Tên gọi và vị trí địa lý
Đền thờ Đức Thánh Nguyễn là một di tích lịch sử quan trọng, gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của Thiền sư Nguyễn Minh Không. Ngôi đền được biết đến với các tên gọi như Đền thờ Đức Thánh Nguyễn hay Đền Thánh Nguyễn. Về vị trí địa lý, đền hiện tọa lạc tại thôn Đàm Xá, xã Tiến Thắng, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Đây cũng là vùng đất gắn bó mật thiết với cuộc đời Thiền sư, bởi Nguyễn Minh Không sinh ra ở làng Điềm Giang, nay là thôn Điềm thuộc xã Gia Tiến và Gia Thắng, huyện Gia Viễn. Trải qua thời gian, ngôi đền trở thành nơi nhân dân chiêm bái, tưởng nhớ công đức to lớn của Đức Thánh Nguyễn, đồng thời là một điểm đến tâm linh tiêu biểu của Ninh Bình.
Lịch sử và nhân vật
Nhân vật được thờ tại Đền thờ Đức Thánh Nguyễn chính là Thiền sư Nguyễn Minh Không (1065–1141), tên thật là Nguyễn Chí Thành, người làng Đàm Xá (còn gọi là Đàm Gia Loan), phủ Trường Yên, nay thuộc xã Tiến Thắng và Gia Thắng, huyện Gia Viễn, tỉnh Ninh Bình. Ông xuất thân trong một gia đình bình dân, cha là Nguyễn Sùng, mẹ là Dương Thị Mỹ, quê ở Từ Sơn (Bắc Ninh). Cuộc đời Nguyễn Minh Không gắn liền với nhiều cống hiến to lớn cho quốc gia và văn hóa dân tộc. Ông từng được triều Lý suy tôn làm Quốc sư, nổi tiếng với tài chữa bệnh và lòng từ bi, nhân ái. Năm 1136, ông đã chữa khỏi căn bệnh nan y cho vua Lý Thần Tông, nhờ đó được phong tặng ngôi vị cao nhất trong Phật giáo đương thời. Không chỉ là một danh y, Nguyễn Minh Không còn được tôn là ông tổ nghề y và đặc biệt là tổ sư nghề đúc đồng. Tương truyền, chính ông đã mang đồng từ phương Bắc về để đúc nên những “Tứ đại khí” thời Lý: Tháp Báo Thiên, Chuông Quy Điền, Tượng Phật Quỳnh Lâm và Vạc Phổ Minh. Đồng thời, ông còn là một thiền sư kiệt xuất, đã dựng nên nhiều ngôi chùa nổi tiếng như chùa Bái Đính, chùa Cổ Lễ, chùa Non Nước. Hình tượng và hành trạng của ông đi vào huyền thoại dân gian với nhiều yếu tố thần kỳ, khiến Nguyễn Minh Không trở thành một trong những vị Thánh trong Tứ bất tử của người Việt, được nhân dân tôn xưng là Đức Thánh Nguyễn.
Đền thờ Đức Thánh Nguyễn tại thôn Đàm Xá (Gia Viễn, Ninh Bình) vốn khởi dựng trên nền chùa Viên Quang Tự – ngôi chùa do chính ông xây dựng năm 1121 để làm nơi tịnh tâm tu hành. Sau khi ông viên tịch năm 1141, nhân dân địa phương đã đổi ngôi chùa thành đền để tưởng nhớ công đức của ông, từ đó hình thành Đền Thánh Nguyễn như ngày nay. Trải qua nhiều thế kỷ, ngôi đền trở thành một trung tâm tín ngưỡng quan trọng, nơi nhân dân đến chiêm bái, cầu phúc, đồng thời lưu giữ ký ức lịch sử và huyền thoại về một nhân vật kiệt xuất thời Lý. Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, đền đã được Nhà nước xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia, khẳng định vị thế của Đức Thánh Nguyễn trong đời sống tâm linh, văn hóa dân tộc và sự trường tồn của di sản gắn với Phật giáo thời Lý.
Kiến trúc và cảnh quan
Đền Thờ Đức Thánh Nguyễn quay mặt về hướng Nam, song song với con đường Vua Đinh dẫn vào cố đô Hoa Lư, vì thế ngôi đền được xếp vào hệ thống Hoa Lư tứ trấn. Công trình tọa lạc trên khu đất có chiều dài khoảng 100m, rộng hơn 40m, được thiết kế theo lối kiến trúc “nội công ngoại quốc” khá quy mô và bề thế. Du khách khi bước vào đền có thể đi theo hai lối Đông – Tây, hai bên đều có cột cờ sừng sững. Công trình đầu tiên là Vọng Lâu, bên cạnh đó là một cây đèn đá cao hơn một mét, gắn với truyền thuyết Thiền sư Nguyễn Minh Không thường ngồi tĩnh tọa và thắp sáng nơi đây. Người xưa kể rằng ánh sáng từ cây đèn có thể lan tỏa rực rỡ, soi tận mây trời, khiến muông thú cũng tìm về quây quần. Chính vì sự tích này mà dân gian đã tôn xưng ông với pháp hiệu Minh Không, để ghi dấu hình ảnh một bậc chân tu mang ánh sáng trí tuệ.
Bố cục ngôi đền gồm bốn tòa, dựng theo lối tiền nhất, hậu công (phía trước dạng chữ Nhất 一, phía sau dạng chữ Công 工). Tiền đường gồm năm gian, kết cấu theo kiểu chồng rường chắc khỏe, hệ thống xà ngang, xà dọc, xà nách được lắp ghép chính xác và khoa học, tạo sự vững chãi cho toàn bộ công trình. Gian chính giữa treo bức cuốn thư khắc bốn chữ Hán “Thiên Khái Thánh Sinh” (Trời sinh ra bậc Thánh). Bên trong bày đồ tế khí, đặc biệt có hai chiếc trống quý với mặt trống đường kính tới 1,4m. Chính tẩm gồm năm gian, là nơi thờ Đức Thánh Nguyễn cùng song thân. Phía sau chính tẩm là gác chuông hai tầng, tám mái bằng gỗ lim, treo một quả chuông nặng hơn 1 tấn, cao 1,6m. Xung quanh khuôn viên có nhiều cây cổ thụ rợp bóng và các loại cây cảnh được chăm chút, tạo nên khung cảnh cổ kính, tĩnh lặng đặc trưng của chốn linh thiêng.
Cũng như các ngôi đền trong hệ thống Hoa Lư tứ trấn thờ thần Cao Sơn, Thiên Tôn và Quý Minh, lễ hội đền Đức Thánh Nguyễn diễn ra đồng thời với lễ hội cố đô Hoa Lư hằng năm, trở thành dịp tưởng niệm và tôn vinh công đức của vị Quốc sư lỗi lạc triều Lý.
Hiện vật
Tại Đền Thánh Nguyễn, nhiều hiện vật quý hiếm vẫn còn được bảo tồn, phản ánh rõ bề dày lịch sử và giá trị văn hóa gắn liền với Thiền sư Nguyễn Minh Không. Trong số đó, nổi bật nhất là các hiện vật bằng đá có niên đại rất sớm, nhiều món đã tồn tại hơn 1.000 năm, từ các triều Lý, Trần và Lê. Tiêu biểu có hai sóc đá đặt tại điện chính, được xem là minh chứng cổ xưa gắn liền với ngôi đền; các chân tảng đá mang phong cách điêu khắc thời Lý – Trần; đặc biệt là cây đèn đá cao hơn một mét đặt cạnh tòa Vọng Lâu, gắn với truyền thuyết Thiền sư Nguyễn Minh Không từng thắp sáng để thiền tịnh, ánh sáng tỏa rực đến tận mây trời, từ đó nhân dân tôn hiệu ông là Minh Không. Ngoài ra, đền còn lưu giữ cột kinh cổ và nhiều văn bia đá có niên đại từ thời Lê, Nguyễn.
Bên cạnh đó, đền hiện còn bảo quản nhiều hiện vật quý giá khác, trong đó có 50 đạo sắc phong trải dài từ thời Lê đến Nguyễn; các nhang án, khám thờ cổ; cùng gạch trang trí hoa văn mang đặc trưng nghệ thuật thời Lê. Ở gác chuông hai tầng tám mái bằng gỗ lim (xây dựng từ thời Mạc) treo một quả chuông lớn nặng hơn 1 tấn, cao 1,60m. Trong tòa Tiền bái, gian giữa còn lưu giữ hai chiếc trống hiếm quý với mặt trống có đường kính tới 1,4m. Tất cả những hiện vật này không chỉ khẳng định giá trị lịch sử, nghệ thuật và tín ngưỡng của Đền Thánh Nguyễn, mà còn góp phần làm sáng rõ hơn di sản gắn với bậc Quốc sư kiệt xuất triều Lý.
Sự kiện và lễ hội
Lễ hội Đền Thánh Nguyễn thường được tổ chức vào các ngày từ mùng 8 đến mùng 10 tháng Ba âm lịch hằng năm, là dịp để người dân bày tỏ lòng biết ơn và tưởng niệm Đức Thánh Nguyễn Minh Không – vị Quốc sư lỗi lạc, người con ưu tú của quê hương Gia Viễn. Bên cạnh lễ hội thường niên, cứ khoảng 5 năm hoặc 10 năm (tùy điều kiện kinh tế, xã hội) sẽ có lễ hội lớn được tổ chức quy mô hơn.
Trong phần lễ, điểm nhấn là nghi thức rước nước từ sông Hoàng Long về đền, cùng các nghi lễ truyền thống như tế lục khúc, tế nam quan, nữ quan… tạo không khí trang nghiêm, thành kính. Phần hội lại mang đậm sắc màu văn hóa dân gian với nhiều hoạt động sôi nổi: kéo co, cờ người (cờ 32 quân), chọi gà, cũng như các cuộc thi thể thao hiện đại như bóng chuyền, bóng đá, thu hút đông đảo nhân dân và du khách cùng tham gia.
Xếp hạng
Đền thờ Đức Thánh Nguyễn được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia vào năm 1989.
Tham khảo
- Nguyễn Trường, Kiến trúc độc đáo của ngôi đền thờ Đức Thánh Nguyễn ở Ninh Bình, Báo Lao Động, đăng tải ngày 9/5/2025.
- Nguyễn Thanh Tú, Nguyễn Minh Không – Đời Thực Và Truyền Thuyết, Vietnamvanhien.org.
- Đinh Văn Viễn, Thánh Nguyễn trong đời sống văn hóa cư dân vùng Yên Mô, Ninh Bình, Tạp chí khoa học Trường Đại học Hoa Lư, ISSN 2615-9538, đăng tải ngày 25/5/2023.
- Đền Thánh Nguyễn, Wikipedia.
