Thời gian
Lễ hội Nàng Hai được tổ chức từ ngày 30 tháng Giêng đến ngày 22/3 âm lịch vào các năm chẵn.
Địa điểm
Xã Tiên Thành, Cao Bằng.
Nguồn gốc
Theo quan niệm dân gian của người Tày, trên cung trăng không chỉ có Mẹ Trăng mà còn có các nàng tiên – những đấng linh thiêng gắn bó mật thiết với đời sống con người. Mẹ Trăng cùng các nàng tiên được tin là hằng năm đều dõi theo, che chở và bảo vệ mùa màng, giúp cây cối sinh trưởng, ruộng đồng tươi tốt. Từ niềm tin ấy, lễ hội Nàng Hai ra đời như một nghi lễ mang tính biểu tượng, tái hiện hành trình lên trời thỉnh mời Mẹ Trăng và các nàng tiên giáng trần. Khi về với thế gian, các vị thần linh sẽ cùng vui hội với dân làng, thăm ruộng nương, nhà cửa, sinh hoạt thường ngày, đồng thời trợ giúp con người trong làm ăn, sinh sống, ban phúc cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, con người và vạn vật sinh sôi nảy nở.
Không chỉ là một lễ hội cầu mùa lớn, lễ hội Nàng Hai còn phản ánh sâu sắc tín ngưỡng thờ Mẹ trong đời sống tinh thần của người Tày. Từ lâu, người Tày đã có tục thờ Mẻ Bjoóc (Mẹ Hoa) – vị thần gắn liền với sự sinh thành và quá trình sinh nở của người phụ nữ. Trong quan niệm dân gian, thế giới của Mẹ Hoa được hình dung như một cây thiêng: hoa vàng tượng trưng cho con trai, hoa bạc tượng trưng cho con gái, mỗi bông hoa nở ra là một mầm sống mới. Những hình dung ấy thể hiện rõ sự tôn vinh vai trò của người mẹ – cội nguồn của sự sống và sự tiếp nối cộng đồng.
Trên nền tảng các quan niệm truyền thống về người Mẹ, kết hợp với cách nhìn dân gian coi mặt trăng là biểu trưng của thái âm, mang bản chất nữ tính, người Tày đã gắn trăng với hình ảnh người mẹ lớn, có quyền năng cai quản và chi phối nhiều mặt của đời sống trần gian, đặc biệt là sản xuất nông nghiệp. Bởi vậy, trong thần thoại Tày, Nàng Trăng được xem là con gái của Vua Trời, được cha giao phó trọng trách trông nom việc nhà nông nơi cõi thế. Hình tượng ấy vừa phản ánh thế giới quan nông nghiệp, vừa thể hiện khát vọng về sự che chở, sinh sôi và no đủ của cộng đồng người Tày qua bao thế hệ.
Lễ hội Nàng Hai
Đồng bào Tày chọn một bãi đất phẳng, rộng rãi làm nơi mở hội. Trên bãi căng vải dựng rạp gọi là trại mẻ mành. Nơi Nàng Hai ngồi làm lễ đặt ở trung tâm sân có lợp vải hoa và trải chiếu hoa. Trại mẻ mành dựng bằng cọc, trên lợp vải hoa quây thành hình chữ U bao quanh sân hội. Đầu bản và cuối bản dựng cổng chào lớn để đón khách. Các gia đình trong bản chuẩn bị các mâm cỗ mặn gồm các món ăn truyền thống để đón khách đến chơi hội và để thi trong ngày tổ chức lễ hội.
Tham gia Lễ hội là Mẻ Cốc, Cường, Sở và các mụ nàng, mụ nọi, thầy Tào và thêm hai thanh niên khỏe mạnh làm khủ tiến có nhiệm vụ đi trước dẹp đường cho đoàn người hành lễ. Cường mặc áo vàng chít khăn vàng, Sở mặc áo đỏ chít khăn đỏ. Mẻ Cốc mặc áo dài chàm; các mụ nàng, mụ nọi mặc áo dài chàm đầu buộc dải lụa đỏ hoặc vàng. Hai khủ tiến mặc quần áo dân tộc, một người thắt khăn vàng, một người thắt khăn đỏ.
Dụng cụ chính gồm quạt giấy để múa, 2 bộ quần áo dài cũ (tượng trưng cho quần áo của người trần gian); 2 cành trúc dài trên ngọn có treo túi vải màu đựng trầu gọi là cỗ tiến; Thuyền gỗ: 7 cái (1 thuyền to và 6 thuyền nhỏ), một số thuyền hoa chuối.
Lễ dâng cúng ở nhà Nàng Hai gồm có 3 mâm xôi màu tím (1 mâm của Mẹ Cốc, 2 mâm của hai Nàng Cường, Sở), 2 bồ đựng thóc giống, cây giống, 2 đĩa bánh quánh to (bánh nàng hai – làm bằng gạo nếp), 2 dậu thúc théc, 1 ngọn mía,1 sào hoa rừng (15 bó).
Lễ cúng thổ công gồm có 1 mâm xôi màu, 1 con gà luộc, 1 chai rượu.
Lễ phá nhà Nàng Hai được tiến hành như sau: Sáng sớm Mẻ Cốc, Cường, Sở và các mụ nàng, mụ nọi, khủ tiến tập trung tại nhà Nàng Hai làm lễ. Sau khi thắp hương, Mẻ Cốc và các mụ nàng, mụ nọi sẽ hát khúc cầu nguyện mời Nàng Hai nhập vào Cường, Sở. Khi Nàng Hai đã nhập xong, hai nàng đứng dậy khoác áo cũ, đi giầy, treo hai túi đựng trầu lên ngực chuẩn bị rời khỏi chiếu ngồi. Mọi người thu dọn hoa và các đồ lễ để đưa ra sân hội (trại mẻ mành). Mẻ Cốc cầm ngọn mía đi đầu tiếp theo đến người cầm bát hương Nàng Hai, khủ tiến đi hai bên, lần lượt đến Cường, Sở và các mụ nàng, mụ nọi, vừa đi vừa hát khúc từ biệt. Đoàn người đi vòng quanh nhà Nàng Hai ba vòng, vừa đi vừa rung đổ nhà, kết thúc lễ phá nhà Nàng Hai.
Sau khi làm lễ phá nhà Nàng Hai, cả đoàn người có khủ tiến dẫn đầu đi ra miếu thổ công tạ lễ. Tại miếu thổ công, thầy tào làm chủ lễ xin âm dương xin phép mở hội và tiễn nàng Hai về trời. Đoàn người đến trước miếu hát khúc tạ ơn và chào thổ công. Sau đó đi ra trại mẻ mành. Sau đó thầy Tào ra trại mẻ mành làm phép cắm thẻ 4 góc sân hội để trừ tà cho lễ hội.
Tại lán Nàng Hai trong trại mẻ mành, mở đầu là nghi thức lễ mời Nàng Hai. Tiếp theo là nghi lễ “mời sluông”: Tất cả cùng hát khúc mời sluông vật quạt thật mạnh để sluông nhập vào Cường và Sở. Tiếp theo đến phần “Lên đường” cũng hát như nghi thức hàng đêm. Lúc này chia thành hai nhóm, một nhóm ngồi hát còn một nhóm do Mẻ Cốc dẫn đầu gồm khủ tiến, hai nàng Cường, Sở, các mụ nàng, mụ nọi cầm quạt múa sluông chầu đi vòng quanh trại mẻ mành. Sau khi thực hiện xong các điệu múa đoàn người ngồi xuống chiếu trong lán Nàng Hai để hát khúc lượn slương. Dọn đồ tế lễ lên thuyền phần này được thực hiện qua nội dung lời hát. Lễ khao hoa hát mời tất cả các mẹ trăng về dự hội dưới trần gian do Nàng Hai tổ chức. Kết thúc lễ hội hát khúc lễ tạ và hát khúc thu dọn sân hội.
Mẻ Cốc cầm 3 nén hương, 1 nén cắm vào ống hương, 2 nén còn lại dắt lên đầu Cường và Sở. Đoàn người làm lễ lần lượt dứng dậy múa hát bài nhận cỗ. Cường và Sở buộc chiếc áo cũ lên ngang người, các nam nữ thanh niên dọn dẹp đồ lễ và bàn thờ.
Lễ gieo hạt: Cường và Sở cầm bồ hạt giống, cây giống vãi tung ra xung quanh sân hội. Mọi người vẫn hát hối thúc. Lễ phá bỏ trại mẻ mành Mẻ cốc cầm ngọn mía dẫn đường Cường và Sở đi vòng quanh nhà Nàng Hai ba vòng vừa đi vừa xô đổ nhà. Sau đó đoàn người đi vòng quanh trại mẻ mành xô đổ toàn bộ.
Lễ tiễn Nàng Hai: Tiếp theo đoàn người vừa hát vừa rời sân hội đi ra bờ suối làm lễ thả thuyền tiễn Nàng Hai rời trần gian. Toàn bộ đồ cúng lễ của Nàng Hai được đem ra bờ suối và sắp đặt như sau Bát hương nàng Hai đi trước, tiếp theo Thuyền lớn và dãy thuyền nhỏ, toàn bộ hoa rừng. Thầy Tào sẽ hành lễ cắm thẻ yểm tà khí. Đoàn người đến trước nơi đặt lễ hát khúc chia tay. Nàng Hai chia tay với các mụ nàng, mụ nọi, xé quạt chia cho các nàng. Lễ tiễn nàng Hai là cuộc chia tay quyến luyến giữa các nàng Hai với các mẹ Trăng và trần gian qua lời đối đáp dặn dò giữa Nàng Hai và các mụ nàng, mụ nọi, kết thúc bằng lễ thả thuyền, thả hoa.
Cuối cùng là hú gọi hồn Mẻ Cốc và hồn Cường, Sở. Lúc này tất cả mọi người cùng hát, vật quạt thật mạnh để hối thúc hồn Nàng Hai xuất khỏi Cường và Sở. Thầy Tào làm phép thu lại hồn vía cho các Nàng. Lễ hội kết thúc.
Trong lễ hội, ngoài các thủ tục đón tiễn đưa Nàng Hai, những điệu hát du dương làm say đắm người nghe thì phải kể đến những điệu múa của Nàng Hai và các mụ nàng, mụ nọi. Các điệu múa sử dụng trong lễ hội tuy không nhiều nhưng có vai trò nhất định tạo nên không khí cuốn hút của ngày hội.
Với lễ hội Nàng Hai, phần múa quạt và xem thuyền là một nghi lễ chính của lễ hội nhằm diễn tả đoàn người trần gian đưa lễ vật lên mường trời. Quạt được sử dụng làm đạo cụ chính trong khi diễn. Múa quạt do các mụ nàng, mụ nọi làm sluông tiến lễ vừa hát vừa thực hiện. Các điệu múa được sử dụng trong lễ hội đơn giản, mọi người có thể múa được dễ dàng, bao gồm 5 điệu múa: Múa quét, Múa cầu mùa, Múa chèo thuyền, Múa gập một nửa quạt, Múa gập quạt hoàn toàn.
Mỗi điệu múa quạt đều quy định phải đi ba vòng quanh trại mùng mành, bắt đầu đi từ bên trái. Mẻ Cốc đi trước vừa đi vừa hát, khủ tiến cầm ngọn mía đi dẹp đường, tiếp đến là đội quân áo vàng của Cường và sau cùng là đội quân áo đỏ của Sở. Hình thức múa đơn giản nhưng có tính biểu đạt cao khiến nguời ta liên tưởng đến những nàng tiên trên trời với những đôi cánh tiên đã đi vào trong truyện cổ tích.
Nàng Hai đã về trời và xuất ra khỏi Cường và Sở. Lễ hội kết thúc tốt đẹp với hy vọng một năm mới mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu đến với bà con đồng bào dân tộc Tày. Ảnh: Hoàng Tâm
Lễ hội Nàng Hai thể hiện tâm tư, nguyện vọng của đồng bào dân tộc Tày để cầu mong mưa thuận gió hòa, đoàn kết và tôn trọng giữa những người cùng trong cộng đồng, đó là nét ứng xử rất văn hóa của người Tày cần được giữ gìn, phát huy và trao truyền cho thế hệ mai sau.
Tài liệu tham khảo
- Hoàng Tâm, 2024, Lễ hội Nàng Hai của dân tộc Tày, Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, truy cập tại: https://dantocmiennui.baotintuc.vn/le-hoi-nang-hai-cua-dan-toc-tay-post346415.html
- Dương Liễu, 2025, Một số lễ hội truyền thống ở Cao Bằng, cổng điện tử UBND tỉnh Cao Bằng, truy cập tại: https://caobang.gov.vn/lich-su-van-hoa/mot-so-le-hoi-truyen-thong-o-cao-bang-604117
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Nang Hai Festival
Time
The Nang Hai Festival is held from the 30th day of the First Lunar Month to the 22nd day of the Third Lunar Month in even-numbered years.
Location
Tien Thanh commune, Cao Bang.
Origin
According to the folk beliefs of the Tay people, on the moon there is not only the Mother Moon but also fairy maidens—sacred beings closely connected to human life. The Mother Moon and the fairy maidens are believed to watch over, protect crops each year, help plants grow, and ensure fertile fields. From this belief, the Nang Hai Festival emerged as a symbolic ritual reenacting the journey to Heaven to invite the Mother Moon and the fairy maidens to descend to the human world. When they come to earth, these deities join the villagers in the festival, visit fields, houses, and daily activities, and assist people in their livelihoods, bestowing blessings for favorable weather, abundant harvests, and the flourishing of humans and all living beings.
More than a major agricultural prayer festival, the Nang Hai Festival deeply reflects the Mother Goddess belief in the spiritual life of the Tay people. For a long time, the Tay have worshipped Me Bjoc (Mother Flower), a deity associated with creation and childbirth. In folk imagination, the world of Mother Flower is envisioned as a sacred tree: golden flowers symbolize sons, silver flowers symbolize daughters, and each blooming flower represents a new life. These images clearly express reverence for the role of the mother as the source of life and the continuity of the community.
Building on traditional concepts of motherhood, combined with the folk view of the moon as a symbol of the feminine yin principle, the Tay associate the moon with a great Mother figure who possesses the power to govern and influence many aspects of earthly life, especially agricultural production. Therefore, in Tay mythology, the Moon Maiden is regarded as the daughter of the Heavenly King, entrusted by her father with overseeing farming activities in the human realm. This image reflects an agricultural worldview and embodies the Tay people’s enduring aspiration for protection, fertility, and prosperity across generations.
The Nang Hai Festival
The Tay community selects a flat, spacious area as the festival ground. A tent made of cloth is erected, called trai me manh. The place where Nang Hai sits to perform rituals is set at the center of the courtyard, covered with patterned fabric and spread with floral mats. The trai me manh is built with poles and covered with cloth arranged in a U-shape around the festival ground. Large ceremonial gates are erected at the head and end of the village to welcome guests. Families in the village prepare trays of savory traditional dishes to receive visitors and to compete during the festival days.
Participants in the festival include Me Coc, Cuong, So, the mu nang and mu noi (female ritual attendants), the Tao priest, and two strong young men serving as khu tien, whose task is to go ahead and clear the way for the ritual procession. Cuong wears a yellow robe with a yellow headscarf; So wears a red robe with a red headscarf. Me Coc wears a long indigo robe; the mu nang and mu noi wear indigo long dresses with red or yellow silk ribbons tied around their heads. The two khu tien wear ethnic costumes, one with a yellow sash and the other with a red sash.
The main ritual implements include paper fans for dancing; two sets of old long robes (symbolizing earthly clothing); two long bamboo branches with cloth bags containing betel attached at the tips, called co tien; seven wooden boats (one large and six small), along with several banana-flower boats.
Offerings at Nang Hai’s house include three trays of purple sticky rice (one for Me Coc and two for the two maidens Cuong and So), two baskets of seed rice and seedlings, two large plates of banh quanh (Nang Hai cakes made from glutinous rice), two dau thuc thec baskets, one sugarcane stalk, and one bundle of forest flowers (15 bunches).
Offerings to the earth god consist of one tray of colored sticky rice, one boiled chicken, and one bottle of rice wine.
The Ritual of Dismantling Nang Hai’s House
Early in the morning, Me Coc, Cuong, So, the mu nang, mu noi, and the khu tien gather at Nang Hai’s house to conduct the ritual. After incense is offered, Me Coc and the mu nang and mu noi sing a prayer song inviting Nang Hai to possess Cuong and So. Once the possession is complete, the two maidens stand up, put on the old robes, wear shoes, and hang two betel bags on their chests, preparing to leave their mats. Everyone collects flowers and ritual items to carry them to the festival ground (trai me manh). Me Coc leads the procession holding a sugarcane stalk, followed by the person carrying Nang Hai’s incense bowl, the khu tien on both sides, then Cuong, So, and the mu nang and mu noi, all singing farewell songs. The procession circles Nang Hai’s house three times, shaking and dismantling it as they go, concluding the ritual of dismantling Nang Hai’s house.
After this ritual, the entire group, led by the khu tien, proceeds to the earth god shrine to give thanks. At the shrine, the Tao priest presides over the ceremony to seek divine approval to open the festival and to send Nang Hai back to Heaven. The group sings songs of gratitude and greeting to the earth god, then returns to the trai me manh. The Tao priest then performs rites to plant ritual markers at the four corners of the festival ground to ward off evil.
At the Nang Hai shelter within the trai me manh, the festival begins with the ritual of inviting Nang Hai. This is followed by the “inviting sluong” ritual: everyone sings invitation songs while vigorously waving fans so that the sluong spirit enters Cuong and So. Next comes the “Setting Out” segment, also sung as in the nightly rituals. At this point, participants divide into two groups: one sits singing, while the other, led by Me Coc and including the khu tien, Cuong, So, and the mu nang and mu noi, performs sluong fan dances, circling the trai me manh. After completing the dances, everyone sits on mats in the Nang Hai shelter to sing luon sluong songs. The preparation of offerings onto the boats is carried out through the lyrics of the songs. The khao hoa ritual invites all the Mother Moons to attend the festival in the human world organized by Nang Hai. The festival concludes with thanksgiving songs and songs for clearing the festival ground.
Me Coc holds three incense sticks, placing one in the incense holder and tucking the other two into the headbands of Cuong and So. The group then stands up in turn to dance and sing the song of receiving offerings. Cuong and So tie the old robes around their waists, while young men and women clean up ritual items and the altar.
The Seed-Sowing Ritual
Cuong and So carry baskets of seeds and seedlings, scattering them around the festival ground as everyone continues singing encouragement songs. The ritual of dismantling the trai me manh follows: Me Coc leads with the sugarcane stalk, guiding Cuong and So to circle Nang Hai’s house three times while pushing it down. The group then circles the trai me manh and dismantles it completely.
The Farewell to Nang Hai
The procession then sings while leaving the festival ground for the stream bank to perform the boat-releasing ritual to send Nang Hai back to Heaven. All of Nang Hai’s offerings are brought to the stream and arranged as follows: Nang Hai’s incense bowl in front, followed by the large boat and the row of small boats, and all the forest flowers. The Tao priest performs rites to place ritual markers and suppress negative energies. The group sings farewell songs. Nang Hai bids farewell to the mu nang and mu noi, tearing fans to share with them. The farewell ritual is an emotional parting between Nang Hai, the Mother Moons, and the human world, expressed through responsive songs of advice and reminders, ending with the release of boats and flowers into the water.
Finally, there is the calling back of the souls of Me Coc and of Cuong and So. Everyone sings and waves fans vigorously to urge Nang Hai’s spirit to leave Cuong and So. The Tao priest performs rites to restore their souls. The festival ends.
Throughout the festival, besides the rituals of welcoming and sending off Nang Hai and the melodious songs that captivate listeners, special attention is given to the dances of Nang Hai and the mu nang and mu noi. Although not numerous, these dances play an important role in creating the engaging atmosphere of the festival day.
In the Nang Hai Festival, fan dances and boat-viewing rituals are central ceremonies symbolizing the human world sending offerings to the heavenly realm. Fans are the main performance props. Fan dances are performed by the mu nang and mu noi as they sing and present offerings. The dances are simple and accessible, consisting of five types: Sweeping Dance, Harvest-Prayer Dance, Boat-Rowing Dance, Half-Folded Fan Dance, and Fully Folded Fan Dance.
Each fan dance requires circling the trai mung manh three times, starting from the left. Me Coc leads while singing, the khu tien clears the way with a sugarcane stalk, followed by Cuong’s yellow-robed group and finally So’s red-robed group. Though simple in form, the dances are highly expressive, evoking images of heavenly maidens with fairy wings from folk tales.
Nang Hai returns to Heaven and leaves Cuong and So. The festival concludes successfully with hopes for a new year of favorable weather, gentle winds, abundant harvests, and prosperity for the Tay people.
The Nang Hai Festival expresses the aspirations of the Tay people for favorable weather, harmony, solidarity, and mutual respect within the community. It represents a highly cultured form of social conduct that should be preserved, promoted, and passed down to future generations.
References
- Hoàng Tâm, 2024, Lễ hội Nàng Hai của dân tộc Tày, Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, truy cập tại: https://dantocmiennui.baotintuc.vn/le-hoi-nang-hai-cua-dan-toc-tay-post346415.html
- Dương Liễu, 2025, Một số lễ hội truyền thống ở Cao Bằng, cổng điện tử UBND tỉnh Cao Bằng, truy cập tại: https://caobang.gov.vn/lich-su-van-hoa/mot-so-le-hoi-truyen-thong-o-cao-bang-604117
Tiếng Pháp
Fete de Nang Hai
Periode
La fete de Nang Hai est organisee du 30e jour du premier mois lunaire au 22e jour du troisieme mois lunaire, les annees paires.
Lieu
Commune de Tien Thanh, Cao Bang.
Origine
Selon les croyances populaires des Tay, sur la lune ne se trouve pas seulement la Mere Lune, mais aussi des fees celestes, des etres sacres etroitement lies a la vie humaine. La Mere Lune et les fees sont censees observer chaque annee le monde des hommes, proteger les recoltes, favoriser la croissance des plantes et assurer la prosperite des champs. De cette croyance est nee la fete de Nang Hai, concue comme un rituel symbolique recreant le voyage vers le ciel pour inviter la Mere Lune et les fees a descendre sur terre. Une fois parmi les humains, ces divinites partagent la fete avec les villageois, visitent les champs, les maisons et la vie quotidienne, tout en aidant les hommes dans leur travail et leur subsistance, accordant des bienfaits tels que des pluies favorables, de bonnes recoltes et la prosperite des hommes et de tous les etres vivants.
Au-dela d’une grande fete agraire, la fete de Nang Hai reflete profondement le culte de la Mere dans la vie spirituelle des Tay. Depuis longtemps, les Tay venerent Me Bjoc (Mere Fleur), divinite liee a la conception et a l’enfantement. Dans les representations populaires, le monde de la Mere Fleur est assimile a un arbre sacre : les fleurs jaunes symbolisent les garcons, les fleurs argentees les filles, et chaque fleur eclose represente une nouvelle vie. Ces images traduisent clairement la valorisation du role de la mere, source de la vie et garante de la continuite de la communaute.
S’appuyant sur ces conceptions traditionnelles de la Mere, et sur la vision populaire de la lune comme symbole du principe feminin, les Tay ont associe l’astre lunaire a l’image d’une grande mere, detentrice de pouvoirs regissant de nombreux aspects de la vie terrestre, notamment l’agriculture. Ainsi, dans la mythologie tay, Nang Trang est consideree comme la fille du Roi du Ciel, chargee par son pere de veiller aux travaux agricoles du monde des hommes. Cette figure reflete a la fois une vision du monde fondee sur l’agriculture et l’aspiration, transmise de generation en generation, a la protection, a la fecondite et a l’abondance.
La fete de Nang Hai
Les Tay choisissent un terrain plat et spacieux pour l’organisation de la fete. Une enceinte de toile est dressee, appelee trai me manh. L’emplacement ou Nang Hai officie est installe au centre de l’aire ceremonielle, couvert de tissu fleuri et de nattes decoratives. Le trai me manh est construit a l’aide de pieux et entoure l’espace de la fete en forme de U. A l’entree et a la sortie du village sont elevees de grandes portes ceremoniales pour accueillir les visiteurs. Les familles du village preparent des plateaux de mets traditionnels pour recevoir les invites et participer aux concours culinaires organises lors de la fete.
Participent a la fete Me Coc, Cuong, So, les mu nang et mu noi, le maitre Tao, ainsi que deux jeunes hommes robustes, les khu tien, charges d’ouvrir la voie pour le cortege rituel. Cuong porte une tunique jaune avec un turban jaune, So une tunique rouge avec un turban rouge. Me Coc est vetue d’une longue robe indigo ; les mu nang et mu noi portent egalement des robes indigo, la tete ceinte d’un ruban rouge ou jaune. Les deux khu tien sont habilles en costume ethnique, l’un avec un foulard jaune, l’autre avec un foulard rouge.
Les objets rituels principaux comprennent des eventails en papier pour la danse, deux anciennes tuniques longues (symbolisant les vetements du monde terrestre), deux longues branches de bambou portant a leur extremite des sacs de tissu contenant du betel, appeles co tien, ainsi que sept bateaux en bois (un grand et six petits) et plusieurs bateaux confectionnes en tronc de bananier.
Les offrandes deposees a la maison de Nang Hai comprennent trois plateaux de riz gluant violet (un pour Me Coc, deux pour les deux Nang Cuong et So), deux paniers contenant des semences de riz et des jeunes plants, deux grands gateaux banh quanh (gateaux de Nang Hai a base de riz gluant), deux paniers de thuc thec, une tige de canne a sucre et un faisceau de fleurs de foret compose de quinze bouquets.
L’offrande au genie tutelairre du sol comprend un plateau de riz colore, un poulet bouilli et une bouteille d’alcool de riz.
Rituel de la destruction de la maison de Nang Hai
Tot le matin, Me Coc, Cuong, So, les mu nang, mu noi et les khu tien se rassemblent a la maison de Nang Hai pour la ceremonie. Apres l’allumage de l’encens, Me Coc et les mu nang, mu noi chantent une invocation invitant Nang Hai a prendre possession de Cuong et de So. Une fois l’incarnation accomplie, les deux Nang se levent, enfilent les anciens vetements, chaussent leurs souliers et accrochent les deux sachets de betel sur leur poitrine pour se preparer au depart. Les fleurs et les offrandes sont rassemblees et transportees vers l’aire de la fete. Me Coc, tenant la canne a sucre, ouvre la marche, suivie de la personne portant le brule-encens de Nang Hai, des khu tien, puis de Cuong, So et des mu nang, mu noi, tous chantant le chant d’adieu. Le cortege fait trois fois le tour de la maison de Nang Hai en la secouant symboliquement, marquant la fin du rituel de destruction.
Le cortege se rend ensuite au sanctuaire du genie du sol pour une ceremonie de remerciement. Le maitre Tao y preside un rituel de divination afin de demander l’autorisation d’ouvrir la fete et de raccompagner Nang Hai au ciel. Apres les chants de gratitude, le groupe retourne au trai me manh, ou le maitre Tao accomplit un rituel de protection en plantant des talismans aux quatre coins de l’aire de la fete.
Dans le pavillon de Nang Hai, la ceremonie commence par l’invitation de Nang Hai, suivie du rituel appele « moi sluong », durant lequel tous chantent et agitent vigoureusement les eventails pour inviter le sluong a entrer en Cuong et So. Vient ensuite la ceremonie du « depart en voyage ». Le groupe se divise alors en deux : l’un reste assis pour chanter, l’autre, mene par Me Coc, avec les khu tien, Cuong, So et les mu nang, mu noi, execute des danses rituelles en tournant autour du trai me manh. Les participants s’assoient ensuite pour chanter le luon sluong, tandis que les offrandes sont disposees sur les bateaux selon le contenu des chants. Le rituel de khao hoa invite toutes les Meres Lune a descendre participer a la fete. La ceremonie se conclut par des chants de remerciement et de cloture.
Me Coc tient trois batonnets d’encens, en plante un dans le porte-encens et fixe les deux autres sur la tete de Cuong et de So. Les participants se levent tour a tour pour danser et chanter le chant de reception des offrandes. Cuong et So attachent les anciens vetements a leur taille, tandis que les jeunes hommes et femmes rangent les objets rituels et l’autel.
Rituel des semailles
Cuong et So prennent les paniers de semences et les plants et les dispersent autour de l’aire de la fete, pendant que les chants se poursuivent. Suit le rituel de demolition du trai me manh : Me Coc, tenant la canne a sucre, guide Cuong et So pour faire trois tours autour de la maison de Nang Hai en la renversant symboliquement, puis l’ensemble de la structure est detruite.
Rituel d’adieu a Nang Hai
Le cortege se rend ensuite au bord du ruisseau pour la ceremonie de mise a l’eau des bateaux, afin de raccompagner Nang Hai vers le ciel. Les objets de culte sont disposes dans l’ordre suivant : le brule-encens de Nang Hai, le grand bateau, la rangee de petits bateaux et l’ensemble des fleurs de foret. Le maitre Tao procede a un rituel de protection, puis le groupe chante le chant d’adieu. Nang Hai se separe des mu nang et mu noi en dechiquetant les eventails pour les partager. La ceremonie d’adieu est un moment d’emotion, marque par les dialogues chantés entre Nang Hai et les mu nang, mu noi, avant de s’achever par la mise a l’eau des bateaux et des fleurs.
Enfin, a lieu le rituel de rappel des ames de Me Coc, de Cuong et de So. Tous chantent et agitent vivement les eventails pour inciter l’esprit de Nang Hai a quitter Cuong et So. Le maitre Tao accomplit alors le rituel de restitution des ames. La fete prend fin.
Dans la fete de Nang Hai, outre les rituels d’accueil et d’accompagnement de la divinite, les chants melodieux et les danses de Nang Hai, des mu nang et mu noi jouent un role essentiel dans la creation d’une atmosphere envoûtante. Les danses, bien que peu nombreuses, contribuent de maniere significative au caractere attractif de la fete.
La danse de l’eventail et la ceremonie des bateaux constituent des rituels centraux, symbolisant le cortege terrestre offrant des presents au monde celeste. L’eventail est l’accessoire principal. Les danses, simples et accessibles a tous, comprennent cinq figures : la danse du balayage, la danse de priere pour les recoltes, la danse de la rame, la danse de l’eventail a demi-plie et la danse de l’eventail entierement plie.
Chaque danse exige trois tours autour du trai me manh, en partant de la gauche. Me Coc ouvre la marche en chantant, suivie des khu tien portant la canne a sucre, puis de la troupe en jaune de Cuong et enfin de la troupe en rouge de So. Bien que simples, ces danses sont riches en expression et evoquent l’image de fees celestes aux ailes deployees, issues des contes traditionnels.
Nang Hai est retournee au ciel et a quitte Cuong et So. La fete s’acheve harmonieusement, dans l’espoir d’une annee nouvelle marquee par des pluies favorables, des vents propices et des recoltes abondantes pour la communaute tay.
La fete de Nang Hai exprime les aspirations profondes du peuple tay a la concorde, a la prosperite et a l’harmonie avec la nature, tout en valorisant la solidarite et le respect mutuel au sein de la communaute. Il s’agit d’un comportement culturel riche de sens, qu’il convient de preserver, de promouvoir et de transmettre aux generations futures.
Reference
- Hoàng Tâm, 2024, Lễ hội Nàng Hai của dân tộc Tày, Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, truy cập tại: https://dantocmiennui.baotintuc.vn/le-hoi-nang-hai-cua-dan-toc-tay-post346415.html
- Dương Liễu, 2025, Một số lễ hội truyền thống ở Cao Bằng, cổng điện tử UBND tỉnh Cao Bằng, truy cập tại: https://caobang.gov.vn/lich-su-van-hoa/mot-so-le-hoi-truyen-thong-o-cao-bang-604117
Tiếng Trung
娘海节
举办时间
娘海节在偶数年举行，时间为农历正月三十日至三月二十二日。
举办地点
越南高平省先成社。
起源
按照岱族的民间观念，月宫中不仅有“月母”，还有诸位仙女——与人类生活密切相连的神灵。人们相信，月母与仙女们每年都会俯察人间，庇佑庄稼，助万物生长，使田畴丰茂。基于这种信仰，娘海节应运而生，作为一种象征性仪式，重现“登天恭请月母与仙女降临人间”的过程。诸神降临后，将与村民共庆佳节，巡看田地、房舍与日常生活，并护佑人们生产生计，赐予风调雨顺、五谷丰登、人畜兴旺。
娘海节不仅是一项重要的祈年大祭，也深刻反映了岱族精神生活中的“母神信仰”。自古以来，岱族就有供奉美约克（Mẻ Bjoóc，意为“花母”）的习俗，这是一位与女性生育和生命诞生密切相关的神祇。在民间想象中，花母的世界如同一棵神树：金色花象征男孩，银色花象征女孩，每一朵花的绽放都代表一个新生命的诞生。这些观念鲜明体现了对母亲角色的尊崇——她是生命之源，也是族群延续的根本。
在传统母神观念的基础上，结合民间将月亮视为“太阴”、具有女性本质的象征，岱族把月亮与“伟大的母亲”形象相联系，认为其拥有主宰并影响人间诸多事务的神力，尤以农业生产为甚。因此，在岱族神话中，月娘被视为天王之女，奉父命主管人间农事。这一形象既反映了农业社会的世界观，也寄托了岱族世代对庇护、繁衍与富足生活的向往。
娘海节的仪式流程
岱族群众选择一处平坦、开阔的场地作为会场，在场地上搭建帐棚，称为“美曼营地”。娘海主持仪式的座位设于会场中央，上覆花布、铺设花席。美曼营地以木桩为架，上覆花布，围合成“U”字形，环绕节会场地。村头与村尾竖立大型迎宾门，迎接四方来客。村中各户准备传统荤席，用于接待来宾并在节会当日参与评比。
参加节会的人员包括：美谷（Mẻ Cốc）、强（Cường）、所（Sở），以及诸位“母娘”“母小”，道士陶师，另有两名体格健壮的青年担任“开路者”，负责在仪式行进中走在队伍前方清道。强身着黄色长衣、系黄巾；所身着红色长衣、系红巾；美谷穿靛青色长衣；母娘、母小亦穿靛青长衣，头系红或黄色丝带。两名开路者着民族服装，一人系黄巾，一人系红巾。
主要道具包括：用于舞蹈的纸扇；两套旧长衣（象征凡间之衣）；两根长竹枝，枝端悬挂装有槟榔的彩布袋，称为“进供”；木船七只（一大六小），另有若干香蕉茎制作的船只。
在娘海之家举行的供奉仪式中，供品包括：三盘紫色糯米饭（美谷一盘，强与所各一盘）、两箩种谷与秧苗、两大盘“娘海饼”（以糯米制成）、两串促特克、甘蔗一根、山花一竿（十五束）。
土地神祭祀供品包括：一盘彩色糯米饭、一只白煮鸡、一瓶酒。
“破娘海之家”仪式的流程如下：清晨，美谷、强、所及母娘、母小、开路者齐聚娘海之家行礼。焚香后，美谷与母娘、母小吟唱祈祷之歌，恭请娘海附体于强与所。附体完成后，两位娘海起身，披上旧衣、穿鞋，将装有槟榔的布袋挂于胸前，准备离席。众人收拾花饰与供品，移至会场（美曼营地）。美谷手持甘蔗在前引路，其后为手持娘海香炉者，开路者分列两侧，依次是强、所及母娘、母小，边行进边吟唱告别之歌。队伍绕娘海之家三圈，边行边象征性“推倒房屋”，完成破屋仪式。
仪式结束后，在开路者带领下，队伍前往土地神庙谢礼。由陶师主祭，请示阴阳，祈求准许开会并送娘海回天。众人在庙前唱谢恩歌，随后返回美曼营地。陶师在营地为会场四角设符镇煞，以净化节会空间。
在美曼营地内的娘海棚中，首先举行迎请娘海的仪式，随后进行“请灵”（称为“请斯隆”）：众人齐唱请灵之歌，用力挥扇，使灵力降临于强与所。接着进入“启程”仪式，同样以夜间仪式歌唱方式进行。此时分为两组：一组坐唱，另一组由美谷带领，率开路者、强、所及母娘、母小执扇舞“斯隆”，绕营地行走。舞毕后，众人入棚就席，唱“斯隆轮歌”，并以歌辞象征性完成供品上船。随后举行“犒花礼”，由娘海恭请诸位月母降临人间赴会。节会以致谢歌与收场歌结束。
美谷手持三炷香，一炷插入香筒，另两炷分别插于强与所的头部。众人起身边舞边唱“领供歌”。强与所将旧衣系于腰间，青年男女收拾供品与祭坛。
播种礼：强与所手持盛有种子的箩筐与秧苗，向会场四周抛撒，众人持续吟唱助兴。随后进行拆除美曼营地：美谷手持甘蔗引路，强与所绕娘海之家三圈，边走边推倒，继而绕营地一周，将其全部拆除。
送娘海回天：队伍边唱边离开会场，前往溪边放船送行。娘海的全部供品依次摆放：香炉在前，其后为大船与小船队列，以及全部山花。陶师行符镇煞，众人在供品前唱别离之歌。娘海与母娘、母小依依惜别，撕扇分赠诸人。送行仪式通过对唱与叮嘱，展现娘海与月母及人间的眷恋，最终以放船、放花结束。
最后进行呼魂仪式，召回美谷及强、所的魂魄。众人齐唱并用力挥扇，促使娘海之灵离体。陶师施法收回魂魄，节会至此圆满结束。
在整个节会中，除迎送娘海的仪式外，悠扬动听的歌唱与娘海、母娘、母小的舞蹈尤为引人注目。舞蹈数量虽不多，却在营造节会氛围中发挥着重要作用。
在娘海节中，扇舞与观船是核心仪式，用以表现凡间众人向天界进献供品的行程。扇子是主要道具，由母娘、母小在吟唱中完成舞蹈。舞蹈形式简洁，人人可学，共分五式：扫扇舞、祈年舞、划船舞、半合扇舞、全合扇舞。
每一种扇舞均须自左向右绕美曼营地三圈。美谷在前领唱，开路者手持甘蔗清道，其后为强的黄衣队伍，最后是所的红衣队伍。舞式虽简，却富于象征性，使人联想到童话中振翼飞舞的天界仙女。
当娘海返回天界、灵体脱离强与所之后，节会在对新一年风调雨顺、五谷丰登的美好期盼中圆满落幕。
）
娘海节集中表达了岱族群众祈求风调雨顺、追求社区团结与相互尊重的心愿，是一种极具文化内涵的行为方式，值得珍视、弘扬，并代代相传。
参考资料
- Hoàng Tâm, 2024, Lễ hội Nàng Hai của dân tộc Tày, Báo ảnh Dân tộc và Miền núi, truy cập tại: https://dantocmiennui.baotintuc.vn/le-hoi-nang-hai-cua-dan-toc-tay-post346415.html
- Dương Liễu, 2025, Một số lễ hội truyền thống ở Cao Bằng, cổng điện tử UBND tỉnh Cao Bằng, truy cập tại: https://caobang.gov.vn/lich-su-van-hoa/mot-so-le-hoi-truyen-thong-o-cao-bang-604117
