Tây Sơn Thái Tổ – Thái Đức Đế (1743 – 1793)

Thân thế

Nguyễn Nhạc (chữ Hán: 阮岳; 1743 – 1793), còn được gọi là Nguyễn Văn Nhạc, là vị hoàng đế sáng lập vương triều Tây Sơn. Ông chính thức lên ngôi năm 1778, lấy niên hiệu Thái Đức (泰德), nên thường được gọi là Thái Đức Đế. Trong vòng một thập niên (1778 – 1788), ông nắm giữ ngôi vị tối cao, sau đó nhường quyền cai quản đất nước cho em trai là Nguyễn Huệ, bản thân chỉ giữ tước hiệu Tây Sơn vương, trấn giữ thành Quy Nhơn cho đến cuối đời.

Tổ tiên ông họ Hồ, quê ở làng Hương Cái, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An. Đến giữa thế kỷ XVII, khi Chúa Nguyễn Nam tiến, họ Hồ di cư vào vùng đất Thuận – Quảng, rồi sau đó đến phủ Quy Nhơn. Ông cố của Nguyễn Nhạc là Hồ Phi Long từng đến giúp việc cho một gia đình họ Đinh ở thôn Bằng Chân (huyện Tuy Viễn, nay thuộc An Nhơn, Bình Định). Hồ Phi Long lấy vợ họ Đinh, sinh ra Hồ Phi Tiễn. Người này không theo nghề nông mà đi buôn trầu, rồi định cư ở ấp Tây Sơn, cưới vợ là Nguyễn Thị Đồng, con gái duy nhất của một phú thương giàu có đất Phú Lạc. Từ đời này trở đi, con cháu họ Hồ đổi sang họ Nguyễn theo họ mẹ.

Con trai của Hồ Phi Tiễn là Nguyễn Phi Phúc, tiếp tục theo nghề buôn trầu và nhờ chăm chỉ làm ăn mà trở nên khá giả. Ông sinh được tám người con, trong đó ba người con trai nổi tiếng nhất là Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ và Nguyễn Huệ (vua Quang Trung), về sau trở thành bộ ba thủ lĩnh trong phong trào Tây Sơn, thường được gọi là Tây Sơn tam kiệt.

Thuở nhỏ, Nguyễn Nhạc và hai em trai được gửi đến học văn và võ với Trương Văn Hiến, một nho sĩ có học vấn uyên thâm, từng làm quan dưới triều chúa Nguyễn. Chính thầy Hiến đã nhìn ra tài năng của ba anh em, đặc biệt là Nguyễn Huệ, và khuyên họ nên nắm lấy thời cơ nổi dậy dựng nghiệp lớn. Tương truyền, Trương Văn Hiến đã nhắc đến câu sấm: “Tây khởi nghĩa, Bắc thu công”, coi đó là dấu hiệu thiên thời thuận lợi cho anh em Tây Sơn.

Bối cảnh lịch sử

Cuối thời Chúa Nguyễn Phúc Khoát, chính sự ở Đàng Trong ngày càng suy đồi, gây nhiều khổ cực cho dân chúng. Hệ thống thuế khóa phức tạp, cồng kềnh, nặng nề, trong khi quan lại địa phương thường lạm thu để tư túi. Thuế thổ sản có đến hàng ngàn thứ, kể cả những sản vật nhỏ nhặt. Năm 1741, Nguyễn Phúc Khoát ra lệnh truy thu thuế của những người đã bỏ trốn. Đến năm 1765, lại có chỉ dụ truy thu cả những khoản thuế còn thiếu của mười năm trước. Trong khi đó, bản thân chúa sa đọa trong tửu sắc, chỉ lo hưởng lạc, còn các quan lại thì tranh nhau tham ô, nổi bật là Trương Phúc Loan.

Khi Nguyễn Phúc Khoát mất vào năm 1765, tình hình chính trị càng thêm rối ren. Theo lễ thường, con thứ hai của ông là Nguyễn Phúc Luân phải được nối ngôi. Tuy nhiên, do quyền thần Trương Phúc Loan nắm giữ triều chính, ông ta giết Nguyễn Phúc Luân rồi lập con thứ mười sáu của Nguyễn Phúc Khoát là Nguyễn Phúc Thuần mới chỉ mười hai tuổi lên ngôi, để dễ bề thao túng. Trương Phúc Loan tự xưng “Quốc phó”, chuyên quyền, giết cả Thái phó Trương Văn Hạnh – thầy dạy của Nguyễn Phúc Luân. Môn khách của Trương Văn Hạnh là Trương Văn Hiến phải trốn về Tây Sơn, mai danh ẩn tích. Chính Trương Văn Hiến đã dạy học cho ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ, đồng thời truyền cho họ tư tưởng khởi nghĩa.

Trước tình cảnh triều chính rối loạn, lòng dân phẫn uất, Nguyễn Nhạc đã quy tụ lực lượng đứng lên khởi nghĩa tại ấp Tây Sơn, lấy danh nghĩa trừ gian thần Trương Phúc Loan, phò trợ Vương tôn Nguyễn Phúc Dương cháu đích tôn của chúa Nguyễn Phúc Khoát. Theo ghi chép của sử nhà Nguyễn, Nguyễn Nhạc từng làm biện lại, do thua bạc tiêu hết tiền thuế nên phải bỏ trốn, tụ tập những kẻ nghèo khổ, lưu manh rồi dấy loạn. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu hiện đại cho rằng đây chỉ là sự bịa đặt của sử Nguyễn nhằm bôi nhọ uy tín nhà Tây Sơn. Thực tế, việc khởi nghĩa được chuẩn bị kỹ lưỡng từ căn cứ, lương thảo cho đến tuyên truyền, mưu tính chiến lược, hoàn toàn không phải là sự bột phát.

Lực lượng Tây Sơn ban đầu quy tụ đông đảo người Kinh, người Thượng và cả người Hoa. Nhờ uy tín và tài tổ chức của Nguyễn Nhạc, cuộc nổi dậy nhanh chóng phát triển. Từ ấp Tây Sơn, quân khởi nghĩa mở rộng địa bàn, giành nhiều thắng lợi trước quân chúa Nguyễn được phái đến đàn áp. Năm 1773, Nguyễn Nhạc hạ thành Quy Nhơn bằng một kế trá hàng táo bạo, rồi lần lượt đánh chiếm Quảng Ngãi, Phú Yên, Diên Khánh, Bình Khang, Bình Thuận. Trong vòng chưa đầy một năm, thế lực Tây Sơn từ một nhóm khởi nghĩa đã vươn lên kiểm soát gần như toàn bộ Nam Trung Bộ, buộc quân chúa Nguyễn phải rút về Nam Bộ.

Trước sự lớn mạnh ấy, chúa Nguyễn liên tục phái tướng đến tái chiếm, nhưng lực lượng Tây Sơn dưới quyền Nguyễn Nhạc và em là Nguyễn Huệ đã nhiều lần giành thắng lợi. Tuy nhiên, tình thế nhanh chóng trở nên phức tạp khi vào cuối năm 1774, chúa Trịnh Sâm ở Đàng Ngoài cũng nhân cơ hội rối loạn sai Viên quận công Hoàng Ngũ Phúc dẫn ba vạn quân vượt sông Gianh tiến vào Thuận Hóa, lấy cớ trừ gian thần Trương Phúc Loan. Chúa Nguyễn buộc phải giao nộp Loan nhưng quân Trịnh vẫn tiến chiếm Phú Xuân.

Trong tình cảnh “lưỡng đầu thọ địch”, Nguyễn Nhạc đã có quyết định chiến lược: tạm giảng hòa với quân Trịnh, xin quy thuận để tập trung đối phó với quân chúa Nguyễn ở phía Nam. Quân Trịnh cũng đang mệt mỏi vì viễn chinh nên chấp nhận sự đầu hàng này. Nhờ đó, Nguyễn Nhạc có thể giữ vững căn cứ ở Quy Nhơn và dồn sức vào việc đối phó với quân Nguyễn. Đồng thời, để củng cố lực lượng, ông gả con gái cho Nguyễn Phúc Dương, dùng danh nghĩa phò tá chính thống để thu hút thêm nhân tâm.

Nguyễn Huệ  lúc ấy mới 23 tuổi bắt đầu được giao trọng trách chỉ huy các trận đánh lớn. Những chiến thắng vang dội ở Phú Yên, Bình Khang, Khánh Hòa không chỉ lấy lại thế chủ động cho Tây Sơn mà còn tạo dựng danh tiếng quân sự của Nguyễn Huệ. Từ đây, khởi nghĩa Tây Sơn từng bước vững mạnh, đặt nền móng cho quá trình lật đổ cả hai tập đoàn phong kiến Trịnh – Nguyễn, rồi sau đó đánh tan quân Thanh, mở ra giai đoạn mới trong lịch sử dân tộc.

Sau khi củng cố thế lực tại Quy Nhơn, Nguyễn Nhạc cùng hai em tiếp tục mở rộng địa bàn kiểm soát. Từ năm 1774 đến 1776, lực lượng Tây Sơn liên tiếp tiến xuống phía Nam, nhanh chóng làm chủ vùng đất từ Quảng Ngãi đến Phú Yên, Bình Khang và Bình Thuận. Với thanh thế ngày một lớn mạnh, quân Tây Sơn tiến chiếm Gia Định. Năm 1776, Nguyễn Nhạc nhiều lần sai Nguyễn Huệ mang quân đánh vào Gia Định, tiêu diệt lực lượng trung kiên của họ Nguyễn. Dù bị phản công kịch liệt, Tây Sơn vẫn trụ vững và gây sức ép liên tục, khiến triều đình Nguyễn rơi vào cảnh khốn đốn.

Trong thời gian này, Nguyễn Nhạc vẫn giữ vị trí thủ lĩnh tối cao của phong trào, vừa trấn giữ căn cứ trung tâm Quy Nhơn, vừa điều phối chiến lược toàn cục. Ông sử dụng Nguyễn Huệ như một mũi nhọn quân sự, còn Nguyễn Lữ làm hậu thuẫn ở các địa bàn ven biển. Nhờ sự phân công ấy, phong trào có thể mở rộng nhiều hướng mà vẫn giữ được sự gắn kết. Đặc biệt, việc Nguyễn Nhạc cho Nguyễn Huệ liên tục tiến đánh Gia Định đã mở ra bước ngoặt quan trọng: họ Nguyễn mất dần căn cứ vững chắc ở Nam Bộ, uy tín của Tây Sơn trong dân chúng ngày càng tăng cao.

Đến năm 1777, sau một loạt chiến dịch, Nguyễn Nhạc chỉ huy quân Tây Sơn tiến thẳng vào Gia Định, đánh tan quân chúa Nguyễn, bắt và giết Nguyễn Phúc Thuần cùng nhiều tôn thất. Nhà Nguyễn ở Đàng Trong coi như sụp đổ hoàn toàn, chỉ còn sót lại Nguyễn Ánh, cháu chúa Nguyễn Phúc Khoát chạy thoát và sau này trở thành đối thủ nguy hiểm nhất của Tây Sơn. Đây là bước thành công quan trọng khẳng định vị thế của phong trào, đưa Nguyễn Nhạc từ thủ lĩnh khởi nghĩa trở thành người nắm quyền thực sự ở một vùng rộng lớn từ Quảng Ngãi đến Gia Định.

Tuy nhiên, tình hình nhanh chóng phức tạp trở lại. Sau khi Nguyễn Nhạc rút về Quy Nhơn để củng cố căn cứ, Nguyễn Ánh với sự giúp đỡ của người Hoa và sau đó là người Xiêm đã nhiều lần khôi phục lực lượng, tái chiếm Gia Định. Điều này buộc Tây Sơn phải liên tục điều quân đối phó, và trong nhiều trận quyết chiến, vai trò của Nguyễn Huệ ngày càng nổi bật. Trong khi Nguyễn Nhạc thiên về giữ căn cứ trung tâm và điều phối chiến lược, Nguyễn Huệ trở thành vị tướng tài ba trực tiếp cầm quân, mang lại những chiến thắng vang dội, như trận Rạch Gầm – Xoài Mút (1785) tiêu diệt 5 vạn quân Xiêm.

Trong bối cảnh đó, Nguyễn Nhạc nhận thấy phong trào cần một nền tảng chính danh mới để củng cố lòng người. Năm 1778, ông xưng hoàng đế tại Quy Nhơn, lấy niên hiệu Thái Đức, chính thức thành lập vương triều Tây Sơn. Việc Nguyễn Nhạc lên ngôi đánh dấu một bước chuyển từ phong trào khởi nghĩa sang một chính quyền có tổ chức, với đủ thiết chế triều đình. Ông tự coi mình là người kế thừa chính thống trong việc trừ gian thần, khôi phục cơ nghiệp họ Nguyễn, nhưng thực chất đã thiết lập một triều đại mới trên cơ sở lực lượng khởi nghĩa.

Sự nghiệp trị quốc

Sau khi phong trào Tây Sơn giành được quyền kiểm soát toàn bộ vùng đất từ Quảng Nam đến Hà Tiên, Nguyễn Nhạc chính thức bước vào giai đoạn xây dựng chính quyền và trị quốc. Năm 1778, khi thành Đồ Bàn được tu sửa xong, ông xưng đế, lấy hiệu Minh Đức Hoàng đế, đặt niên hiệu Thái Đức, đổi tên thành Đồ Bàn thành Hoàng Đế thành. Việc lên ngôi của Nguyễn Nhạc đánh dấu sự thoát ly hoàn toàn khỏi mối ràng buộc với nhà Lê – Trịnh ở Bắc Hà, đồng thời khẳng định Tây Sơn đã từ một phong trào khởi nghĩa trở thành một vương triều độc lập.

Trong công tác tổ chức triều chính, Nguyễn Nhạc trọng dụng cả văn lẫn võ. Ông thỉnh Trương Văn Hiến – thầy học cũ của mình – làm quân sư. Các tướng lĩnh được phong chức tước phân minh: Nguyễn Huệ làm Long Nhương Tướng quân, Nguyễn Lữ giữ chức Tiết chế, Phan Văn Lân làm Nội hầu, Trần Quang Diệu làm Thiếu phó, Võ Văn Dũng làm Đại Tư khấu, Võ Đình Tú làm Thái úy, Ngô Văn Sở làm Đại Tư mã. Đặc biệt, nữ tướng Bùi Thị Xuân được phong Đại Tướng quân, tự hiệu Tây Sơn nữ tướng, nắm quyền quản đốc việc quân dân trong Hoàng thành, tuần sát vùng Tây Sơn. Hệ thống quan văn cũng được sắp đặt, như Võ Xuân Hoài giữ chức Trung thư lệnh, các quan khác được phong từ Đại học sĩ, Thượng thư cho đến Thị lang. Bên ngoài, Nguyễn Nhạc còn phong vương cho hai tù trưởng Thủy Xá, Hỏa Xá, buộc họ dâng cống vật và cam kết trung thành; riêng Bok Kiơm từ chối mọi chức tước, chỉ xin cấp muối và cá khô hàng năm để giữ tình thân với đồng bào miền Thượng.

Trong đời sống cung đình, Nguyễn Nhạc lập Trần Thị làm Hoàng hậu, rước một nữ tử người Thượng vào cung phong Phi, qua đó vừa củng cố địa vị chính trị vừa duy trì mối quan hệ mật thiết với các cộng đồng dân tộc thiểu số.

Về quân sự, dưới triều Thái Đức, quân số Tây Sơn được tổ chức lên tới khoảng 15 vạn, theo binh chế đời Chu. Quân chia thành 12 quân đoàn gồm cả bộ binh và thủy binh, kỷ luật nghiêm minh, sức chiến đấu dũng mãnh. Đặc biệt, có hai quân đoàn người Thượng với 2.000 chiến mã, cùng bốn lữ đoàn nữ binh với 100 thớt voi – một hiện tượng hiếm thấy trong lịch sử quân sự Việt Nam. Hai quân đoàn người Thượng thường trực thuộc sự chỉ huy của Long Nhương Tướng quân Nguyễn Huệ, tạo thành lực lượng xung kích lợi hại trong nhiều chiến dịch.

Tuy nhiên, sự nghiệp trị quốc của Nguyễn Nhạc sớm đối diện nhiều thử thách. Ở phía Nam, sau khi Nguyễn Ánh được một số tướng cũ của họ Nguyễn và cả ngoại binh phương Tây nâng đỡ, đã nhiều lần trở lại Gia Định. Các cuộc giao tranh từ 1778 đến 1783 diễn ra ác liệt, khi có lúc Tây Sơn mất Bình Thuận, rồi lại chiếm lại toàn bộ Nam Bộ. Đặc biệt, trong chiến dịch 1782–1783, quân Tây Sơn nhiều lần đánh tan quân Nguyễn, khiến Nguyễn Ánh phải chạy ra đảo Phú Quốc và Thổ Chu, thậm chí cầu viện Xiêm La. Đến cuối năm 1784, quân Xiêm kéo sang giúp Nguyễn Ánh, song đã bị Nguyễn Huệ đánh tan tác trong trận Rạch Gầm – Xoài Mút (1785) – một chiến thắng lẫy lừng, đưa phong trào Tây Sơn đạt tới đỉnh cao uy tín.

Trong khi ấy, tình hình Bắc Hà biến động cũng buộc Nguyễn Nhạc phải tính kế. Ông tin dùng Nguyễn Hữu Chỉnh – một cựu thần nhà Trịnh – và cử Nguyễn Huệ ra Bắc. Năm 1786, quân Tây Sơn tiến chiếm Phú Xuân, rồi thần tốc ra Thăng Long, đánh bại họ Trịnh, tôn phò vua Lê Hiển Tông. Dù chiến công ấy vang dội, nhưng lại dẫn đến mâu thuẫn gay gắt giữa anh em Tây Sơn. Nguyễn Nhạc vốn chủ trương chỉ diệt chúa Nguyễn để làm chủ Đàng Trong, không muốn mở rộng ra Bắc Hà, trong khi Nguyễn Huệ mang chí lớn, tự ý Bắc tiến. Cuộc xung đột này đẩy hai anh em vào cảnh đối đầu, thậm chí xảy ra chiến sự tại Quy Nhơn năm 1787, buộc cả hai phải giảng hòa, chia đất: Nguyễn Nhạc xưng Trung ương Hoàng đế, đóng đô ở Quy Nhơn; Nguyễn Huệ làm Bắc Bình Vương, quản lý từ đèo Hải Vân trở ra; Nguyễn Lữ làm Đông Định Vương, giữ Gia Định.

Từ đây, quyền lực của Nguyễn Nhạc dần suy giảm. Ông ngày càng bị lép vế trước những chiến công rực rỡ của Nguyễn Huệ, đặc biệt là đại thắng quân Thanh năm Kỷ Dậu 1789. Trong khi Nguyễn Huệ trở thành Quang Trung Hoàng đế, người anh cả Thái Đức chỉ còn giữ đất Quy Nhơn và vài vùng phụ cận. Thêm vào đó, việc Nguyễn Nhạc do dự trong việc điều quân hỗ trợ chiến trường Nam Bộ khiến Gia Định rơi vào tay Nguyễn Ánh, làm thế lực Tây Sơn suy yếu nghiêm trọng.

Đến những năm cuối đời, Nguyễn Nhạc gần như chỉ giữ danh nghĩa cát cứ ở Quy Nhơn. Sử cũ cho biết, từ cuối năm 1788, ông đã tự bỏ đế hiệu, chỉ xưng là Tây Sơn vương, cho thấy sự bất lực trước thế cục. Năm 1793, khi bị cháu là Quang Toản tịch biên gia sản, Nguyễn Nhạc đau đớn phẫn uất mà qua đời, khép lại cuộc đời của vị vua đầu tiên triều Tây Sơn.

Gia quyến

Cha mẹ: Nguyễn Nhạc sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở ấp Tây Sơn, huyện Tuy Viễn (nay thuộc huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định). Cha ông là Nguyễn Phi Phúc, một người làm nghề nông kiêm nghề buôn trầu cau nhỏ lẻ. Mẹ ông là bà Nguyễn Thị Đồng.

Anh em

• Nguyễn Nhạc (anh cả), sau trở thành Hoàng đế Thái Đức.
• Nguyễn Huệ (em thứ hai), tức Hoàng đế Quang Trung.
• Nguyễn Lữ (em út), được phong Đông Định vương, trấn giữ Gia Định.

Vợ: 

• Bà Trần Thị Huệ: chính thất.
• Bà Đặng Thị Ngọc: một trong những phu nhân trong cung.
• Bà Ya Dố: người dân tộc Ba Na, gọi là cô Hầu, từng góp công lo hậu cần cho nghĩa quân buổi đầu khởi nghĩa.
• Bà Mịch Chi: người gốc Quảng Đông, có thể liên hệ với cộng đồng Hoa kiều ở vùng duyên hải Trung Bộ.

Con cái

• Thọ Hương công chúa: Năm 1775, định gả cho chúa Nguyễn Phúc Dương nhưng bất thành; đến 1778, khi Nguyễn Nhạc lên ngôi, bà được gả cho tướng Vũ Văn Nhậm.
• Một người con gái khác: gả cho danh tướng Trương Văn Đa.
• Nguyễn Văn Bảo (1776 – 1799): con trưởng, từng là thế tử, sau bị Cảnh Thịnh phế làm Tiểu triều, rồi bị giết năm 1799.
• Nguyễn Thanh: bị Nguyễn Ánh bắt và giết năm 1802.
• Nguyễn Hân: bị bắt và giết năm 1802.
• Nguyễn Dũng: cùng số phận, bị giết năm 1802.
• Nguyễn Văn Đức: về sau bị Minh Mạng xử chém ngang lưng.
• Nguyễn Văn Đâu: con của Nguyễn Văn Đức, cũng bị Minh Mạng giết năm 1831.
• Nguyễn Văn Lương: cùng với Đức và Đâu bị Minh Mạng xử tử năm 1831.
• Nguyễn Văn Trượng: may mắn trốn thoát vào Gia Định, thoát khỏi cuộc trả thù của triều Nguyễn.

Như vậy, xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo khó, Nguyễn Nhạc và hai em trai đã dựng nên cơ nghiệp Tây Sơn lừng lẫy, nhưng đến khi triều đại sụp đổ thì cả gia quyến gần như bị tận diệt. Đây là một trong những bi kịch lớn của lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII – đầu XIX.

Cuối đời – thờ phụng

Sau khi Nguyễn Huệ qua đời năm 1792, Nguyễn Nhạc tuy là anh cả nhưng không thể trực tiếp ra Phú Xuân viếng tang vì quân của cháu là Nguyễn Quang Toản (Cảnh Thịnh đế) nghi kỵ, cho người canh phòng ngăn giữ. Sự bất hòa, chia rẽ trong nội bộ dòng họ Tây Sơn nhanh chóng bị Nguyễn Ánh nắm bắt, trở thành thời cơ để tiến quân đánh chiếm Quy Nhơn.

Khi đại quân Nguyễn Ánh kéo ra, các tướng dưới quyền Tây Sơn vương phần nhiều bạc nhược, không giữ nổi phòng tuyến, khiến Phú Yên nhanh chóng rơi vào tay đối phương. Thành Quy Nhơn bị vây hãm suốt ba tháng, tình hình trong thành nguy ngập. Nguyễn Nhạc lúc ấy tuổi đã cao, bệnh tình lại nặng, không thể thân chinh chỉ huy ngoài chiến địa, buộc phải giao việc phòng thủ cho con trưởng là Nguyễn Văn Bảo. Trong thế cùng lực kiệt, ông đành viết thư khẩn cầu viện binh từ Phú Xuân. Nguyễn Quang Toản sai Ngô Văn Sở và Phạm Công Hưng đem quân vào cứu, buộc Nguyễn Ánh phải tạm thời rút về giữ Phú Yên.

Tuy nhiên, sự cứu viện này không xuất phát từ lòng trung hiếu với bậc trưởng bối mà lại trở thành một bước ngoặt đau đớn đối với Nguyễn Nhạc. Dù ông đã đem vàng bạc ra khao thưởng quân sĩ Phú Xuân, song Phạm Công Hưng vẫn nhân thế lực quân trong tay, chiếm giữ thành Quy Nhơn, kê biên toàn bộ kho tàng tích lũy nhiều năm của Nguyễn Nhạc. Thấy cơ nghiệp khó nhọc gây dựng, vốn muốn truyền lại cho con cháu mình, nay lại rơi vào tay chính người cháu ruột là con của Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc uất ức đến mức ho ra máu và qua đời năm 1793, kết thúc 15 năm tại vị với ngôi hiệu Tây Sơn vương (1778 – 1793).

Sau khi ông mất, con là Nguyễn Văn Bảo bị triều đình Phú Xuân an trí ở Phù Ly, được gọi là “Tiểu triều”. Không cam phận, năm 1799, Nguyễn Văn Bảo nổi dậy chiếm lại thành Quy Nhơn, rồi tính chuyện quy thuận Nguyễn Ánh. Nhưng trước khi quân Nguyễn kịp đến nơi, Quang Toản đã sai quân đánh chiếm thành, giết chết Bảo, khiến dòng chính thất của Nguyễn Nhạc sớm lụi tàn.

Khi Nguyễn Ánh hoàn toàn tiêu diệt nhà Tây Sơn, lên ngôi Hoàng đế, vì oán hận những tổn thất mà họ Tây Sơn đã gây ra cho họ Nguyễn, ông cho đào mộ Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ, nghiền nát hài cốt thành bột, bỏ sọ vào vò rồi giam trong ngục thất. Hình phạt nhục mạ này về sau được dân gian gọi bằng tên “Ông Vò”.

Việc thờ phụng Nguyễn Nhạc về sau trở nên khó khăn do chính sách khắt khe của triều Nguyễn đối với tàn dư Tây Sơn. 

Nhận định – đánh giá

Vua Thái Đức Nguyễn Nhạc chính là người phát động cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, đồng thời cũng là người đóng vai trò quan trọng nhất trong việc đặt nền móng cho phong trào ngay từ buổi đầu. Từ một căn cứ nhỏ bé ở ấp Tây Sơn, ông cùng hai em là Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ đã dấy binh, tập hợp nông dân và các tầng lớp bị áp bức, rồi từng bước phát triển thành một lực lượng quân sự – chính trị hùng mạnh. Chính nhờ cơ sở ban đầu do Nguyễn Nhạc gầy dựng, vua em Nguyễn Huệ mới có điều kiện phát triển tài năng, sau này tạo nên những chiến công lẫy lừng, làm rạng danh phong trào Tây Sơn.

Tuy nhiên, như mọi phong trào khởi nghĩa nông dân trong lịch sử, Tây Sơn dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Nhạc và các em cũng không tránh khỏi những sai lầm về chiến lược và chính trị. Các quyết định phân quyền, sự chia rẽ nội bộ, cùng những tham vọng khác biệt giữa Nguyễn Nhạc và Nguyễn Huệ đã khiến cơ nghiệp Tây Sơn dần bộc lộ điểm yếu. Tên tuổi Nguyễn Nhạc, tuy không vang dội bằng Nguyễn Huệ, nhưng mỗi khi nhắc đến khởi nghĩa Tây Sơn, nhân vật được nhắc đến đầu tiên vẫn là ông – người đã khởi đầu, quy tụ lực lượng và biến phong trào từ nhỏ lẻ thành một thế lực thực sự làm rung chuyển cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài.

Về tư tưởng và đường lối, Nguyễn Nhạc thiên về việc chiếm lĩnh Nam Hà, củng cố Phú Xuân, thay thế quyền lực của chúa Nguyễn, hơn là mạo hiểm tiến quân ra Bắc. Theo một số nghiên cứu, bản ý của ông là tập trung sức lực tiêu diệt hoàn toàn thế lực Nguyễn Ánh và có thể hướng tới việc mở rộng lãnh thổ xuống phía Nam, thậm chí vươn tới Chân Lạp. Trong khi đó, các cuộc Bắc tiến do Nguyễn Huệ tiến hành đã đi vượt ngoài dự liệu của ông, khiến lực lượng Tây Sơn phải phân tán, đồng thời làm nảy sinh sự đối trọng quyền lực giữa hai anh em.

Ngô gia văn phái trong Hoàng Lê nhất thống chí đã khắc họa khá sinh động quan điểm của Nguyễn Nhạc trong lần ra Bắc đón em trở về. Trước các quan lại Bắc Hà, ông bày tỏ rõ ràng rằng mình không hề có ý định chiếm giữ đất Thăng Long hay vùng lãnh thổ Đàng Ngoài. Ông cho rằng Bắc Hà là vùng đất rộng lớn, có truyền thống lịch sử lâu đời, nếu ông có chiếm giữ được thì con cháu ông sau này cũng khó lòng duy trì. Quan điểm này phản ánh tư duy chính trị thực dụng, phần nào thận trọng của Nguyễn Nhạc, đồng thời cho thấy sự khác biệt căn bản với Nguyễn Huệ dám nghĩ, dám làm, khát vọng thống nhất và mở rộng lãnh thổ.

Như vậy, Nguyễn Nhạc vừa là người đặt nền móng, vừa là người duy trì phong trào Tây Sơn trong giai đoạn đầu. Công lao và tầm vóc của ông không thể phủ nhận, mặc dù lịch sử thường đặt ông vào thế so sánh với Nguyễn Huệ – vị anh hùng lẫy lừng hơn. Nếu không có Nguyễn Nhạc, sẽ không có khởi nghĩa Tây Sơn; và nếu không có khởi nghĩa Tây Sơn, sẽ không có Quang Trung – Nguyễn Huệ sau này.

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng (1976), Tìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ, Nxb Quân đội nhân dân
2. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên
3. Trần Trọng Kim (1919), Việt Nam sử lược, Trung Bắc Tân Văn.
4. Ngô gia văn phái (1987), Hoàng Lê nhất thống chí, Nxb Văn học
5. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998),  Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục,Nxb Giáo dục.
6. Tạ Chí Đại Trường (2007), Lịch sử nội chiến 1771 – 1802, Nxb Công an nhân dân

_________________________________

Ngôn ngữ khác (Other languages)

Tiếng Anh (English)

Background

Nguyen Nhac (Chinese characters: 阮岳; 1743 – 1793), also known as Nguyen Van Nhac, was the founding emperor of the Tay Son dynasty. He formally ascended the throne in 1778, adopted the reign title Thai Duc (泰德), and is therefore often called the Thai Duc Emperor. For roughly a decade (1778 – 1788) he held supreme power, after which he ceded the governance of the country to his younger brother Nguyen Hue, keeping for himself the title King of Tay Son and holding Quy Nhon citadel until his death.

His forebears bore the surname Ho and came from Huong Cai village, Hung Nguyen district, Nghe An. In the mid-seventeenth century, during the Nguyen Lords’ southward expansion, the Ho clan migrated to the Thuan–Quang region and later to the Quy Nhon prefecture. Nguyen Nhac’s great-grandfather Ho Phi Long had served a Dinh family in Bang Chan village (Tuy Vien district, now An Nhon, Binh Dinh). Ho Phi Long married a woman from the Dinh family and had a son, Ho Phi Tien. Abandoning farming, Ho Phi Tien traded betel and eventually settled in Tay Son hamlet, marrying Nguyen Thi Dong, the only daughter of a wealthy merchant from Phu Lac. From that generation on, the descendants of the Ho family adopted the surname Nguyen through the maternal line.

Ho Phi Tien’s son Nguyen Phi Phuc continued the betel trade and, through diligent work, became relatively prosperous. He had eight children; the three most famous sons were Nguyen Nhac, Nguyen Lu, and Nguyen Hue, who later became the triumvirate leaders of the Tay Son movement, commonly called the Tay Son Three Heroes.

In their youth, Nguyen Nhac and his two younger brothers studied both letters and martial arts under Truong Van Hien, a learned Confucian scholar who had once served the Nguyen lords. Master Hien recognized the talents of the three brothers—especially Nguyen Hue—and urged them to seize the opportune moment to rise and found a great enterprise. Tradition holds that Truong Van Hien cited a prophetic verse, “From the West the uprising begins; in the North the merits are achieved,” as a favorable sign of Heaven’s timing for the Tay Son brothers.

Historical Context

In the late years of Lord Nguyen Phuc Khoat, governance in Dang Trong (the Southern Realm) deteriorated, causing great hardship among the populace. The tax system was complex, cumbersome, and onerous, while local officials often levied surcharges for personal gain. There were said to be thousands of categories of resource taxes, including trivial products. In 1741, Nguyen Phuc Khoat ordered back taxes collected from those who had fled; in 1765, another edict demanded collection of tax arrears from the previous ten years. Meanwhile, the lord himself wallowed in wine and women, while officials competed in corruption—most notably Truong Phuc Loan.

When Nguyen Phuc Khoat died in 1765, the political situation grew even more chaotic. By customary practice, his second son Nguyen Phuc Luan should have succeeded him. However, power-broker Truong Phuc Loan, who controlled the court, had Nguyen Phuc Luan killed and enthroned Nguyen Phuc Thuan, Khoat’s sixteenth son, then only twelve years old, to facilitate manipulation. Truong Phuc Loan styled himself “State Preceptor,” ruled autocratically, and even had Grand Guardian Truong Van Hanh—Nguyen Phuc Luan’s tutor—killed. Truong Van Hanh’s retainers, including Truong Van Hien, fled to Tay Son and went into hiding. It was precisely Truong Van Hien who later taught the three brothers Nguyen Nhac, Nguyen Hue, and Nguyen Lu, instilling in them the ideas of insurrection.

Amid court turmoil and popular indignation, Nguyen Nhac rallied forces to rise in Tay Son hamlet, proclaiming the cause of eliminating the treacherous minister Truong Phuc Loan and supporting Prince Nguyen Phuc Duong, the legitimate grandson of Lord Nguyen Phuc Khoat. According to Nguyen-dynasty chronicles, Nguyen Nhac had once been a tax clerk who, after squandering tax funds in gambling, fled, gathered the poor and riffraff, and started a rebellion. Modern researchers, however, consider this a fabrication by Nguyen historians to defame the Tay Son. In reality, the uprising was meticulously prepared—from base areas and provisions to propaganda and strategic planning—far from a spontaneous outburst.

The early Tay Son forces brought together Kinh (ethnic Viet), Highlanders, and even Chinese residents. Thanks to Nguyen Nhac’s prestige and organizational skill, the rebellion grew rapidly. From Tay Son hamlet, the insurgents expanded their area and won many victories over Nguyen forces sent to suppress them. In 1773, Nguyen Nhac captured Quy Nhon citadel by a bold ruse of feigned surrender, then successively took Quang Ngai, Phu Yen, Dien Khanh, Binh Khang, and Binh Thuan. In less than a year, the Tay Son rose from a rebel band to controlling nearly the entire south-central coast, forcing the Nguyen troops to retreat to the far south.

In response, the Nguyen court repeatedly dispatched generals to retake territory, but Tay Son forces under Nguyen Nhac and his brother Nguyen Hue prevailed many times. The situation, however, became complicated when, in late 1774, Lord Trinh Sam of Dang Ngoai (the Northern Realm) exploited the chaos and sent Duke of Viep Hoang Ngu Phuc with 30,000 troops across the Gianh River into Thuan Hoa, ostensibly to punish the traitor Truong Phuc Loan. The Nguyen were forced to hand over Loan, yet the Trinh army still advanced and seized Phu Xuan.

Facing enemies on two fronts, Nguyen Nhac made a strategic decision: to make a temporary peace with the Trinh, submitting to them so he could concentrate on the Nguyen forces in the south. The Trinh, weary of a distant campaign, accepted the surrender. Thus Nguyen Nhac could hold his base at Quy Nhon and focus on confronting the Nguyen. To consolidate support, he also married his daughter to Nguyen Phuc Duong, using the banner of loyalist restoration to rally popular backing.

At that time Nguyen Hue, only 23, began receiving major commands. Resounding victories in Phu Yen, Binh Khang, and Khanh Hoa not only restored the initiative to the Tay Son but also established Nguyen Hue’s military reputation. From this point, the Tay Son uprising steadily strengthened, laying the groundwork for toppling both the Trinh and Nguyen regimes and later defeating the Qing invaders, opening a new chapter in national history.

After consolidating power at Quy Nhon, Nguyen Nhac and his brothers continued expanding their control. From 1774 to 1776, Tay Son forces pushed southward, soon mastering the region from Quang Ngai to Phu Yen, Binh Khang, and Binh Thuan. As their momentum grew, the Tay Son advanced into Gia Dinh. In 1776, Nguyen Nhac repeatedly sent Nguyen Hue to strike Gia Dinh, crushing the Nguyen loyalists. Though fiercely counterattacked, the Tay Son held firm and maintained constant pressure, plunging the Nguyen court into crisis.

During this period, Nguyen Nhac remained the movement’s supreme leader, both safeguarding the central base at Quy Nhon and coordinating overall strategy. He employed Nguyen Hue as the primary military spearhead, with Nguyen Lu providing support across coastal areas. This division of roles enabled expansion on multiple fronts while preserving cohesion. Notably, Nguyen Nhac’s policy of continuously sending Nguyen Hue against Gia Dinh proved pivotal: the Nguyen gradually lost their southern strongholds, and the Tay Son’s prestige among the people soared.

By 1777, after a series of campaigns, Nguyen Nhac led Tay Son forces straight into Gia Dinh, routed the Nguyen army, and captured and executed Nguyen Phuc Thuan along with many princes. The Nguyen regime in Dang Trong effectively collapsed, leaving only Nguyen Anh—grandnephew of Lord Nguyen Phuc Khoat—to escape. He would later become the Tay Son’s most dangerous adversary. This was a major success that affirmed the movement’s standing, elevating Nguyen Nhac from rebel leader to de facto ruler over a vast swath from Quang Ngai to Gia Dinh.

The situation soon grew complicated again. After Nguyen Nhac withdrew to Quy Nhon to consolidate, Nguyen Anh, aided initially by Chinese settlers and later by Siamese forces, repeatedly rebuilt his strength and recaptured Gia Dinh. The Tay Son were forced to respond constantly, and in many decisive battles Nguyen Hue’s role became increasingly prominent. While Nguyen Nhac favored guarding the central base and orchestrating strategy, Nguyen Hue emerged as the brilliant field commander who won spectacular victories—most famously the Rach Gam–Xoai Mut battle (1785), in which 50,000 Siamese troops were annihilated.

Amid these developments, Nguyen Nhac realized the movement needed a new foundation of legitimacy to consolidate hearts and minds. In 1778, he proclaimed himself emperor at Quy Nhon, adopted the reign title Thai Duc, and officially founded the Tay Son dynasty. His enthronement marked the transition from a peasant uprising to an organized state with full court institutions. He portrayed himself as the rightful heir to the mission of eliminating traitorous ministers and restoring the Nguyen house, but in substance he established a new dynasty rooted in the insurgent forces.

Governance and Statecraft

After the Tay Son secured control over the region from Quang Nam to Ha Tien, Nguyen Nhac entered the phase of building government and ruling the realm. In 1778, after Do Ban citadel was refurbished, he took the imperial title Minh Duc Emperor, set the reign title Thai Duc, and renamed Do Ban as Hoang De (Imperial Citadel). His accession signaled a full break from the Le–Trinh polity in Bac Ha (the North) and affirmed the Tay Son’s transformation from an uprising into an independent dynasty.

In organizing the court, Nguyen Nhac valued both civil and military talent. He invited his former teacher Truong Van Hien to serve as strategist. Military commands and ranks were clearly conferred: Nguyen Hue as Long Nhuong General, Nguyen Lu as Commander-in-Chief, Phan Van Lan as Inner Marquis, Tran Quang Dieu as Lesser Tutor, Vo Van Dung as Grand Minister of Justice, Vo Dinh Tu as Grand Preceptor, and Ngo Van So as Grand Marshal. Notably, the female general Bui Thi Xuan was appointed Grand General, styled the Tay Son Woman General, overseeing military and civil affairs within the imperial city and patrolling the Tay Son region. The civil bureaucracy was also arranged, with Vo Xuan Hoai as Zhongshu-ling (Chief of the Secretariat), and others promoted from Grand Academician and Minister down to Vice Minister. Beyond the core territories, Nguyen Nhac granted princely titles to two Thuy Xa and Hoa Xa chieftains, requiring tribute and allegiance; Bok Kiem declined titles, requesting only annual salt and dried fish to maintain goodwill with the highland communities.

At court, Nguyen Nhac established Tran Thi as Empress and brought a Highland woman into the palace as a consort, thereby consolidating political standing and sustaining ties with minority communities.

Militarily, under Thai Duc, the Tay Son army reportedly numbered around 150,000, organized according to Zhou-dynasty models. The forces were divided into twelve corps, including infantry and navy, with strict discipline and formidable combat power. Remarkably, there were two Highland cavalry corps with 2,000 horses, and four brigades of women soldiers supported by 100 war elephants—a rarity in Vietnamese military history. The two Highland corps usually operated under Long Nhuong General Nguyen Hue, serving as a hard-hitting vanguard in many campaigns.

Yet Nguyen Nhac’s governance soon faced severe tests. In the south, after Nguyen Anh gained support from former Nguyen officers and later Western mercenaries, he repeatedly returned to Gia Dinh. From 1778 to 1783, fierce fighting raged: at times the Tay Son lost Binh Thuan, then recovered the entire south. In the 1782–1783 campaigns, Tay Son forces repeatedly shattered Nguyen armies, driving Nguyen Anh to Phu Quoc and Tho Chu islands and even to seek Siamese aid. By late 1784 the Siamese intervened, but were decisively crushed by Nguyen Hue at Rach Gam–Xoai Mut (1785)—a famous victory that brought the Tay Son to the apogee of their prestige.

Meanwhile, turbulence in Bac Ha compelled Nguyen Nhac to devise new moves. He trusted Nguyen Huu Chinh, a former Trinh official, and dispatched Nguyen Hue northward. In 1786, the Tay Son seized Phu Xuan, then swiftly advanced to Thang Long, defeated the Trinh, and upheld King Le Hien Tong. Though glorious, these exploits sharpened conflict among the brothers. Nguyen Nhac’s original aim was to topple only the Nguyen lords to command Dang Trong, not to expand into the North, whereas Nguyen Hue harbored grand ambitions and advanced on his own initiative. This rift led to confrontation, even warfare at Quy Nhon in 1787, forcing a truce and division of territory: Nguyen Nhac styled himself Central Emperor, based in Quy Nhon; Nguyen Hue became Prince of North Pacification, ruling from the Hai Van Pass northward; Nguyen Lu became Prince of Eastern Pacification, holding Gia Dinh.

From then on, Nguyen Nhac’s power waned. He was increasingly overshadowed by Nguyen Hue’s resplendent successes, particularly the great victory over the Qing in 1789. While Nguyen Hue became Emperor Quang Trung, the elder Thai Duc retained only Quy Nhon and nearby areas. Moreover, Nguyen Nhac’s hesitation to commit troops to the southern theater contributed to Gia Dinh falling to Nguyen Anh, gravely weakening Tay Son strength.

In his final years, Nguyen Nhac effectively held only a quasi-autonomous domain at Quy Nhon. Sources note that by late 1788 he had abandoned the imperial style and called himself simply King of Tay Son, reflecting impotence before the changing balance. In 1793, when his nephew Quang Toan confiscated his assets, Nguyen Nhac, overwhelmed by grief and rage, died—thus ending the life of the Tay Son dynasty’s first emperor.

Family

Parents: Nguyen Nhac was born to a poor farming family in Tay Son hamlet, Tuy Vien district (now Tay Son district, Binh Dinh province).

His father Nguyen Phi Phuc farmed and traded betel and areca on a small scale.

His mother was Nguyen Thi Dong.

Siblings

Nguyen Nhac (eldest), later the Thai Duc Emperor.

Nguyen Hue (second brother), later Emperor Quang Trung.

Nguyen Lu (youngest), created Prince of Eastern Pacification, governing Gia Dinh.

Wives

Tran Thi Hue: principal consort.

Dang Thi Ngoc: one of the palace consorts.

Ya Do: of the Ba Na people, called Co Hau; contributed to logistics for the insurgents in the early uprising.

Mich Chi: of Guangdong origin, possibly linked to the Chinese merchant community along the central coast.

Children

Princess Tho Huong: betrothed in 1775 to Lord Nguyen Phuc Duong (unsuccessful); in 1778, upon Nguyen Nhac’s accession, married General Vu Van Nham.

Another daughter: married the renowned general Truong Van Da.

Nguyen Van Bao (1776–1799): eldest son, once heir apparent; later demoted to “Lesser Court” by Canh Thinh, and executed in 1799.

Nguyen Thanh: captured and killed by Nguyen Anh in 1802.

Nguyen Han: captured and killed in 1802.

Nguyen Dung: likewise executed in 1802.

Nguyen Van Duc: later cut in half by order of Minh Mang.

Nguyen Van Dau: son of Nguyen Van Duc, also executed by Minh Mang in 1831.

Nguyen Van Luong: executed along with Duc and Dau in 1831.

Nguyen Van Truong: escaped to Gia Dinh and avoided the Nguyen court’s retribution.

Thus, though arising from a poor peasant family, Nguyen Nhac and his two brothers built the illustrious Tay Son enterprise; yet when the dynasty fell, nearly the entire family was annihilated—one of the great tragedies of late-eighteenth to early-nineteenth-century Vietnamese history.

Later Years and Posthumous Treatment

After Nguyen Hue died in 1792, Nguyen Nhac—though the elder brother—could not go to Phu Xuan to mourn, as the troops of his nephew Nguyen Quang Toan (Canh Thinh) distrusted him and kept him under guard. The internal discord within the Tay Son lineage was quickly exploited by Nguyen Anh, who seized the opportunity to advance on Quy Nhon.

When Nguyen Anh’s main army marched out, many of the Tay Son King’s subordinates were feeble and failed to hold the defensive lines, causing Phu Yen to fall quickly. Quy Nhon citadel was besieged for three months, and the situation became dire. By then Nguyen Nhac was elderly and gravely ill; unable to command in person, he entrusted the defense to his eldest son Nguyen Van Bao. Desperate, he wrote to Phu Xuan for urgent reinforcements. Nguyen Quang Toan sent Ngo Van So and Pham Cong Hung with troops to relieve the siege, forcing Nguyen Anh to pull back to hold Phu Yen.

However, this relief did not stem from filial respect for the elder; rather, it became a bitter turning point for Nguyen Nhac. Although he expended gold and silver to reward the Phu Xuan soldiers, Pham Cong Hung, leveraging his forces, seized Quy Nhon citadel and confiscated Nguyen Nhac’s decades-long hoard. Seeing the enterprise he had painstakingly built—meant for his descendants—fall into the hands of his own nephew, the son of Nguyen Hue, Nguyen Nhac coughed blood in anguish and died in 1793, closing his 15-year tenure as King of Tay Son (1778–1793).

After his death, his son Nguyen Van Bao was placed under house arrest by the Phu Xuan court at Phu Ly, styled the “Lesser Court.” Unwilling to accept his lot, in 1799 Nguyen Van Bao rose, retook Quy Nhon, and planned to submit to Nguyen Anh. Before Nguyen forces could arrive, Quang Toan dispatched troops to recapture the citadel and executed Bao, extinguishing Nguyen Nhac’s main line.

When Nguyen Anh finally destroyed the Tay Son and took the imperial throne, harboring deep hatred for the losses the Tay Son had inflicted on the Nguyen house, he ordered the graves of Nguyen Nhac and Nguyen Hue exhumed, their remains ground to powder, their skulls placed in jars and imprisoned—an act of posthumous humiliation later known among the people as “Ong Vo” (“The Jarred Lords”).

Veneration of Nguyen Nhac thereafter became difficult due to the Nguyen dynasty’s harsh policies toward Tay Son remnants.

Assessment

Emperor Thai Duc Nguyen Nhac was the initiator of the Tay Son uprising and played the most crucial role in laying its foundations. From a small base in Tay Son hamlet, he and his brothers Nguyen Hue and Nguyen Lu raised troops, rallied peasants and the oppressed, and gradually forged a powerful politico-military force. Thanks to the groundwork built by Nguyen Nhac, his younger brother Nguyen Hue had the conditions to develop his talents and later win brilliant victories that brought glory to the Tay Son movement.

However, like many peasant uprisings in history, the Tay Son under Nguyen Nhac and his brothers did not avoid strategic and political errors. Power-sharing decisions, internal divisions, and divergent ambitions between Nguyen Nhac and Nguyen Hue gradually exposed weaknesses in the Tay Son enterprise. Though Nguyen Nhac’s name is less resounding than Nguyen Hue’s, any discussion of the Tay Son uprising begins with him—the one who initiated, consolidated forces, and transformed a small-scale movement into a power that shook both Dang Trong and Dang Ngoai.

In outlook and policy, Nguyen Nhac inclined toward securing Nam Ha, consolidating Phu Xuan, and replacing the Nguyen lords’ rule rather than risking northern expeditions. Some studies suggest his intent was to focus on completely eliminating Nguyen Anh and possibly expanding southward, even toward Chan Lap (Cambodia). By contrast, Nguyen Hue’s northern campaigns exceeded his expectations, dispersing Tay Son strength and creating a counterweight of power between the brothers.

The Ngo family literary school in Hoang Le Nhat Thong Chi vividly portrayed Nguyen Nhac’s views when he went north to bring his brother back. Before the Bac Ha officials, he made clear he had no intention of holding Thang Long or the northern territories. He argued that Bac Ha was vast with a long historical tradition; even if he seized it, his descendants would struggle to maintain it. This reflects Nguyen Nhac’s pragmatic and somewhat cautious political mindset, and highlights a fundamental contrast with Nguyen Hue—bold, action-oriented, and keen on unification and expansion.

In sum, Nguyen Nhac was both the founder and early steward of the Tay Son movement. His contribution and stature are undeniable, even though history often measures him against the more illustrious Nguyen Hue. Without Nguyen Nhac, there would have been no Tay Son uprising; and without the Tay Son uprising, there would have been no Quang Trung – Nguyen Hue thereafter.

References

1. Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng (1976), Tìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ, Nxb Quân đội nhân dân
2. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên
3. Trần Trọng Kim (1919), Việt Nam sử lược, Trung Bắc Tân Văn.
4. Ngô gia văn phái (1987), Hoàng Lê nhất thống chí, Nxb Văn học
5. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998),  Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục,Nxb Giáo dục.
6. Tạ Chí Đại Trường (2007), Lịch sử nội chiến 1771 – 1802, Nxb Công an nhân dân

__________________________________

Tiếng Pháp (français’)

Origines

Nguyen Nhac (caractères han : 阮岳 ; 1743-1793), également appelé Nguyen Van Nhac, est l’empereur fondateur de la dynastie Tay Son. Il monta officiellement sur le trône en 1778, adopta l’ère de règne Thai Duc (泰德) et fut de ce fait fréquemment appelé l’Empereur Thai Duc. Pendant une décennie (1778-1788), il occupa la dignité suprême, puis céda l’administration du pays à son frère Nguyen Hue, ne conservant pour lui que le titre de roi de Tay Son et la garde de la citadelle de Quy Nhon jusqu’à la fin de sa vie.

Ses ancêtres portaient le nom Ho et étaient originaires du village de Huong Cai, district de Hung Nguyen, province de Nghe An. Vers le milieu du XVIIᵉ siècle, lors de la poussée méridionale des seigneurs Nguyen, la famille Ho émigra vers la région de Thuan-Quang, puis gagna la préfecture de Quy Nhon. L’arrière-grand-père de Nguyen Nhac, Ho Phi Long, entra au service d’une famille Dinh du hameau de Bang Chan (district de Tuy Vien, aujourd’hui An Nhon, Binh Dinh). Il épousa une femme de la famille Dinh et eut un fils, Ho Phi Tien. Celui-ci délaissa l’agriculture pour le commerce de la noix d’arec, s’établit au hameau Tay Son et épousa Nguyen Thi Dong, fille unique d’un riche marchand de Phu Lac. À partir de cette génération, les descendants Ho adoptèrent le nom Nguyen selon le patronyme maternel.

Le fils de Ho Phi Tien, Nguyen Phi Phuc, poursuivit le commerce de l’arec et, grâce à son labeur, devint aisé. Il eut huit enfants, dont trois fils passés à la postérité : Nguyen Nhac, Nguyen Lu et Nguyen Hue, qui deviendront le trio de chefs du mouvement Tay Son, souvent désignés comme les “Trois prodiges de Tay Son”.

Dans leur enfance, Nguyen Nhac et ses deux frères étudièrent les lettres et les arts militaires auprès de Truong Van Hien, lettré confucéen érudit et ancien mandarin au service des seigneurs Nguyen. C’est lui qui discerna le talent des trois frères, en particulier celui de Nguyen Hue, et les exhorta à saisir l’occasion de se soulever pour accomplir une grande œuvre. La tradition rapporte que Truong Van Hien évoqua l’oracle : « L’Ouest se soulève, le Nord récolte la victoire », y voyant un signe de conjoncture favorable pour les frères Tay Son.

Contexte historique

À la fin du règne du seigneur Nguyen Phuc Khoat, la gouvernance au Dang Trong (Sud) se dégrada, accablant le peuple. Le système fiscal, complexe et pesant, était surchargé par les exactions des notables locaux. L’impôt sur les produits du terroir comptait des milliers d’articles, jusqu’aux denrées les plus minimes. En 1741, Nguyen Phuc Khoat ordonna de recouvrer les impôts des personnes en fuite ; en 1765, un édit réclama en outre les arriérés des dix années précédentes. Pendant ce temps, le seigneur se vautrait dans les plaisirs ; les mandarins rivalisaient de corruption, au premier rang desquels Truong Phuc Loan.

À la mort de Nguyen Phuc Khoat (1765), la situation politique s’aggrava. Selon l’usage, son second fils, Nguyen Phuc Luan, devait lui succéder. Mais l’homme fort de la cour, Truong Phuc Loan, ayant la réalité du pouvoir, fit exécuter Nguyen Phuc Luan et porta sur le trône le seizième fils du défunt, Nguyen Phuc Thuan, âgé de douze ans, afin de mieux le manipuler. Truong Phuc Loan s’auto-proclama “Quoc pho” (tuteur du royaume), exerça une dictature personnelle et fit même tuer le Grand Précepteur Truong Van Hanh, maître de Nguyen Phuc Luan. Le client de ce dernier, Truong Van Hien, dut fuir à Tay Son et vivre dans l’ombre. C’est précisément Truong Van Hien qui instruisit les trois frères Nguyen Nhac, Nguyen Hue et Nguyen Lu, et leur transmit l’idée de l’insurrection.

Face au désordre de la cour et à la colère du peuple, Nguyen Nhac rassembla des forces et se souleva au hameau de Tay Son, sous la bannière de l’élimination du traître Truong Phuc Loan et du soutien au prince Nguyen Phuc Duong, petit-fils aîné de Nguyen Phuc Khoat. D’après les chroniques de la dynastie Nguyen, Nguyen Nhac aurait été secrétaire-comptable, aurait perdu l’argent des impôts au jeu, puis, en fuite, aurait recruté miséreux et vauriens pour fomenter le trouble. Les chercheurs modernes y voient plutôt une fabrication destinée à discréditer les Tay Son. En réalité, le soulèvement fut minutieusement préparé, des bases et vivres jusqu’à la propagande et aux plans stratégiques : rien d’un mouvement spontané.

Au départ, les forces Tay Son réunissaient de nombreux Kinh (Viêts), des montagnards (Thuong) et des Chinois. Grâce au prestige et au talent d’organisateur de Nguyen Nhac, la révolte prit vite de l’ampleur. Depuis Tay Son, l’insurrection étendit son contrôle et infligea de nombreuses défaites aux troupes envoyées par les seigneurs Nguyen. En 1773, Nguyen Nhac s’empara de Quy Nhon par une audacieuse ruse de capitulation feinte, puis conquit successivement Quang Ngai, Phu Yen, Dien Khanh, Binh Khang, Binh Thuan. En moins d’un an, les Tay Son passèrent d’un groupe insurgé à la maîtrise quasi totale du Centre-Sud vietnamien, forçant les troupes Nguyen à se replier en Cochinchine.

Devant cette montée en puissance, les Nguyen dépêchèrent sans relâche des généraux pour reconquérir le terrain, mais les forces Tay Son, sous Nguyen Nhac et son frère Nguyen Hue, remportèrent à maintes reprises la victoire. La donne changea toutefois fin 1774 quand le seigneur du Nord (Dang Ngoai), Trinh Sam, profita du chaos pour envoyer Hoang Ngu Phuc, duc de Viep, à la tête de 30 000 hommes franchir le Gianh vers Thuan Hoa, prétextant l’élimination de Truong Phuc Loan. Les Nguyen livrèrent ce dernier, mais les troupes Trinh occupèrent quand même Phu Xuan.

Pris en tenaille, Nguyen Nhac prit une décision stratégique : composer provisoirement avec les Trinh, se déclarer leur vassal afin de concentrer ses forces contre les Nguyen au Sud. Épuisés par l’expédition lointaine, les Trinh acceptèrent cette soumission. Nguyen Nhac put ainsi tenir Quy Nhon et se consacrer à la lutte contre les Nguyen. Pour consolider ses positions, il maria sa fille à Nguyen Phuc Duong, s’appuyant sur la légitimité du soutien au prince pour rallier les cœurs.

Nguyen Hue, alors âgé de 23 ans, commença à recevoir le commandement des grandes batailles. Ses retentissantes victoires à Phu Yen, Binh Khang, Khanh Hoa rendirent l’initiative aux Tay Son et forgèrent sa renommée militaire. Dès lors, l’insurrection se renforça pas à pas, préparant la chute des deux maisons féodales Trinh et Nguyen, puis la déroute des Qing (Ch’ing), ouvrant une nouvelle phase de l’histoire nationale.

Après avoir consolidé Quy Nhon, Nguyen Nhac et ses deux frères élargirent encore leur zone de contrôle. De 1774 à 1776, les Tay Son descendirent vers le Sud et prirent rapidement l’ascendant de Quang Ngai à Phu Yen, Binh Khang et Binh Thuan. Forts de ce prestige croissant, ils marchèrent sur Gia Dinh. En 1776, Nguyen Nhac dépêcha à plusieurs reprises Nguyen Hue contre Gia Dinh, éliminant les forces fidèles aux Nguyen. Malgré de vigoureux contre-coups, les Tay Son tinrent bon et exercèrent une pression constante, plongeant la cour Nguyen dans la détresse.

Durant cette période, Nguyen Nhac resta le chef suprême du mouvement, tenant la base centrale de Quy Nhon tout en coordonnant la stratégie d’ensemble : Nguyen Hue servait de fer de lance militaire, Nguyen Lu assurait l’appui sur les zones littorales. Cette division des rôles permit d’étendre le mouvement sur plusieurs axes sans perdre la cohésion. Surtout, les offensives répétées de Nguyen Hue sur Gia Dinh provoquèrent un tournant : les Nguyen perdirent leur bastion méridional et le prestige des Tay Son s’éleva dans le peuple.

En 1777, au terme d’une série de campagnes, Nguyen Nhac conduisit l’armée Tay Son droit sur Gia Dinh, écrasa les troupes Nguyen, captura et fit exécuter Nguyen Phuc Thuan ainsi que de nombreux princes. Le régime Nguyen du Dang Trong s’effondra entièrement : seul Nguyen Anh, petit-fils de Nguyen Phuc Khoat, échappa — il deviendra plus tard l’adversaire le plus dangereux des Tay Son. Ce succès confirma l’ascendant du mouvement et fit de Nguyen Nhac l’homme fort d’un vaste territoire, de Quang Ngai à Gia Dinh.

Mais la situation se compliqua vite. Après le retour de Nguyen Nhac à Quy Nhon pour fortifier sa base, Nguyen Anh, soutenu par des Chinois puis par les Siamois, reconstitua à plusieurs reprises ses forces et reprit Gia Dinh. Les Tay Son durent sans cesse manœuvrer en riposte, et, dans maintes batailles décisives, la stature de Nguyen Hue s’imposa — notamment lors de Rach Gam – Xoai Mut (1785), où il anéantit 50 000 Siamois.

Dans ce contexte, Nguyen Nhac estima nécessaire d’asseoir une nouvelle légitimité. En 1778, il se proclama empereur à Quy Nhon, prit l’ère Thai Duc et fonda officiellement la dynastie Tay Son. Cette intronisation marqua le passage d’une insurrection à un État organisé, doté des institutions de cour. Se présentant comme le restaurateur de l’ordre après l’élimination des traîtres, il établit en réalité une nouvelle dynastie appuyée sur les forces insurgées.

Gouvernement et administration

Après que les Tay Son eurent pris le contrôle de l’espace allant de Quang Nam à Ha Tien, Nguyen Nhac entra pleinement dans la phase de construction de l’État. En 1778, une fois Do Ban restaurée, il prit le titre d’empereur Minh Duc, fixa l’ère Thai Duc et rebaptisa la citadelle de Do Ban en Hoang De (“citadelle impériale”). Son avènement marqua la rupture avec la maison Le – Trinh du Nord et consacra la transformation des Tay Son en dynastie indépendante.

Dans l’organisation du gouvernement, Nguyen Nhac honora à la fois civils et militaires. Il rappela son ancien maître Truong Van Hien comme conseiller militaire. Les généraux furent dûment titrés : Nguyen Hue comme Long Nhuong Tuong quan, Nguyen Lu comme Tiet che, Phan Van Lan comme Noi hau, Tran Quang Dieu comme Thieu pho, Vo Van Dung comme Dai Tu khau, Vo Dinh Tu comme Thai uy, Ngo Van So comme Dai Tu ma. La générale Bui Thi Xuan reçut le titre de Dai Tuong quan, se disant « femme-générale de Tay Son », avec autorité sur l’appareil militaire et civil de la capitale et la surveillance de la région de Tay Son. Le personnel civil fut également structuré : Vo Xuan Hoai comme Trung thu lenh, d’autres reçurent les titres de Dai hoc si, Thuong thu, Thi lang, etc. À l’extérieur, Nguyen Nhac conféra la dignité de roi aux deux chefs montagnards de Thuy Xa et Hoa Xa, les astreignant au tribut et à la fidélité ; Bok Kiem refusa tout titre, demandant seulement du sel et du poisson sec annuels afin de maintenir les liens avec les populations montagnardes.

À la cour, Nguyen Nhac prit Tran Thi pour impératrice, et éleva au rang de concubine une femme montagnarde, consolidant ainsi son assise politique et ses relations avec les minorités ethniques.

Sur le plan militaire, sous l’ère Thai Duc, l’armée Tay Son aurait atteint 150 000 hommes, selon un agencement inspiré des Zhou. Elle comptait 12 corps d’armes combinées, à la discipline stricte et à la grande combativité. Fait remarquable, deux corps montagnards disposaient de 2 000 chevaux, et quatre brigades féminines alignaient 100 éléphants — phénomène rare dans l’histoire militaire vietnamienne. Les deux corps montagnards étaient souvent sous le commandement direct de Nguyen Hue, formant une force de choc redoutable.

Les défis ne manquèrent pas. Au Sud, Nguyen Anh, soutenu par d’anciens officiers Nguyen puis par des Occidentaux, revint à plusieurs reprises à Gia Dinh. Les combats de 1778 à 1783 furent acharnés : les Tay Son perdirent un temps Binh Thuan, puis reprirent tout le Sud. Lors de la campagne 1782-1783, ils anéantirent plusieurs fois les troupes Nguyen, poussant Nguyen Anh à fuir vers Phu Quoc et Tho Chu, et à solliciter l’aide du Siam. Fin 1784, les Siamois intervinrent, mais furent écrasés à Rach Gam – Xoai Mut (1785), victoire éclatante qui porta le prestige Tay Son à son apogée.

Pendant ce temps, la situation au Nord obligea Nguyen Nhac à s’ajuster. Il se fia à Nguyen Huu Chinh, ancien dignitaire Trinh, et envoya Nguyen Hue au Nord. En 1786, les Tay Son prirent Phu Xuan, puis fondirent sur Thang Long, abattirent la maison Trinh et restaurèrent l’autorité de Le Hien Tong. Ce triomphe engendra toutefois un grave conflit fraternel : Nguyen Nhac voulait se limiter à la destruction des Nguyen et à la maîtrise du Sud, tandis que Nguyen Hue, animé d’ambitions plus vastes, s’aventura au Nord. L’opposition dégénéra en affrontements à Quy Nhon (1787) avant une trêve et un partage des territoires : Nguyen Nhac se proclama Empereur du Centre, résidant à Quy Nhon ; Nguyen Hue devint Bac Binh Vuong, gouvernant au-delà du col de Hai Van ; Nguyen Lu fut Dong Dinh Vuong, gardant Gia Dinh.

Dès lors, l’autorité de Nguyen Nhac déclina. Elle pâlit devant les victoires flamboyantes de Nguyen Hue, notamment la grande victoire contre les Qing en 1789. Tandis que Nguyen Hue devenait l’empereur Quang Trung, l’aîné Thai Duc ne conserva que Quy Nhon et ses environs. De plus, son hésitation à envoyer des renforts au Sud favorisa la perte de Gia Dinh au profit de Nguyen Anh, affaiblissant gravement les Tay Son.

À la fin de sa vie, Nguyen Nhac n’exerçait plus qu’une domination locale à Quy Nhon. Les chroniques rapportent que, fin 1788, il abandonna lui-même le titre impérial pour ne plus s’intituler que roi de Tay Son, marque d’impuissance devant la conjoncture. En 1793, après la confiscation de ses biens par son neveu Quang Toan, Nguyen Nhac, accablé d’amertume, mourut, clôturant la destinée du premier souverain Tay Son.

Famille

Parents : Nguyen Nhac naquit dans une famille paysanne pauvre du hameau Tay Son, district de Tuy Vien (aujourd’hui district de Tay Son, province de Binh Dinh). Son père, Nguyen Phi Phuc, cultivait la terre et faisait un petit commerce de noix d’arec ; sa mère était Nguyen Thi Dong.

Fratrie :

Nguyen Nhac (aîné), devenu l’empereur Thai Duc.

Nguyen Hue (cadet), l’empereur Quang Trung.

Nguyen Lu (benjamin), titré Dong Dinh Vuong, gouverneur de Gia Dinh.

Épouses :

Tran Thi Hue, épouse principale.

Dang Thi Ngoc, l’une des dames du palais.

Ya Do, de l’ethnie Ba Na, dite « co Hau », qui contribua au ravitaillement des insurgés à l’aube du mouvement.

Mich Chi, d’origine cantonaise, probablement liée à la communauté chinoise des côtes du Centre.

Enfants :

Princesse Tho Huong : en 1775, projetée en mariage avec le seigneur Nguyen Phuc Duong (sans suite) ; en 1778, après l’avènement de Nguyen Nhac, elle épousa le général Vu Van Nham.

Une autre fille : mariée au grand général Truong Van Da.

Nguyen Van Bao (1776-1799) : fils aîné, héritier présomptif, plus tard destitué par Canh Thinh et exécuté en 1799.

Nguyen Thanh : capturé et exécuté par Nguyen Anh en 1802.

Nguyen Han : capturé et exécuté en 1802.

Nguyen Dung : même sort en 1802.

Nguyen Van Duc : plus tard écartelé (tranché au niveau des reins) sous Minh Mang.

Nguyen Van Dau : fils de Nguyen Van Duc, également mis à mort par Minh Mang en 1831.

Nguyen Van Luong : exécuté en 1831 avec Duc et Dau.

Nguyen Van Truong : parvint à fuir à Gia Dinh, échappant aux représailles Nguyen.

Ainsi, issus d’une humble famille paysanne, Nguyen Nhac et ses deux frères édifièrent la glorieuse œuvre Tay Son, mais, à l’effondrement de la dynastie, leur lignée fut presque exterminée — l’un des grands drames de l’histoire vietnamienne de la fin du XVIIIᵉ et du début du XIXᵉ siècle.

Fin de vie – culte

Après la mort de Nguyen Hue en 1792, bien qu’aîné, Nguyen Nhac ne put se rendre à Phu Xuan pour les funérailles : son neveu Nguyen Quang Toan (Canh Thinh), méfiant, fit garder les issues. Cette discorde interne fut exploitée par Nguyen Anh, qui y vit l’occasion d’attaquer Quy Nhon.

Quand l’armée de Nguyen Anh s’avança, nombre d’officiers du roi de Tay Son manquèrent de vigueur : Phu Yen tomba rapidement. Quy Nhon fut assiégée trois mois ; la situation y devint critique. Âgé et malade, Nguyen Nhac ne pouvait commander en personne ; il confia la défense à son fils aîné Nguyen Van Bao et sollicita en hâte des renforts de Phu Xuan. Nguyen Quang Toan envoya Ngo Van So et Pham Cong Hung, contraignant Nguyen Anh à se replier sur Phu Yen.

Mais ce secours ne procédait pas d’une loyauté envers l’aïeul : il tourna au coup de force contre Nguyen Nhac. Malgré les récompenses d’or et d’argent offertes aux troupes venues de Phu Xuan, Pham Cong Hung profita de sa supériorité militaire pour occuper Quy Nhon et confisquer les trésors accumulés. Voyant l’œuvre de toute une vie, qu’il destinait à sa descendance, tomber aux mains du fils de son propre frère, Nguyen Nhac, ulcéré au point d’en cracher le sang, mourut en 1793, après quinze années de règne sous le titre de roi de Tay Son (1778-1793).

Après sa mort, son fils Nguyen Van Bao fut assigné à résidence à Phu Ly par la cour de Phu Xuan, sous le nom de “Petit Régime” (Tieu trieu). Refusant ce sort, il se souleva en 1799, reprit Quy Nhon et projeta de se soumettre à Nguyen Anh ; mais avant l’arrivée des forces Nguyen, Quang Toan reprit la citadelle et fit exécuter Bao, éteignant rapidement la lignée légitime de Nguyen Nhac.

Après la victoire finale, devenu empereur, Nguyen Anh fit déterrer les tombes de Nguyen Nhac et Nguyen Hue, broyer leurs os, enfermer les crânes dans des jarres et les incarcérer — supplice d’ignominie que la tradition populaire appellera “Ong Vo” (l’“Homme-Jarres”).

Le culte de Nguyen Nhac devint ensuite difficile en raison de la politique répressive de la dynastie Nguyen envers les résidus Tay Son.

Appréciations

L’empereur Thai Duc Nguyen Nhac fut l’initiateur de l’insurrection Tay Son et joua le rôle central dans la mise en place des fondations du mouvement. À partir d’une base modeste à Tay Son, avec ses frères Nguyen Hue et Nguyen Lu, il leva des troupes, rallia paysans et groupes opprimés et transforma peu à peu cette insurrection en une puissance politico-militaire. C’est sur l’assise créée par Nguyen Nhac que son frère cadet Nguyen Hue put développer son génie et remporter ses victoires éclatantes, donnant tout son éclat au nom de Tay Son.

Comme nombre de soulèvements paysans, toutefois, le mouvement Tay Son sous Nguyen Nhac et ses frères ne fut pas exempt d’erreurs stratégiques et politiques. Les partages de pouvoir, les divisions internes et les ambitions divergentes entre Nguyen Nhac et Nguyen Hue finirent par révéler les faiblesses de l’édifice. Si la renommée de Nguyen Nhac ne rivalise pas avec celle de Nguyen Hue, son nom demeure indissociable de l’insurrection : il est celui qui initia, rassembla et transforma un mouvement épars en une force capable d’ébranler à la fois le Dang Trong et le Dang Ngoai.

Sur le plan des idées et de la ligne politique, Nguyen Nhac privilégiait la maîtrise du Sud (Nam Ha), la consolidation de Phu Xuan et la substitution aux seigneurs Nguyen, plutôt que l’aventure au Nord. Certaines études suggèrent qu’il visait l’anéantissement des forces de Nguyen Anh et, éventuellement, une expansion vers le Sud, jusqu’au Chan Lap (Cambodge). Les expéditions septentrionales de Nguyen Hue dépassèrent son dessein, dispersant les forces et créant un contre-poids entre les deux frères.

La Hoang Le nhat thong chi du Ngo gia van phai dépeint avec relief la position de Nguyen Nhac lorsqu’il vint au Nord pour ramener son frère : devant les mandarins du Bac Ha, il affirma clairement n’avoir aucune intention de conserver Thang Long ni les territoires du Nord. Il considérait le Bac Ha comme une terre vaste, de tradition ancienne, que ses descendants auraient peine à garder même s’il la conquérait. Cette attitude reflète un pragmatisme politique et une prudence certaine, tranchant avec l’audace unificatrice et expansionniste de Nguyen Hue.

Ainsi, Nguyen Nhac fut à la fois le fondateur et le soutien du mouvement Tay Son dans sa phase initiale. Son apport et sa stature ne sauraient être niés, bien que l’histoire le place souvent en regard de Nguyen Hue, figure plus flamboyante. Sans Nguyen Nhac, point d’insurrection Tay Son ; sans Tay Son, point de Quang Trung – Nguyen Hue.

Références

1. Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng (1976), Tìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ, Nxb Quân đội nhân dân
2. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên
3. Trần Trọng Kim (1919), Việt Nam sử lược, Trung Bắc Tân Văn.
4. Ngô gia văn phái (1987), Hoàng Lê nhất thống chí, Nxb Văn học
5. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998),  Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục,Nxb Giáo dục.
6. Tạ Chí Đại Trường (2007), Lịch sử nội chiến 1771 – 1802, Nxb Công an nhân dân

__________________________________

Tiếng Trung (中文)

身世

阮岳（汉字：阮岳，1743—1793），亦称阮文岳，是西山王朝的开国皇帝。1778年正式即位，取年号“泰德（泰德）”，故常称“泰德帝”。在十年间（1778—1788），他居于最高统治地位，后将国家大权让与其弟阮惠，自身仅保留“西山王”称号，镇守归仁城直至逝世。

其先世本姓胡，祖籍乂安省兴原县香改村。至十七世纪中叶，随阮主南进，胡氏迁入顺广地区，继而至归仁府。阮岳的曾祖胡飞龙曾投身为并肩村（属绥远县，今属平定省安仁市镇）丁氏人家做事，娶丁氏女为妻，生胡飞箭。飞箭不事农作，贩卖槟榔为业，后定居西山邑，娶富商之独女阮氏同为妻，自此子孙改从母姓阮。

胡飞箭之子阮飞福继承贩榔生意，勤勉致富。其有八子女，其中三子最著名者为阮岳、阮侣与阮惠，后成为西山起义的三位领袖，称“西山三杰”。

幼时，阮岳与两位弟弟随张文宪（曾为阮主旧臣、学问渊博之儒士）习文练武。正是张文宪识得三兄弟之才，尤器重阮惠，并劝其把握时机起兵建功。相传张文宪曾引“西起义，北成功”之谶语，视为西山兄弟得天时之兆。

历史背景

阮主阮福阔末年，广南政局日益败坏，百姓疾苦加深。税制繁复而沉重，地方官吏多有苛敛；土贡之税多达千端，细微物产亦在征收之列。1741年，阮福阔下令追征逃散者之税；至1765年，又敕追补前十年所欠诸税。与此同时，阮主荒淫逸乐，官吏竞相贪墨，尤以张福鸾为甚。

1765年阮福阔卒，政局更趋紊乱。按常例，其次子阮福沦应当继位；然权臣张福鸾把持朝政，遂杀阮福沦，拥立阮福阔之第十六子、年仅十二岁的阮福淳，以便操纵。张福鸾自称“国傅”，专权跋扈，甚至杀害太傅张文幸——阮福沦之师。张文幸门客张文宪被迫逃返西山，隐名潜踪，并在当地教授阮岳、阮惠、阮侣三兄弟，传以起义思想。

朝政崩坏、民心愤懑之际，阮岳在西山邑聚众起义，举“除奸臣张福鸾、扶持阮主嫡孙阮福阳（王孙）”之名义。《阮朝实录》记载称阮岳曾任书吏，因赌负耗尽税银而亡命，纠合贫民与游徒而作乱；但今人多认为此乃阮朝史家之诋毁。事实上，西山起义自根据地、军粮到宣传与战略谋划，准备周密，绝非偶发。

西山军初期广纳京人、高地人（山民）及华人。赖阮岳威望与组织才能，起事迅速壮大。自西山邑出兵，连克阮主派来之军。1773年，阮岳以诈降奇计下归仁城，继而攻取广义、富安、延庆、平康、平顺等地。未及一年，西山之势由一支起义军跃升为控制几乎整个越南南中部之力量，迫使阮主军撤返南部。

阮主方面连番遣将反攻，然阮岳与弟阮惠屡创其军。局势于1774年末更趋复杂：北方郑主郑森亦乘乱命邑郡公黄五福率三万人渡江南下入顺化，名为讨奸张福鸾。阮主虽交出张福鸾，然郑军仍进占富春（顺化）。

两面受敌之际，阮岳作出战略抉择：暂与郑军言和，表示归顺，以专力南面对付阮主。郑军远征疲惫，亦接受此降。借此，阮岳得以稳固归仁根据地，集中兵力抗阮。同时，为巩固声望，他将女儿嫁与阮福阳，以正统名义收揽人心。

时年仅二十三岁的阮惠开始统领主战。其在富安、平康、庆和连战皆捷，不但夺回主动，更树立其卓绝军名。自此，西山起义步步强盛，奠定日后推翻郑、阮两大封建集团并击破清军的基础。

巩固归仁后，阮岳与二弟继续扩张。1774—1776年间，西山军南下，迅速控制从广义至富安、平康、平顺的地区，并进取嘉定。1776年起，阮岳屡遣阮惠攻嘉定，重创阮氏嫡系。虽遭激烈反扑，西山仍稳住阵地，连施压力，使阮朝陷于窘境。

其时，阮岳为运动最高领袖，一手镇守核心据点归仁，一手统筹全局，用阮惠为军锋，以阮侣为滨海后援。分进合击，使版图多线扩展而不失协调。尤其频频命阮惠南击嘉定，成为关键转折：阮氏在南部根基渐失，西山之民望日隆。

1777年，经一系列战役，阮岳率西山军直入嘉定，大败阮主军，擒杀阮福淳及宗室多名。广南阮氏在南方政权基本覆灭，仅阮福映（阮福阔之孙）逃脱，后为西山最强之敌。此役确立西山地位，使阮岳由起义首领转为实控自广义至嘉定之广大区域。

然而局势旋即再变。阮岳返归仁整固之际，阮福映在华人，继而暹罗（暹罗）助力下屡次重建势力、复占嘉定。西山被迫往复驰援，多场决战中阮惠之作用日益凸显：阮岳偏重中枢坐镇与战略统筹，阮惠则亲帅劲旅屡建奇功，如1785年“拉奇感—塞穆”大捷（即著名的拉奇感—塞穆之战），歼暹罗军五万。

在此背景下，阮岳意识到运动需新的正当性基础以凝聚人心。1778年，他于归仁称帝，建元“泰德”，正式建立西山王朝。阮岳即位标志着运动由起义转型为有完备朝廷体制的政权。他自许为“除奸复业”的正统继承者，实则以起义之力开创新朝。

治国事业

西山军控制自广南至河僊（哈天）全境后，阮岳进入建制理政阶段。1778年，修葺都盘城告成，他即皇帝位，号“明德皇帝”，年号仍“泰德”，并改都盘城为“皇帝城”。此举表明其完全脱离北方黎—郑政权之束缚，昭示西山由起义而成独立王朝。

在朝纲组织上，阮岳并重文武，延请旧师张文宪为军师。诸将授官分明：阮惠为龙驤将军，阮侣为节制，潘文兰为内侯，陈光耀为少傅，武文勇为大司寇，武廷秀为太尉，吴文所为大司马。尤为突出者，女将裴氏春授“大将军”，自号“西山女将”，掌皇城军民与西山巡察。文官体系亦相继设置，如武春怀任中书令，诸臣自大学士、尚书至侍郎一应具备。对外，阮岳封水舍、火舍两酋为王，令其纳贡称臣；唯博克·金谢绝官爵，仅求岁给盐与鱼干，以维持与山地同胞之情谊。

宫廷生活方面，阮岳立陈氏为皇后，并迎一位山地女子入宫封妃，既巩固政治地位，亦维系与少数民族社群之联系。

军事上，泰德朝之西山军约十五万，仿周制编制，分十二军团，兼步、海军，军纪严明，战力骁猛。尤有两支高地人军团配二千匹战马，另有四个女子旅，配百头战象——此在越南军事史上殊为罕见。两支高地军团多直属龙驤将军阮惠，在多次战役中成为锐利突击力量。

然而治国之业亦屡遭考验。南线方面，阮福映在旧阮系将领与部分西方外援扶持下，数度重返嘉定。1778—1783年战事惨烈，一度西山失平顺，后又收复南部全境。1782—1783年间西山屡挫阮军，迫使阮福映逃至富国、硕珠诸岛，甚至求援暹罗。1784年末，暹军入越，旋为阮惠在1785年“拉奇感—塞穆”一战歼灭，西山声望登峰造极。

与此同时，北河（北方）变局亦促阮岳筹策。他起用前郑臣阮有整，遣阮惠出师北上。1786年，西山军取富春，旋即神速入升龙（昇龙，今河内），击败郑氏，奉黎显宗。虽战功赫赫，却激化西山兄弟矛盾。阮岳本拟仅灭阮主、据有南方，不欲北扩；而阮惠雄心更大，自主北进。双方一度剑拔弩张，1787年于归仁爆发兵戎，终以和解分疆：阮岳称“中央皇帝”，都归仁；阮惠为“北平王”，掌海云岭以北；阮侣为“东定王”，镇嘉定。

自此，阮岳权势渐衰。尤其己酉（1789）年阮惠大破清军后，尊号“光中皇帝”，声名大振，而长兄“泰德”仅守归仁及近畿。又因阮岳在南线援军犹豫，致嘉定陷于阮福映，西山国势大损。

晚年，阮岳几近割据一隅。旧史载，自1788年末起，他已自去帝号，仅称“西山王”，显示其无奈。1793年为侄阮光纘（景盛帝）籍没家产，阮岳愤懑而卒，结束其以“西山王”之名执政的十五年（1778—1793）。

家眷

父母：阮岳生于平定省绥远县西山邑之贫农之家。父阮飞福，务农兼小贩槟榔；母阮氏同。

兄弟

阮岳（长兄），后为泰德皇帝。

阮惠（次弟），即光中皇帝。

阮侣（幼弟），封东定王，镇嘉定。

妻室

陈氏惠：正室皇后。

邓氏玉：宫中妃嫔之一。

娅左：巴拿族女子，号“姑侯”，起义初期曾司后勤。

觅芝：粤东出身，或与中部沿海华侨社群有关。

子女

寿香公主：1775年拟嫁阮福阳未果；1778年阮岳即位后嫁将领武文任。

另一女：嫁名将张文多。

阮文保（1776—1799）：长子，曾为世子，后为景盛所废为“少朝”，1799年遇害。

阮清：1802年为阮福映所执并杀。

阮欣：1802年被捕处死。

阮勇：同于1802年被杀。

阮文德：后为明命处以腰斩。

阮文兜：阮文德之子，1831年亦为明命所杀。

阮文良：与德、兜同于1831年被处死。

阮文長：侥幸逃入嘉定，免于清算。

由是观之，出身寒微的阮岳与两弟缔造了赫赫西山基业，然王朝覆没后其家族几近被尽绝，成为十八世纪末至十九世纪初越南史上的大悲剧之一。

末年与祀奉

1792年阮惠去世后，阮岳虽为长兄，却因侄阮光纘（景盛）多疑，严加防范，未能亲赴富春吊唁。西山内部嫌隙迅速为阮福映所乘，举兵攻归仁。

阮福映大军压境，西山王部下多不支，防线失守，富安旋即陷落。归仁城被围三月，城内危殆。阮岳年迈且病重，不能亲御行阵，只得命长子阮文保主守。山穷水尽之际，他急函求援于富春。阮光纘遣吴文所、范公兴入援，迫使阮福映暂退守富安。

然此援非出于对长辈之忠敬，反成阮岳之转折之痛。虽以金帛犒师，范公兴仍恃兵权据归仁，籍没阮岳多年蓄藏。见辛苦创业、原欲传于子孙之基业落入侄辈之手，阮岳悲愤吐血，1793年卒，终其以“西山王”称治之生涯（1778—1793）。

其后，阮文保被景盛政权安置于扶黎，号“少朝”。不甘受制，1799年起兵夺回归仁，意图归附阮福映；未及阮军至，景盛已令军复取归仁，杀阮文保，使阮岳正嫡一支早早断绝。

及阮福映尽灭西山而登极，因怨西山对阮氏之创痛，命掘阮岳、阮惠之墓，磔其骸，碎骨为粉，置颅于瓮囚之。此辱刑后世俗称“翁瓮”。

自此，由于阮朝对西山遗民的严苛政策，阮岳之祀奉长期艰难。

评价

泰德皇帝阮岳乃西山起义之发端者，亦是奠定运动根基之关键人物。自西山邑之小据点起，他与二弟阮惠、阮侣聚合农民与受压迫群体，渐成强大的军事—政治力量。正因阮岳创建的初始基业，皇弟阮惠方得以施展才略，继而建立彪炳史册之伟绩，令西山名扬。

然而，如同历史上多数农民起义一样，西山在阮岳等领导下亦难免战略与政治上的失误。分权决策、内部龃龉，以及阮岳与阮惠雄心取向之差，使西山基业渐露薄弱。尽管阮岳声名不及阮惠，但每谈西山起义，首先被提及者常仍是他——发端之人，合众成势之人，使零散之力转为震撼南北的现实力量。

在思想与路线方面，阮岳更侧重于据有南河（南方）、巩固富春、取代阮主之权，而非贸然北上。据若干研究，其本意在于全力歼灭阮福映之势力，并可能向南拓展，乃至及于真腊（高棉）。而阮惠所主导的北进，则超出其原设，既分散西山兵力，亦催生两兄弟间的权力此消彼长。

《皇黎一统志》中，吴家文派对阮岳在北上迎弟返归时的主张有生动刻画：于北河群臣之前，他明确表示无意久据升龙与北方领土。他认为北河广袤而历史深厚，即便一时占有，其后代亦难久持。此观念反映了阮岳务实而审慎的政治思维，并揭示其与敢想敢为、志在统一与扩张的阮惠之间的根本差异。

综上，阮岳既是奠基者，亦是西山在初期维系者。其功绩与器局不容抹杀。历史或常将之与阮惠并置而评，但若无阮岳，便无西山起义；若无西山起义，亦无日后的光中—阮惠。

参考文献

1. Nguyễn Lương Bích, Phạm Ngọc Phụng (1976), Tìm hiểu thiên tài quân sự của Nguyễn Huệ, Nxb Quân đội nhân dân
2. Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nxb Thanh niên
3. Trần Trọng Kim (1919), Việt Nam sử lược, Trung Bắc Tân Văn.
4. Ngô gia văn phái (1987), Hoàng Lê nhất thống chí, Nxb Văn học
5. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998),  Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục,Nxb Giáo dục.
6. Tạ Chí Đại Trường (2007), Lịch sử nội chiến 1771 – 1802, Nxb Công an nhân dân