Đình Nhật Tảo (Bắc Từ Liêm, Hà Nội)

Tên gọi và vị trí địa lý

Đình Nhật Tảo mang tên theo thôn Nhật Tảo, một làng cổ có quá trình hình thành và phát triển riêng, là trung tâm sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng. Hiện nay, đình tọa lạc tại thôn Nhật Tảo, phường Đông Ngạc, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội, thuộc vùng ven phía bắc kinh thành Thăng Long xưa, nơi hội tụ nhiều làng cổ ven sông Hồng.

Lịch sử và nhân vật

Đình Nhật Tảo được xây dựng từ khá sớm trong tiến trình hình thành làng xã, trở thành nơi thờ phụng vị Thành hoàng làng – Thái tể Thượng tướng Trần Nguyên Trác cùng hai bà Ngọc Hoa và Biểu Hoa công chúa. Theo thần tích, Thành hoàng làng vốn họ Trần, húy Nguyễn Trác, con trai thứ hai của vua Trần Minh Tông, được phong tước Cung Tĩnh vương, làm quan tới chức Thái tể Thượng tướng. Năm 1369, khi vua Trần Dụ Tông mất, Dương Nhật Lễ tiếm ngôi. Trước những hành vi trái lễ thường, dâm loạn và mưu đồ thay đổi triều đại chính thống của Nhật Lễ, Trần Nguyên Trác đã bí mật đem quân vào thành định giết Nhật Lễ. Tuy nhiên, do Nhật Lễ lẩn trốn, cuộc mưu sát không thành. Hôm sau, Nhật Lễ phản công và Trần Nguyên Trác bị hại. Người dân cảm phục trung nghĩa, lập miếu thờ ông. Các triều đại sau đều sắc phong, ban tặng, hiện đình còn lưu giữ 26 đạo sắc phong, sớm nhất niên hiệu Đức Long 6 (1634). Đại Việt sử ký toàn thư cũng chép: “Năm 1369 vua Trần Dụ Tông sắp mất, hoàng thái hậu đón Dương Nhật Lễ về nối ngôi đại thống. Cũng năm ấy, Trần Nguyễn Trác được Nhật Lễ phong là Thượng tướng quốc thái tể”.

Một đôi câu đối còn lưu tại đình ngợi ca công đức:
Phiên âm: Đông A nhất phái cung tú khí, Nam sử thiên thu bạch hiếu tăm.
Dịch nghĩa: Một chi phái họ Trần khí thiêng chung đúc, Lòng hiếu sáng ngời sử sách còn lưu danh.

Đặc biệt, bức hoành còn khắc bài thơ ca ngợi trung thần:
Phiên âm:

Gia vi hiếu tử quốc trung thần
Phái xuất thiên hoàng nhất vĩ nhân
Khứ Lễ dư uy truyền thượng tướng
Tôn Trần đại nghĩa đối tiền quần
Hãn thanh chung cô đan tân chiếm
Hoa cổn lịch triều sủng mệnh tàn
Di trạch thiên thu phong ấp tại
Sơn hà thảo mộc thượng tri xuân.

Dịch nghĩa:

Con người hiếu thảo lại trung thần,
Có phải người trời bậc vĩ nhân.
Dẹp tan Nhật Lễ oai thượng tướng,
Lộc nước ơn vua khôi phục Trần.
Anh hùng lẫm liệt trải gian khó,
Bao triều phong tặng bậc trung thần.
Ngàn năm tên đất còn vang mãi,
Cây cỏ quê mình xanh sắc xuân.

Ngoài ý nghĩa thờ tự, đình Nhật Tảo còn là chứng nhân lịch sử quan trọng của địa phương. Trong kháng chiến chống Pháp, đình là nơi tuyên truyền chương trình cứu quốc của Việt Minh, nơi dạy và truyền bá chữ Quốc ngữ. Năm 1946, đình trở thành điểm bỏ phiếu bầu Quốc hội đầu tiên của vùng ngoại thành Hà Nội. Đặc biệt, ngày mùng Một Tết Nhâm Dần (1962), đình vinh dự đón Bác Hồ về chúc Tết, thăm hỏi gia đình thương binh liệt sĩ, các cụ cao niên, chia quà cho thiếu nhi. Khi rời đi, Người đã đứng trên bậc tam quan đình vẫy tay thân ái chào đồng bào, hình ảnh thiêng liêng còn in đậm trong ký ức dân làng.

Kiến trúc cảnh quan

Đình Nhật Tảo là một công trình kiến trúc tôn giáo – tín ngưỡng có giá trị đặc biệt trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc. Ngôi đình được khởi dựng từ thời Lê Trung hưng, thế kỷ XVII, và tồn tại đến nay như một chứng tích lịch sử, trải qua nhiều biến động nhưng vẫn bảo lưu được những yếu tố cổ kính, mang giá trị nghệ thuật, văn hóa và tâm linh sâu sắc. Vị trí của đình được đặt trên một gò đất cao, cạnh tuyến đường quốc lộ, tạo thế phong thủy vững chãi, vừa uy nghi vừa gần gũi với cộng đồng làng xã.

Hiện nay, đình Nhật Tảo còn giữ được hai hạng mục chính là tòa Tiền tế và Hậu cung. Tòa Tiền tế là công trình tiêu biểu, mang đậm phong cách kiến trúc thời Lê, được xem là một trong những kiến trúc khá nguyên vẹn còn lại đến nay. Công trình gồm năm gian, hai chái, xây trên nền cao hơn mặt sân 20cm, xung quanh nền bó vỉa. Điểm đặc sắc nhất ở Tiền tế là hệ thống chạm khắc dày đặc, giàu tính nghệ thuật, thể hiện trình độ điêu luyện của thợ thủ công thời Lê Trung hưng. Các mảng chạm bao gồm những đề tài truyền thống mang tính biểu tượng và mỹ cảm cao như “rồng chầu”, “rồng cuốn thủy”, tiên bay, hoa lá cách điệu, và bộ tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai). Những họa tiết này không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn chứa đựng ý nghĩa triết lý về vũ trụ, nhân sinh và khát vọng phồn thịnh, trường tồn của cộng đồng làng xã.

Bên cạnh đó, tòa Hậu cung được xây dựng ba gian, theo kiểu tường hồi bít đốc, mái ngói ta truyền thống, trang trí đơn giản, tạo không gian trang nghiêm, tĩnh tại, thích hợp cho việc thờ tự. Sự kết hợp hài hòa giữa Tiền tế và Hậu cung, cùng không gian đình trên gò cao, đã tạo nên một quần thể kiến trúc vừa bền vững vừa giàu tính nghệ thuật, phản ánh tinh thần và bàn tay sáng tạo của các thế hệ người xưa.

Hiện vật

Hiện nay, đình Nhật Tảo còn lưu giữ một hệ thống hiện vật phong phú, phản ánh sự giao thoa văn hóa và giá trị nghệ thuật đặc sắc. Trong đó, nổi bật nhất là những dấu tích mang hơi hướng văn hóa Chăm còn sót lại, bao gồm đôi phỗng gỗ và hai bức phù điêu hình Kinara (đầu người, thân chim).

Đôi phỗng gỗ được đặt trang trọng trước lối vào hậu cung, mỗi tượng cao hơn 1m, trong tư thế quỳ, gương mặt khắc họa rõ thần thái với trán cao, mắt to tròn, mũi lớn, miệng mỉm cười vừa phải, tóc búi, tai to, hai tay chắp so le như trong tư thế nâng đỡ. Theo truyền tụng dân gian, hai pho tượng này tượng trưng cho người hầu thân cận, trung thành của Thái tể thượng tướng Trần Nguyên Trác, vị Thành hoàng được thờ tại đình.

Bên cạnh đó, đình còn lưu giữ hai bức phù điêu Kinara gắn trên nóc gian Tiền tế. Các phù điêu này thể hiện hình nhân điểu với thân chim, cánh xòe ba lớp, trong tư thế múa, mang nhiều chi tiết được Việt hóa, gần gũi với hình tượng tiên nữ trong nghệ thuật dân gian. Tuy nhiên, do được sơn lại năm 2005, các đường nét chạm khắc cổ xưa đã bị mờ đi đáng kể.

Ngoài ra, đình Nhật Tảo còn sở hữu một quả chuông cổ quý hiếm, cao khoảng 31 cm, nặng 5,4 kg, thân chuông trang trí nhiều đường chỉ nổi, hoa văn tinh xảo, với minh văn ghi rõ niên đại và nơi đúc: “Giao Chỉ huyện, Hạ Từ Liêm thôn, Càn Hòa Lục niên, Mậu Thân tuế, tứ nguyệt, nhị thập cửu nhật”.

Đặc biệt, đình hiện còn bảo lưu 26 đạo sắc phong thần, trải dài qua nhiều triều đại từ Lê (Đức Long 6, 1634), Chiêu Thống (1787), Quang Trung (1793) đến Nguyễn (Khải Định 9, 1924). Đây là khối tư liệu Hán Nôm quý giá, khẳng định vị thế linh thiêng, lâu đời của đình trong đời sống tín ngưỡng cộng đồng.

Lễ Hội

Lễ hội đình Nhật Tảo là một trong những sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng tiêu biểu, gắn liền với truyền thống lâu đời của cộng đồng cư dân địa phương. Theo ghi chép trong “Đại Việt sử ký toàn thư”, ngày giỗ Thánh được ấn định vào 20 tháng Chín, song trong thực hành tín ngưỡng hiện nay, dân làng tổ chức lễ hội chính vào ngày 11 tháng Hai âm lịch hằng năm. Câu ca xưa vẫn còn truyền tụng, khẳng định ý nghĩa của ngày hội:

Bao giờ cho đến tháng Hai
Nhật Tảo mở hội cho trai ra đình.

Lễ hội làng được tổ chức vào dịp đầu xuân và vào ngày kỵ Thánh, với nhiều nghi thức và hoạt động đặc sắc. Ngày 11 tháng Hai diễn ra lễ mộc dục, rước nước từ sông Hồng; ngày 12 là lễ rước Thánh từ chùa về đình, kèm theo các hoạt động văn hóa dân gian như tế chay, thi làm bánh, nấu chè; ngày 13 cử hành nghi thức tế giã, kết thúc hội. Một nét độc đáo của lễ hội Nhật Tảo là cuộc thi do bốn giáp trong làng luân phiên đảm trách: mỗi năm cử một ông cai, được giao ba sào ruộng công để cày cấy, thu hoạch nếp hoa vàng làm bánh dày, chè kho. Bánh phải được chế biến từ đỗ xanh luyện mật, còn mía phải là loại tím tròn, chắc khỏe, không sâu bệnh. Sau phần thi, lễ vật được dâng Thần trước khi chia cho dân làng cùng hưởng lộc.

Từ năm 1992, lễ hội được tổ chức thường niên, duy trì cho đến ngày nay. Cảnh sắc và không khí lễ hội đã được cụ Nguyễn Văn Du, một bậc cao niên ngoài 80 tuổi, mô tả bằng những vần thơ sinh động:

Ba hồi chiêng trống rền vang
Đình Trung rộn rịp dân làng họp đông.
Chính tề các cụ áo khăn
Hành lễ cung kính đọc văn án tiền.
Lắng nghe công đức tôn thần
Người người tâm niệm lòng thành biết ơn.
Phường nhạc cất điệu âm vang
Tiếng trầm giọng bổng lại càng thêm vui.

Như vậy, lễ hội đình Nhật Tảo không chỉ là dịp tri ân Thành hoàng làng mà còn là môi trường gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa dân gian, tạo nên mối liên kết cộng đồng bền chặt.