piéger les commandants ennemis. Il fit construire la citadelle de Binh Lo comme place forte et répartit ses forces entre armée navale, infanterie principale et troupes de réserve.
La campagne du printemps–été 981 fut décisive. Hau Nhan Bao fut trompé par une ruse et tué ou capturé (les sources divergent) ; les forces navales de Ton Toan Hung et Tran Kham To subirent de lourdes défaites, perdant de nombreux navires et officiers. Contraints, les Song se retirèrent et punirent leurs généraux vaincus. Cette victoire ne sauva pas seulement le trône nouvellement établi : elle affirma le statut de Dai Co Viet comme un État indépendant, capable de résister à une grande puissance septentrionale.
Campagnes contre le Champa (982 et suivantes)
Sitôt le danger du Nord écarté, Le Hoan se tourna vers le Sud. En 982, une mission diplomatique vietnamienne envoyée au Champa fut arrêtée. En réponse, il leva une flotte, prit personnellement la tête des troupes, et envahit le royaume. Le roi cham Paramesvaravarman (Be Mi Thue) fut tué, la capitale mise à sac, de nombreux captifs et richesses ramenés à Hoa Lu. Des chroniques Song mentionnent même que Le Hoan présenta certains prisonniers chams à la cour chinoise comme preuve de sa puissance.
Les expéditions contre le Champa se poursuivirent au cours de la décennie suivante (990, 995…), illustrant la stratégie double de Le Hoan : défendre les frontières tout en écrasant les menaces méridionales, assurant la sécurité maritime et les intérêts commerciaux.
Réorganisation de l’État
Héritant du modèle embryonnaire des “dix circuits” (muoi dao) de l’époque Dinh, Le Hoan le transforma en un système administratif lo – phu – chau plus stable. Il institua des rangs officiels clairs (par ex. Thai su, Thai uy, Tong quan, Do chi huy su), répartissant les responsabilités civiles et militaires.
Une politique majeure fut la distribution de fiefs aux princes et parents dans les régions stratégiques : l’aîné reçut le titre de Kinh Thien Dai Vuong à Hoa Lu ; d’autres furent investis comme rois ou vice-rois à Phong Chau, Phu Lan, Dang Chau, Vu Lang, etc. Objectif double : contrôler le territoire et établir un système défensif basé sur la famille, consolidant le pouvoir central malgré l’absence d’une bureaucratie pleinement développée.
Réforme militaire
Le Dai Hanh porta une grande attention à l’armée. Il créa les unités de Than Quan (gardes impériaux d’élite), divisa les troupes en cinq corps, établit une hiérarchie militaire et un système disciplinaire rigoureux. Les gardes impériaux, à la fois force d’élite du palais et fer de lance des campagnes, étaient marqués de signes distinctifs (tatouages sur le front). L’armée acquit ainsi une discipline accrue et une réactivité supérieure. Sur le plan tactique, l’histoire retient sa maîtrise de la combinaison des forces terrestres et navales, des fortifications (Binh Lo, palissades, pieux fluviaux), et des contre-offensives menées par le roi en personne.
Économie, travaux publics et agriculture
Le Dai Hanh ne fut pas seulement un général : il encouragea la production agricole. Il inaugura le rite du Tich Dien, où le roi labourait lui-même un champ, acte symbolique d’incitation à l’agriculture et de sacralisation du lien entre souveraineté et terre. Il fit creuser des rivières, draguer des canaux, entreprendre des travaux hydrauliques et ouvrir des voies de navigation intérieure. Le fameux “canal des Le” inaugura un réseau fluvial dans le centre du pays, favorisant le commerce, les recettes fiscales et la sécurité alimentaire. Ces efforts permirent de restaurer la production après les troubles et de fournir une base économique solide au nouveau régime.
Diplomatie
Après la victoire contre les Song, Le Hoan adopta une diplomatie habile : il envoya des ambassades pour maintenir la paix tout en affirmant son indépendance. Les Song conféraient des titres honorifiques, mais Le Hoan géra ces relations avec équilibre : recours à la force lorsque nécessaire, négociation quand avantageux, acceptation des titres pour apaiser les tensions.
Un épisode culturel célèbre eut lieu lors de la réception de l’envoyé Ly Giac, accueilli par un duel poétique avec le moine Do Phap Thuan : démonstration d’égalité culturelle et politique. Avec le Champa, après les victoires, il conserva également une diplomatie active, par l’envoi et l’échange d’émissaires — une politique à la fois ferme et souple.
Famille
Père : Le Mich
Mère : Dang Thi (ou Dang Thi Sen selon certaines sources)
Épouses principales (cinq impératrices attestées) :
Dai Thang Minh Hoang hau
Phung Can Chi Ly Hoang hau
Thuan Thanh Minh Dao Hoang hau
Trinh Quoc Hoang hau
Pham Hoang hau
Autres épouses : certaines sources mentionnent une fille d’un fonctionnaire de la cour, nommée Dieu, mère de deux princes importants : Le Long Viet et Le Long Dinh. Ce dernier, devenu empereur, lui donna le titre posthume de Hung Quoc Quang Thanh impératrice douairière.
Descendance : 13 enfants (11 fils, 1 fille, 1 fils adoptif).
Le Long Thau – Kinh Thien Dai Vuong (989), participa à la guerre Viet–Song (981), prince héritier, mort en 1000.
Le Long Tich – Dong Thanh Vuong (989), tué par des villageois après avoir perdu une guerre de succession (1005).
Le Long Viet – Nam Phong Vuong (989), monta sur le trône sous le nom de Le Trung Tong (règne de 3 jours, assassiné en 1005).
Le Long Dinh – Khai Minh Vuong (992), devint empereur Dai Thang Minh Quang Hieu.
Autres princes : Le Long Dinh (Ngu Man Vuong), Le Long Can, Le Long Tung, Le Long Tuong, Le Long Kinh, Le Long Mang, Le Long De.
Fille : Le Thi Phat Ngan, épouse de Ly Thai To, mère de Ly Thai Tong ; elle fut honorée comme impératrice douairière Linh Hien.
Fils adoptif : Duong Hy Lien – Phu Dai Vuong (995).
Fin de vie et culte
Au printemps, le 18 avril 1005 (année At Ty, 8e jour du 3e mois), l’empereur Le Hoan mourut au palais Truong Xuan. Il fut honoré du titre posthume Dai Hanh Hoang De. Ce titre, bien qu’à l’origine rituel et temporaire, devint son nom historique, faute d’un temple name officiel. Il fut inhumé au mausolée de Son Lang à Truong Yen (Hoa Lu, Ninh Binh).
Après sa mort, ses fils — Le Long Viet, Le Long Tich, Le Long Kinh, Le Long Dinh — se disputèrent le trône pendant huit mois, plongeant le pays dans le chaos. Finalement, Le Long Dinh s’imposa, ouvrant une nouvelle ère troublée.
Le culte de Le Dai Hanh perdura : outre son mausolée, il est honoré dans de nombreux sanctuaires, dont le temple du roi Le à Hoa Lu (Ninh Binh), le sanctuaire Hoa Xa à Hanoï, et d’autres lieux au delta du fleuve Rouge et à Thanh Hoa.
Appréciation
Les historiens vietnamiens considèrent Le Dai Hanh comme un empereur clairvoyant, énergique et habile stratège, qui joua un rôle majeur dans la préservation de l’indépendance fragile de Dai Co Viet. Il mit fin aux désordres internes après la dynastie Dinh, vainquit l’invasion des Song, châtia le Champa, et affermit l’autorité de l’État. Le Van Huu et Ngo Si Lien le décrivent comme un héros éminent, bien que ses qualités morales et la durabilité de son règne soient jugées inférieures à celles de Ly Thai To. Ngo Thi Si et Le Tung admirèrent son talent militaire mais critiquèrent sa sévérité, son luxe et sa négligence envers le peuple, qui auraient affaibli l’État à long terme.
Les sources chinoises, telles que le Song Shi et le Song Huiyao, le dépeignent négativement comme cruel, grossier et débauché — reflet du préjugé chinois envers un pays nouvellement indépendant. À l’inverse, des lettrés vietnamiens comme Phan Huy Chu soulignent son sens du gouvernement, son encouragement à l’agriculture, sa rigueur dans la défense des frontières, son choix de talents, et son maintien de la discipline. Les moines conseillers Khuong Viet, Van Hanh et Do Phap Thuan contribuèrent aussi à stabiliser la cour et à offrir un fondement spirituel à la dynastie Tien Le.
En somme, Le Dai Hanh fut un souverain de premier plan, protecteur de l’indépendance nationale et consolidateur de l’État, l’un des héros fondateurs de l’histoire féodale vietnamienne.
Sources
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Huy Ích (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (1919), Việt Nam sử lược, Trung Bắc Tân Văn.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam biên dịch, Viện Đại học Huế.
____________________
Tiếng Trung (中文)
身世
黎大行皇帝，名黎桓，生于辛丑年七月十五日（公元941年8月10日）。 “大行”一词，并非谥号或庙号，而是对新近驾崩皇帝的临时称谓。其父为黎弥，其母据《大越史记全书》记载为邓氏，又有史料称其名为邓氏蓀。关于其籍贯，史书尚无定论：或称生于宁平，或称出自清化。此问题至今仍是学术争议之处。
黎桓之生，伴随灵异传说。相传其母怀孕时，常梦见腹中盛开莲花。及至产下，乡人皆惊异。有地方官黎突见之，谓其资质不凡，非俗人，遂请收为养子，悉心抚育，教之如亲生。
黎桓少时，即显英气。曾一冬夜寝于石臼之下，忽然室内光明大照。黎突潜观，见一金龙覆护其身，自此益信其必将为贤君，统御江山。
历史背景
十世纪末，经多年兵乱，丁部領建立大瞿越，开创民族历史新纪元。此为越人首个中央集权政权，奠定封建君主体制之基础，摆脱数百年北方统治。
然其政权尚幼，朝廷未臻完善，大臣内部亦存矛盾。979年，大变突发，丁先皇与太子丁璉遭刺杀，幼子丁璿（六岁）即位。朝纲骤乱，中央权力削弱。廷内分为两派：如阮匐、丁延等坚守丁氏正统，而十道将军黎桓掌握重兵。
彼时，北宋密切注视。见南国内乱，幼主无威，宋太宗即图南征，以为并吞之机。内乱叠加外患，大瞿越面临存亡之际：或迅速出现一位有威望与能力之领袖，或复陷于异族桎梏。
在此险境之中，980年拥立黎桓为帝，乃历史必然。既解丁朝内乱之局，复建统一权力核心以抗宋。于是前黎王朝肇兴，以年号“天福”开端，成为民族独立之关键转折。
治国事业
抵御北宋（981年）
黎桓即位（980年），即面临生死之考：朝廷内乱，幼主无权，北宋伺机。980–981年，宋军两路进攻：由侯仁宝、孙全兴自邕–谅山进兵；由刘澄、陈欽佐自广州率水陆军南下。形势险恶，图乘乱并吞交趾。
黎桓毫不迟疑，亲自统军抗战，战术灵活：精选要地设防，于江河口岸布桩，于山隘筑寨，并设伏击，诈降诱敌。又筑平庐城为防御要塞，分兵为主力、舟师与预备队。
981年春夏之役，转为连场决战。黎桓巧设诡计，使侯仁宝陷入陷阱，被杀或被俘（史载不同）。孙全兴、陈欽佐之水军亦大败，舟舰尽失，将卒死伤被俘甚多。宋军不得不撤退，朝廷追责。此役胜利，不仅保住新立皇位，更确立大瞿越之独立地位，显示其足以抗衡北方强国。
南征占城（982年及其后）
北患既平，黎桓转治南方。982年，遣往占城之使臣被拘。黎桓决然出兵，亲率水师，深入占土。战果辉煌：占王跋摩世婆跋摩战死，京城陷落，俘获甚众，财富尽归华闾。宋籍尚记黎桓献占俘于宋，以示武力。
此后数次征占（990、995年等），表明黎桓既防边患，又主动平南方之威胁，保障海防及商贸之利。
改革行政体制
黎桓承丁朝“十道”之制，改设路–府–州体系，以稳固地方治理。并置百官，设太师、太尉、总管、都指挥使等官职，明行政与军事之责。
重要之策，乃分封宗亲镇守要地：长子封京天大王于华闾，诸子分守峰州、扶兰、滕州、武郎等地。其意双重：既以宗室控土，又以此构建防御体系，加强中央权力。
整顿军队
黎大行尤重军制：设亲军（即宿卫），分五军，立将号，施严律。亲军为精锐，守宫廷，亦为出征先锋。军中尚有刺额识别（额上刻字），以严军纪，便于调度。战法上，能合舟师与步军，筑防御工事（平庐、江桩、堤垒），帝亲自统兵，显示其战略防御与反攻之能。
经济与水利
黎大行不惟武将，亦重生产。尤著名者，推行籍田礼，帝亲耕示劝农，象征王权与土地相系。又命开河、疏渠、修水利、畅内陆水运。“黎河”之开凿，启中部水道交通，利货物流通，增税收，保粮食。此等措施，使战乱之后之生产得以恢复，并为政权奠经济根基。
外交政策
宋军败退之后，黎桓行外交之道，既遣使通好，又坚守自主。宋廷赐封号，然黎桓处之平衡：必要时则武力抗衡，有利时则议和释俘，受封以缓和关系。
对宋使之接待，亦多文化意味。如接待李觉时，以僧杜法顺与之对诗，既示平等，又守礼仪。对占城，虽战胜之后，亦遣使往来。其策综合：当刚则刚，当柔则柔。
家族
父：黎弥
母：邓氏（或邓氏蓀）
皇后五人（史书有载）：
大胜明皇后
奉乾至理皇后
顺圣明道皇后
郑廓皇后
范皇后
另有一妻，史载不一：或称初侯姨女，或称祇候妙女，或称祇候官之女。生二子：黎龙越、黎龙顶。后黎龙顶即位，追尊母为兴国广圣皇太后。
子嗣：共十三（十一子、一女、一养子）。
诸子：
黎龙收（京天大王，989），981年参战，立为太子，卒于1000年。
黎龙积（东城王，989），1005年争位失败，逃至石河，为民所杀。
黎龙越（南风王，989），1005年即位，为黎中宗，在位三日，被弟黎龙顶弑。
黎龙丁（御蛮王，991），镇守峰州（今富寿）。
黎龙顶（开明王，992），镇守滕州（今兴安），后即帝位，为大胜明光孝皇帝。
黎龙斤（御北王，991），镇守扶兰（今兴安）。
黎龙嵩（定藩王，993），镇守资营、五县江（今古螺，河内）。
黎龙相（副王，993），镇守杜洞江（今河内西南）。
黎龙敬（中国王，993），镇守干茶、末连（今海阳），1005年被杀。
黎龙盲（南国王，994），镇守武隆（今清化）。
黎龙题（行军王，995），镇守北岸、古览（今北宁）。
女：黎氏佛银，嫁李太祖，为李太宗之母。子即位后，尊为灵显皇太后。
养子：杨熙琏（扶戴王，995），镇守扶戴（今海防）。
末年与祀奉
乙巳年三月初八（公元1005年4月18日），黎桓崩于长春殿。朝廷追尊为大行皇帝。此称本为丧礼用，因无庙号，遂为后世所称。葬于山陵，在长安宁平之华闾。
其崩后，诸子如黎龙越、黎龙积、黎龙敬、黎龙顶相互争夺皇位，历时八月，国无主，政局大乱。终为黎龙顶得位，开启动荡之世。
祀奉方面，除山陵外，黎大行于多地受祀。在宁平，华闾百姓建黎庙以纪念其功德。在河内花舍村（清池）之祠，亦祀黎大行及村女。北部平原、清化诸地多有庙祠，显示其威望与历史地位。
评价
越南史家评黎大行为英明果断、多谋略之君，功在保全大瞿越独立。其平丁朝内乱，破宋军侵，伐占城，确立新兴国家威望。黎文休、吴士连皆称其为杰出英雄，虽德治及长久安定不及李太祖。吴时仕、黎嵩亦称其用兵如神，但批其苛酷、奢侈、轻民力，遗患后世。
中国史籍如《宋史》、《宋会要》多贬之，谓其暴戾、粗鄙、嗜酒色，此乃北方对脱离统治之国之偏见。反之，越南学者如潘輝注，则称其勤政，重农，严守边防，择贤用能，持纲纪。尤得禅师匡越、万行、杜法顺辅佐，稳固朝政，奠定精神基础。
综观之，黎大行为捍卫民族独立、稳固国家初期之大功臣，堪称越南封建史开创之英雄。
参考文献
- Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh Niên.
- Lê Quý Đôn (1976), Đại Việt thông sử, dịch giả Ngô Thế Long, Nxb Khoa học Xã hội.
- Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,… (1993), Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb Khoa học Xã hội.
- Phan Huy Ích (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
- Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nxb Văn hóa Thông tin.
- Trần Trọng Kim (1919), Việt Nam sử lược, Trung Bắc Tân Văn.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục, Nxb Giáo dục.
- Ngô Thì Sĩ (1991), Việt sử tiêu án, Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên lạc Văn hóa Á Châu biên dịch, Nxb Văn Sử.
- Lê Tắc (1961), An Nam chí lược, Ủy ban phiên dịch sử liệu Việt Nam biên dịch, Viện Đại học Huế.
