Thời gian
Lễ hội rước Chúa gái bắt đầu từ ngày 25 tháng Chạp đến hết ngày mùng 8 tháng Giêng.
Địa điểm
Thị trấn Hùng Sơn, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ
Truyền thuyết dân gian
Lễ hội là một hình thức sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng dân gian được hình thành và bồi đắp qua tiến trình lịch sử của cộng đồng cư dân làng xã. Đối với người dân hai làng Vi và Trẹo (thị trấn Hùng Sơn, huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ), lễ hội không chỉ là không gian sinh hoạt tinh thần mà còn là kết quả của quá trình gìn giữ, trao truyền những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể qua nhiều thế hệ.
Theo truyền thuyết và các thư tịch cổ, Tản Viên Sơn Thánh, còn gọi là Sơn Tinh, là vị anh hùng huyền thoại gắn với thời đại Hùng Vương dựng nước. Ngọc phả Đền Lăng Xương cho biết, ngài tên thật là Nguyễn Tuấn, con trưởng của ông Nguyễn Cao Hành và bà Đinh Thị Đen (hiệu Thái Vĩ), sinh sống tại động Lăng Xương, nay thuộc xã Đồng Trung, huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ. Ngọc phả này được soạn vào năm 1011, dưới triều vua Lê Thái Tổ.
Truyền thuyết kể rằng, trong một lần vào rừng lấy củi, bà Đinh Thị Đen đến Thạch Bàn thì gặp điềm linh ứng: mây lành che phủ, rồng vàng giáng xuống phun nước, khí thiêng lan tỏa khắp nơi. Sau sự kiện ấy, bà mang thai và mười bốn tháng sau, vào giờ Thìn ngày rằm tháng Giêng năm Đinh Tỵ, sinh ra Nguyễn Tuấn – người con trai khôi ngô, khác thường. Trưởng thành, Nguyễn Tuấn nổi tiếng thông minh, tài giỏi, tinh thông văn võ, có phép hô phong hoán vũ, được tôn làm Thánh, trấn giữ núi Tản Viên.
Trong nghi lễ của lễ hội, việc tuyển chọn người nhập vai Chúa gái (vợ của Tản Viên Sơn Thánh) được thực hiện hết sức nghiêm ngặt. Người được chọn phải là thiếu nữ từ 12 đến 15 tuổi, chưa lập gia đình, dung mạo ưa nhìn, tính nết đoan trang và gia đình không vướng tang chế. Trước ngày rước một tuần, nhà Chúa gái được trang hoàng long trọng. Từ chiều 30 tháng Chạp đến mùng 7 tháng Giêng, Chúa gái không ra khỏi nhà, mọi sinh hoạt đều do các nữ tỳ – là những cô gái trẻ chưa chồng trong làng – phụ trách.
Những người tham gia đội tế lễ, đội rước, đội diễn trò dân gian hay đảm nhiệm các vai tượng trưng như voi, ngựa… cũng phải đáp ứng những tiêu chuẩn truyền thống: gia đình yên ấm, không có tang sự, sức khỏe tốt, phẩm chất đạo đức và kinh nghiệm trong nghi lễ. Mỗi làng chuẩn bị một voi đen, một đôi ngựa (một hồng, một trắng) có kích thước lớn, được tạo hình từ nan tre, dán giấy màu và trang trí công phu, tạo nên không khí linh thiêng, rực rỡ cho lễ hội.
Theo truyền thuyết thời Hùng Vương, dưới triều Hùng Duệ Vương (đời vua Hùng thứ 18), nhà vua có hai công chúa. Mỵ Châu Tiên Dung được gả cho Chử Đồng Tử, còn Mỵ Nương Ngọc Hoa thì vua muốn kén chọn người xứng đáng nên cho dựng lầu kén rể tại gò Tiên Cát (nay thuộc thành phố Việt Trì). Khi tin truyền đi khắp nơi, nhiều bậc anh tài tìm đến, trong đó có Sơn Tinh – Thần Núi Tản Viên và Thủy Tinh – Thần Sông.
Cả hai đều có phép thuật và tài năng xuất chúng, khiến vua Hùng khó phân định. Cuối cùng, nhà vua đưa ra điều kiện: ai mang lễ vật đến trước, gồm voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao cùng bánh chưng, bánh dày, sẽ được cưới công chúa Ngọc Hoa. Nhờ đến trước, Sơn Tinh giành được thắng lợi và rước Ngọc Hoa về núi Ba Vì. Đoàn rước dâu đi theo đường bộ từ Đông sang Tây, qua vùng làng He xưa – nay chính là khu vực hai làng Vi và Trẹo, nơi lễ hội hiện nay vẫn tái hiện lại dấu tích của cuộc rước huyền thoại ấy.
Lễ hội rước Chúa Gái
Phần Lễ: Nghi thức tín ngưỡng và rước Chúa gái
Lễ hội rước Chúa gái của làng He (gồm hai thôn Vi và Trẹo) là một hình thức diễn xướng dân gian đặc sắc, tái hiện tích truyện Sơn Tinh – Thủy Tinh, trong đó trung tâm là nghi lễ đưa Công chúa Ngọc Hoa về núi Tản Viên. Lễ hội được tổ chức hằng năm vào dịp đầu xuân, cao điểm là ngày mùng 8 tháng Giêng âm lịch.
Từ ngày 25 tháng Chạp, đại diện hai thôn cùng các bô lão và ông từ tiến hành lễ mở cửa đền tại đền Hạ và đền Trung. Sau lễ cáo yết trên núi Nghĩa Lĩnh, dân làng họp tại đình Cả để thống nhất ngày mở hội và tổ chức rước Chúa gái.
Việc tuyển chọn Chúa gái được tiến hành nghiêm ngặt vào ngày 28 tháng Chạp. Người được chọn phải là thiếu nữ chưa chồng, tuổi từ 13 đến 18, có dung mạo ưa nhìn, gia đình nền nếp, không vướng tang chế, cha mẹ song toàn, dòng họ gia giáo và được dân làng tín nhiệm. Trường hợp hai thôn không thống nhất được người đại diện, làng sẽ xin âm – dương để Thánh quyết định.
Sau khi Chúa gái được chọn, gia đình và cộng đồng cùng chuẩn bị không gian thờ tự, trang phục, nghi trượng và đội tỳ nữ hầu cận. Từ chiều 30 tháng Chạp đến mùng 7 tháng Giêng, Chúa gái kiêng ra ngoài, mọi sinh hoạt đều do các tỳ nữ chăm lo, nhằm giữ sự thanh tịnh trước ngày chính lễ.
Đêm giao thừa, dân làng thực hiện nghi thức “lấy tiếng hú” tại cây hương – nơi gắn với truyền thuyết Công chúa Ngọc Hoa dừng chân nhớ cha mẹ. Đây là nghi thức mang tính linh thiêng, đánh dấu thời khắc chuyển giao năm cũ – năm mới.
Ngày mùng 7 tháng Giêng, hai thôn rước cờ, voi, ngựa (làm bằng giấy, nứa, kích thước như thật) về đình Cả để làm lễ hợp tế. Ngày mùng 8 tháng Giêng là ngày trọng lễ: Chúa gái được rước từ đình Hậu Lộc về đình Cả trong một đám rước quy mô lớn, đầy đủ cờ quạt, chiêng trống, nghi trượng và các phường nhạc.
Chúa gái ngồi trên kiệu riêng, trang phục lộng lẫy, tượng trưng cho Công chúa Ngọc Hoa. Sau lễ tạ tại đình Cả, đoàn rước tiếp tục đưa kiệu theo hướng sông Hồng về phía núi Tản.
Khi đến cây hương đầu làng, Chúa gái xuống kiệu, biểu hiện nỗi lưu luyến cha mẹ. Lúc này, các nghi thức tế lễ tạm dừng để chuyển sang phần diễn xướng dân gian – phần hội – nhằm “làm vui lòng Công chúa”.
Kết thúc nghi lễ, Chúa gái được đưa xuống thuyền tại bến Cáp, xuôi dòng về núi Tản. Gia đình sau đó thực hiện nghi thức giải vía cho con gái, rồi làng làm lễ hóa voi, ngựa và đóng cửa đình, chính thức khép lại phần lễ.
Phần Hội: Trò diễn dân gian và sinh hoạt cộng đồng
Song hành với phần lễ trang nghiêm là phần hội sôi nổi, kéo dài nhiều ngày, phản ánh sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của cư dân nông nghiệp vùng trung du Phú Thọ.
Từ mùng 4 tháng Giêng, dân làng tổ chức các trò “săn lợn – chạy địch – cướp cờ”. Thanh niên hai thôn tham gia thi đấu thể lực, tranh cờ hội và săn lợn tế lễ trong không khí rộn ràng chiêng trống. Thịt lợn được dùng làm cỗ hội với quan niệm “miếng lộc thánh hơn gánh lộc trần”, cầu mong năm mới may mắn, no đủ.
Tối mùng 6 tháng Giêng diễn ra nghi thức trình voi, ngựa và trò “chạy tùng dí”. Trai gái gánh lúa, múa thờ, chạy quanh sân đình trong tiếng trống giục, sau đó dân làng tranh lộc lúa để cầu mùa màng bội thu, nhân khang vật thịnh.
Đặc sắc nhất trong phần hội là trò diễn “Bách nghệ khôi hài”, xuất hiện khi Chúa gái dừng kiệu tại cây hương. Đội diễn hóa trang thành các nghề truyền thống như câu cá, săn bắn, làm ruộng, chăn nuôi…, sử dụng đạo cụ phóng đại, vừa múa vừa diễn trong tiếng trống chiêng náo nhiệt. Trò diễn mang tính giải trí, phồn thực và cầu phúc, với niềm tin rằng Chúa gái càng vui cười thì năm đó dân làng càng gặp nhiều điều tốt lành.
Phần hội không chỉ là dịp vui chơi mà còn là không gian cố kết cộng đồng, nơi người dân hai thôn Vi – Trẹo cùng ôn lại truyền tích xưa, thắt chặt tình làng nghĩa xóm và truyền trao ký ức văn hóa cho các thế hệ sau.
Ý nghĩa văn hóa – lịch sử
Lễ hội rước Chúa gái làng He là một hình thức bảo lưu sinh động tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, phản ánh khá đầy đủ phong tục hôn nhân thời đại các Vua Hùng: từ thách cưới, thi tài chọn rể đến nghi lễ đón dâu. Thông qua việc diễn lại tích “Tản Viên đón vợ”, lễ hội góp phần khẳng định giá trị truyền thống “uống nước nhớ nguồn” và bản sắc văn hóa lâu đời của cư dân vùng đất Tổ.
Dù lễ hội đã khép lại, nhưng âm hưởng tinh thần của nó vẫn còn lưu giữ trong ký ức cộng đồng, trở thành một phần không thể tách rời của đời sống văn hóa dân gian Phú Thọ – nơi quá khứ và hiện tại tiếp nối trong mạch chảy bền bỉ của văn hóa dân tộc.
Tài liệu tham khảo
- Đặng Đình Thuận, 2014, Lễ hội truyền thống vùng đất tổ, Nxb Văn hóa Thông tin
- Nguyễn Khắc Xương, 2011, Hội làng quê đi từ Đất Tổ, Nxb Lao Động.
- Phạm Bá Khiêm, 2018, Về miền Lễ Hội cội nguồn dân tộc Việt Nam, Nxb Hội nhà văn.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Procession Festival of Chua Gai
Time
The Procession Festival of Chua Gai takes place from the 25th day of the Twelfth Lunar Month until the 8th day of the First Lunar Month.
Location
Hung Son Town, Lam Thao District, Phu Tho Province
Folk Legend
The festival is a form of folk cultural and religious life that has been formed and enriched over the long historical development of village communities. For the people of the two villages of Vi and Treo (Hung Son Town, Lam Thao District, Phu Tho Province), the festival is not only a spiritual space but also the result of generations preserving and transmitting both tangible and intangible cultural values.
According to legends and ancient records, Tan Vien Son Thanh, also known as Son Tinh, is a legendary hero associated with the era of the Hung Kings who founded the nation. The Ngoc Pha of Lang Xuong Temple records that his real name was Nguyen Tuan, the eldest son of Nguyen Cao Hanh and Dinh Thi Den (honorific name Thai Vi), who lived at Lang Xuong Cave, now in Dong Trung Commune, Thanh Thuy District, Phu Tho Province. This Ngoc Pha was compiled in 1011, during the reign of King Le Thai To.
Legend has it that while gathering firewood in the forest, Dinh Thi Den came to Thach Ban and witnessed auspicious signs: benevolent clouds covered the area, a golden dragon descended and sprayed water, and sacred energy spread everywhere. After this event, she conceived and, fourteen months later, at the Hour of the Dragon on the full moon day of the First Lunar Month in the year Dinh Ty, gave birth to Nguyen Tuan—a handsome and extraordinary boy. As he grew up, Nguyen Tuan became famous for his intelligence and talents, mastering both civil and military arts, possessing the power to command wind and rain. He was revered as a Saint and entrusted with guarding Mount Tan Vien.
In the festival rituals, the selection of the girl who plays the role of Chua Gai (the wife of Tan Vien Son Thanh) is carried out with great strictness. The chosen person must be an unmarried girl aged from 12 to 15, of pleasing appearance, good character, and from a family not in mourning. One week before the procession, the Chua Gai’s house is solemnly decorated. From the afternoon of the 30th day of the Twelfth Lunar Month until the 7th day of the First Lunar Month, Chua Gai does not leave the house; all daily activities are attended to by female attendants—young unmarried women of the village.
Those participating in the ritual teams, procession teams, folk performances, or symbolic roles such as elephants and horses must also meet traditional standards: a harmonious family background, no mourning, good health, moral integrity, and experience in ritual practice. Each village prepares one black elephant and a pair of horses (one pink, one white), made at large scale from bamboo frames covered with colored paper and elaborately decorated, creating a sacred and brilliant festival atmosphere.
According to legends of the Hung King period, during the reign of Hung Due Vuong (the 18th Hung King), the king had two princesses. My Chau Tien Dung was married to Chu Dong Tu, while for My Nuong Ngoc Hoa the king wished to choose a worthy husband and thus built a suitor-selection pavilion at Tien Cat Hill (now in Viet Tri City). When the news spread, many talented men came, among them Son Tinh—the Mountain Deity of Tan Vien—and Thuy Tinh—the River Deity.
Both possessed extraordinary powers and talents, making it difficult for the king to decide. Finally, the king set a condition: whoever brought the betrothal offerings first—nine-tusked elephants, nine-spurred roosters, nine pink-maned horses, along with chung cakes and day cakes—would marry Princess Ngoc Hoa. Son Tinh arrived first and won, escorting Ngoc Hoa to Ba Vi Mountain. The bridal procession traveled by land from east to west, passing through the area of the ancient He village—now the two villages of Vi and Treo—where today’s festival continues to reenact traces of that legendary procession.
Procession Festival of Chua Gai
Ritual Section: Religious Rites and the Procession of Chua Gai
The Procession Festival of Chua Gai of He Village (comprising Vi and Treo villages) is a distinctive form of folk performance that reenacts the legend of Son Tinh and Thuy Tinh, with the central ritual being the escort of Princess Ngoc Hoa to Mount Tan Vien. The festival is held annually in early spring, with its peak on the 8th day of the First Lunar Month.
From the 25th day of the Twelfth Lunar Month, representatives of the two villages, together with village elders and temple custodians, conduct the temple-opening ceremony at Den Ha and Den Trung. After the announcement ritual on Nghia Linh Mountain, villagers gather at Dinh Ca Communal House to agree on the festival opening date and organize the procession of Chua Gai.
The selection of Chua Gai takes place solemnly on the 28th day of the Twelfth Lunar Month. The chosen girl must be unmarried, aged between 13 and 18, of pleasing appearance, from a well-disciplined family with no mourning, with both parents alive, from a reputable lineage, and trusted by the community. If the two villages cannot agree on a representative, divination is performed so that the Saint may decide.
Once Chua Gai is selected, her family and the community prepare the worship space, costumes, ritual regalia, and the team of female attendants. From the afternoon of the 30th day of the Twelfth Lunar Month until the 7th day of the First Lunar Month, Chua Gai refrains from going outside; all her daily needs are attended to by the attendants to maintain ritual purity before the main ceremony.
On New Year’s Eve, villagers perform the ritual of “taking the howl” at the incense tree, associated with the legend of Princess Ngoc Hoa stopping there and longing for her parents. This sacred rite marks the transition from the old year to the new.
On the 7th day of the First Lunar Month, the two villages bring flags, elephants, and horses (made of paper and bamboo, life-sized) to Dinh Ca for a joint ritual. The 8th day of the First Lunar Month is the principal day: Chua Gai is escorted from Dinh Hau Loc to Dinh Ca in a grand procession with full ceremonial flags, gongs, drums, ritual implements, and music troupes.
Chua Gai sits on a separate palanquin, wearing splendid attire symbolizing Princess Ngoc Hoa. After the thanksgiving rite at Dinh Ca, the procession continues toward the Red River in the direction of Mount Tan.
Upon reaching the incense tree at the village entrance, Chua Gai steps down from the palanquin, expressing farewell and longing for her parents. At this moment, ritual ceremonies temporarily pause and transition into folk performances—the festive section—intended to “delight the Princess.”
At the conclusion of the rituals, Chua Gai is taken by boat at Cap Wharf and travels downstream toward Mount Tan. Her family then performs a rite to dispel lingering spiritual influences, after which the village conducts the burning of the elephant and horse effigies and closes the communal house, formally ending the ritual section.
Festive Section: Folk Performances and Community Activities
Alongside the solemn rituals is a lively festive section lasting several days, reflecting the cultural and religious life of the agricultural communities of the Phu Tho midland region.
From the 4th day of the First Lunar Month, villagers organize games such as “pig hunting,” “enemy chase,” and “flag capture.” Young people from both villages compete in physical contests, vie for festival flags, and hunt pigs for sacrificial offerings amid the resounding gongs and drums. The pork is used for communal feasts, with the belief that “a small share of sacred blessing outweighs loads of worldly fortune,” praying for a lucky and prosperous new year.
On the evening of the 6th day of the First Lunar Month, the presentation of the elephant and horse effigies and the “chay tung di” game take place. Young men and women carry rice bundles, perform ritual dances, and run around the communal yard to drumbeats. Villagers then scramble for blessed rice to pray for abundant harvests, good health, and prosperity.
The most distinctive feature of the festive section is the performance called “Bach Nghe Khoi Hai,” which appears when Chua Gai’s palanquin stops at the incense tree. Performers dress as practitioners of traditional occupations such as fishing, hunting, farming, and animal husbandry, using exaggerated props while dancing and acting to lively gongs and drums. The performance is entertaining, fertility-related, and auspicious, based on the belief that the more Chua Gai laughs, the more blessings the village will receive that year.
The festive section is not only a time for enjoyment but also a space for community bonding, where the people of Vi and Treo villages revisit ancient legends, strengthen neighborhood ties, and transmit cultural memory to future generations.
Cultural and Historical Significance
The Procession Festival of Chua Gai of He Village is a vivid preservation of the worship of the Hung Kings, reflecting many aspects of marriage customs during the Hung King era—from betrothal challenges and contests to choose a groom to the bridal procession rituals. By reenacting the legend of “Tan Vien taking his wife,” the festival affirms the traditional value of gratitude to ancestors and the enduring cultural identity of the people of the ancestral land.
Although the festival comes to an end, its spiritual resonance remains in the collective memory of the community, becoming an inseparable part of the folk cultural life of Phu Tho—where past and present continue to flow together in the enduring current of national culture.
References
- Đặng Đình Thuận, 2014, Lễ hội truyền thống vùng đất tổ, Nxb Văn hóa Thông tin
- Nguyễn Khắc Xương, 2011, Hội làng quê đi từ Đất Tổ, Nxb Lao Động.
- Phạm Bá Khiêm, 2018, Về miền Lễ Hội cội nguồn dân tộc Việt Nam, Nxb Hội nhà văn.
Tiếng Pháp
Fête de la procession de la Chua Gai
Période
La fête de la procession de la Chua Gai se déroule du 25 du douzième mois lunaire jusqu’au 8 du premier mois lunaire.
Lieu
Bourg de Hung Son, district de Lam Thao, province de Phu Tho.
Légendes et traditions populaires
La fête constitue une forme de pratiques culturelles et de croyances populaires, façonnée et enrichie au fil du temps par la communauté villageoise. Pour les habitants des deux villages de Vi et Treo (bourg de Hung Son, district de Lam Thao, province de Phu Tho), la fête n’est pas seulement un espace de vie spirituelle, mais aussi le résultat d’un long processus de préservation et de transmission des valeurs culturelles matérielles et immatérielles à travers de nombreuses générations.
Selon les légendes et les documents anciens, Tan Vien Son Thanh, également appelé Son Tinh, est un héros mythique associé à l’époque des rois Hung, fondateurs du pays. Le Ngoc pha du temple de Lang Xuong indique que son vrai nom était Nguyen Tuan, fils aîné de Nguyen Cao Hanh et de Dinh Thi Den (surnommée Thai Vi), vivant dans la grotte de Lang Xuong, aujourd’hui située dans la commune de Dong Trung, district de Thanh Thuy, province de Phu Tho. Ce Ngoc pha fut rédigé en 1011, sous le règne du roi Le Thai To.
La légende raconte qu’un jour, alors qu’elle allait en forêt chercher du bois, Dinh Thi Den arriva à Thach Ban et y fut témoin de signes miraculeux : des nuages bienfaisants couvrirent le ciel, un dragon d’or descendit en crachant de l’eau, et une énergie sacrée se répandit alentour. Après cet événement, elle tomba enceinte et, quatorze mois plus tard, à l’heure Thin, le quinzième jour du premier mois lunaire de l’année Dinh Ty, elle donna naissance à Nguyen Tuan, un garçon beau et hors du commun. Devenu adulte, Nguyen Tuan se distingua par son intelligence, ses talents littéraires et martiaux, et son pouvoir de commander au vent et à la pluie. Il fut vénéré comme un Saint et chargé de protéger le mont Tan Vien.
Dans les rituels de la fête, la sélection de la personne incarnant la Chua Gai (épouse de Tan Vien Son Thanh) est réalisée selon des critères très stricts. La jeune fille choisie doit être âgée de 12 à 15 ans, célibataire, d’apparence agréable, de caractère vertueux et issue d’une famille sans deuil. Une semaine avant la procession, la maison de la Chua Gai est décorée avec solennité. Du soir du 30 du douzième mois lunaire jusqu’au 7 du premier mois, la Chua Gai ne sort pas de chez elle ; toutes ses activités quotidiennes sont prises en charge par des suivantes, jeunes filles célibataires du village.
Les participants aux équipes de rituels, de procession, aux jeux populaires ou aux rôles symboliques tels que l’éléphant et le cheval doivent également répondre à des normes traditionnelles : famille harmonieuse, absence de deuil, bonne santé, qualités morales et expérience rituelle. Chaque village prépare un éléphant noir et une paire de chevaux (un rouge et un blanc) de grande taille, fabriqués en bambou, recouverts de papier coloré et richement décorés, créant une atmosphère sacrée et éclatante.
Selon la légende de l’époque des rois Hung, sous le règne de Hung Due Vuong (le dix-huitième roi Hung), le roi avait deux filles. My Chau Tien Dung fut mariée à Chu Dong Tu, tandis que pour My Nuong Ngoc Hoa, le roi souhaitait choisir un époux digne et fit ériger une tour de sélection des prétendants sur la colline de Tien Cat (aujourd’hui dans la ville de Viet Tri). Lorsque la nouvelle se répandit, de nombreux héros affluèrent, dont Son Tinh, le génie de la montagne Tan Vien, et Thuy Tinh, le génie des eaux.
Tous deux possédaient des pouvoirs et des talents exceptionnels, rendant la décision difficile pour le roi. Finalement, il fixa une condition : celui qui apporterait le premier les offrandes — un éléphant aux neuf défenses, un coq aux neuf ergots, un cheval à la crinière rouge, ainsi que des banh chung et banh day — épouserait la princesse Ngoc Hoa. Son Tinh arriva le premier, remporta l’épreuve et emmena Ngoc Hoa au mont Ba Vi. Le cortège nuptial suivit la route terrestre d’est en ouest, traversant l’ancienne région du village He, correspondant aujourd’hui aux villages de Vi et Treo, où la fête actuelle continue de reconstituer les traces de cette procession légendaire.
Partie rituelle : pratiques religieuses et procession de la Chua Gai
La fête de la procession de la Chua Gai du village He (comprenant les hameaux de Vi et Treo) est une forme remarquable de représentation populaire, reconstituant la légende de Son Tinh et Thuy Tinh, dont le cœur est la cérémonie conduisant la princesse Ngoc Hoa vers le mont Tan Vien. La fête a lieu chaque année au début du printemps, avec un point culminant le 8 du premier mois lunaire.
À partir du 25 du douzième mois lunaire, les représentants des deux hameaux, les anciens et le gardien du temple procèdent à la cérémonie d’ouverture des portes aux temples Ha et Trung. Après le rite de présentation sur le mont Nghia Linh, les habitants se réunissent à la maison communale Ca pour fixer la date de la fête et organiser la procession de la Chua Gai.
La sélection de la Chua Gai se déroule solennellement le 28 du douzième mois lunaire. La jeune fille choisie doit être célibataire, âgée de 13 à 18 ans, d’apparence agréable, issue d’une famille respectable, sans deuil, avec des parents vivants, appartenant à une lignée vertueuse et bénéficiant de la confiance de la communauté. En cas de désaccord entre les deux hameaux, on consulte les signes yin-yang afin que le Saint décide.
Après la sélection, la famille et la communauté préparent l’espace cultuel, les costumes, les insignes rituels et l’équipe de suivantes. Du soir du 30 du douzième mois lunaire jusqu’au 7 du premier mois, la Chua Gai observe une retraite, toutes ses activités étant assurées par les suivantes, afin de préserver la pureté avant le jour principal.
La nuit du Nouvel An lunaire, les habitants accomplissent le rituel dit de la « prise du cri » auprès de l’arbre à encens, lieu associé à la légende où la princesse Ngoc Hoa s’arrêta, émue par la nostalgie de ses parents. Ce rite sacré marque le passage de l’année ancienne à la nouvelle.
Le 7 du premier mois lunaire, les deux hameaux amènent drapeaux, éléphants et chevaux (fabriqués en papier et en bambou, de taille réelle) à la maison communale Ca pour une cérémonie commune. Le 8 du premier mois est le jour majeur : la Chua Gai est portée en procession de la maison communale Hau Loc à la maison communale Ca, dans un cortège imposant, richement orné de drapeaux, de tambours, de gongs, d’insignes rituels et de groupes musicaux.
La Chua Gai est installée sur un palanquin distinct, vêtue de somptueux costumes, symbolisant la princesse Ngoc Hoa. Après la cérémonie d’action de grâce à la maison communale Ca, la procession continue en direction du fleuve Hong, vers le mont Tan.
Arrivée à l’arbre à encens à l’entrée du village, la Chua Gai descend du palanquin, exprimant son attachement à ses parents. Les rituels s’interrompent alors pour laisser place aux représentations populaires — la partie festive — destinées à « réjouir la princesse ».
À la fin des rites, la Chua Gai est conduite au bateau au quai Cap et descend le fleuve vers le mont Tan. La famille accomplit ensuite le rite de dissipation des influences pour la jeune fille, puis le village procède à la crémation rituelle des éléphants et chevaux symboliques et à la fermeture de la maison communale, clôturant officiellement la partie rituelle.
Partie festive : jeux populaires et vie communautaire
Parallèlement aux rites solennels, la partie festive animée se déroule sur plusieurs jours, reflétant la vie culturelle et religieuse des communautés agricoles de la région de moyenne montagne de Phu Tho.
À partir du 4 du premier mois lunaire, les habitants organisent des jeux tels que « chasse au porc », « course contre l’ennemi » et « capture du drapeau ». Les jeunes des deux hameaux s’affrontent dans des épreuves physiques, disputent le drapeau de la fête et chassent le porc destiné au sacrifice, dans une ambiance rythmée par les tambours et les gongs. La viande est partagée lors du banquet festif, selon la croyance que « une portion de grâce sacrée vaut mieux qu’un fardeau de biens profanes », afin d’attirer chance et prospérité pour la nouvelle année.
Le soir du 6 du premier mois lunaire ont lieu la présentation des éléphants et des chevaux, ainsi que le jeu dit « chay tung di ». Hommes et femmes portent des gerbes de riz, exécutent des danses rituelles et courent autour de la cour de la maison communale au son des tambours, avant que les habitants ne se disputent les épis bénis pour souhaiter une récolte abondante et une population florissante.
L’élément le plus remarquable de la partie festive est la représentation du « Bach nghe khoi hai », jouée lorsque la Chua Gai s’arrête à l’arbre à encens. Les acteurs se déguisent en artisans de métiers traditionnels — pêche, chasse, agriculture, élevage — utilisant des accessoires exagérés, dansant et jouant au son animé des percussions. Cette représentation, à la fois ludique, féconde et propitiatoire, repose sur la croyance que plus la Chua Gai rit, plus l’année sera favorable aux habitants.
La partie festive n’est pas seulement un moment de divertissement, mais aussi un espace de cohésion communautaire, où les habitants de Vi et Treo se remémorent les légendes anciennes, renforcent les liens de voisinage et transmettent la mémoire culturelle aux générations futures.
Valeur culturelle et historique
La fête de la procession de la Chua Gai du village He constitue une forme vivante de préservation du culte des rois Hung, reflétant de manière assez complète les coutumes matrimoniales de l’époque des rois Hung : de la demande en mariage et des épreuves de sélection du prétendant aux rituels de la procession nuptiale. En rejouant la légende de « Tan Vien accueillant son épouse », la fête affirme les valeurs traditionnelles de gratitude envers les ancêtres et l’identité culturelle ancienne des habitants de la région des Origines.
Bien que la fête s’achève, son empreinte spirituelle demeure dans la mémoire collective, devenant une composante indissociable de la vie culturelle populaire de Phu Tho, où le passé et le présent se rejoignent dans le flux continu de la culture nationale.
Références
- Đặng Đình Thuận, 2014, Lễ hội truyền thống vùng đất tổ, Nxb Văn hóa Thông tin
- Nguyễn Khắc Xương, 2011, Hội làng quê đi từ Đất Tổ, Nxb Lao Động.
- Phạm Bá Khiêm, 2018, Về miền Lễ Hội cội nguồn dân tộc Việt Nam, Nxb Hội nhà văn.
Tiếng Trung
迎主女节（Le hoi ruoc Chua Gai）
时间
迎主女节自农历腊月二十五日起，至正月初八结束。
地点
富寿省（Phu Tho）林滔县（Lam Thao）雄山镇（Hung Son）。
民间传说
迎主女节是伴随村社共同体历史进程逐步形成并不断积淀的民间文化—信仰活动形式。对雄山镇（Hung Son）维村（Vi）与彻村（Treo）的居民而言，这一节会不仅是精神生活的重要空间，更是世代守护、传承有形与无形文化价值的结晶。
据传说与古籍记载，伞圆山圣（Tan Vien Son Thanh），又称山精（Son Tinh），是与雄王建国时代相关的传奇英雄。《棱昌祠玉谱》（Ngoc pha Den Lang Xuong）记载，其真名为阮俊（Nguyen Tuan），为阮高行（Nguyen Cao Hanh）与丁氏黛（Dinh Thi Den，号太伟 Thai Vi）之长子，居于棱昌洞，今属富寿省（Phu Tho）清水县（Thanh Thuy）同中社（Dong Trung）。该玉谱编撰于公元1011年，黎太祖（Le Thai To）朝。
传说中，丁氏黛一次入林采薪，至石盘（Thach Ban）之地，忽现灵瑞：祥云笼罩，金龙降临喷水，灵气弥漫。此后怀孕，十四个月后，于丁巳年正月十五日辰时诞下阮俊，容貌俊秀、异于常人。成年后，阮俊聪慧卓绝、文武兼备，能呼风唤雨，被尊为圣者，镇守伞圆山。
在节会仪式中，主女（即伞圆山圣之妻）的遴选极为严格。入选者须为12—15岁的未婚少女，容貌端正、品性淑雅，且家庭无丧。迎送前一周，主女之家需隆重布置；自腊月三十下午至正月初七，主女不得外出，起居饮食皆由村中未婚少女组成的侍女队负责。
参与祭祀队、迎送队、民间表演队以及象、马等象征性角色者，亦须符合传统标准：家庭和睦、无丧事、身体健康、品德良好，并熟悉礼仪。每村准备一头黑象、一对大马（一红一白），以竹篾扎制、彩纸裱糊并精心装饰，营造出庄严而绚丽的节庆氛围。
相传雄王时代，雄锐王（Hung Due Vuong，雄王第十八世）有二位公主：媚珠仙容（My Chau Tien Dung）嫁于褚同子（Chu Dong Tu）；媚娘玉花（My Nuong Ngoc Hoa）则由王在仙葛丘（Tien Cat，今属越池市 Viet Tri）筑楼择婿。消息传开后，群英云集，其中有伞圆山神山精（Son Tinh）与水神水精（Thuy Tinh）。
二者神通广大、才艺超群，雄王难以取舍，遂定下条件：凡先献上九牙象、九距鸡、九红鬃马及粽饼、糍饼者，即可迎娶玉花公主。山精先至，遂胜出，迎玉花归于巴维山（Ba Vi）。迎亲队伍自东向西经陆路而行，途经昔日河村（He），即今维、彻二村所在之地；当今节会正是对这一神话迎亲行程的再现。
迎主女节
礼仪部分：信仰仪式与迎主女
河村（He，含维村 Vi 与彻村 Treo）的迎主女节，是一项独具特色的民间演艺形态，重现“山精—水精”神话，其核心为将玉花公主迎送至伞圆山的仪式。节会每年新春举行，高潮为农历正月初八。
自腊月二十五日起，两村代表、耆老与庙祝在下祠（Den Ha）与中祠（Den Trung）举行开庙仪式；赴义岭（Nghia Linh）告谒后，于大亭（Dinh Ca）议定开会之日并筹办迎主女。
主女的遴选于腊月二十八日进行，条件极严：须为13—18岁的未婚少女，容貌端庄、家风良好、无丧，父母健在、宗族清正，且为乡民信任；若两村意见不一，则以掷阴阳请圣裁定。
主女确定后，家族与社区共同准备祭祀空间、服饰、仪仗及侍女队。自腊月三十下午至正月初七，主女闭居守净，以迎正礼。
除夕夜，村民于香树（Cay Huong）举行“取呼声”仪式——相传此处为玉花公主驻足思念父母之地，仪式寓意新旧岁交替的神圣时刻。
正月初七，两村迎旗、象、马（纸扎、竹篾制，等身大小）至大亭合祭。正月初八为正会日：主女自后禄亭（Dinh Hau Loc）迎至大亭，队伍盛大，旗伞、锣鼓、仪仗与乐坊齐备。
主女乘专轿，华服加身，象征玉花公主。大亭谢礼后，迎送队沿红河（Song Hong）方向继续行进，朝向伞圆山。
至村口香树处，主女下轿，象征对父母的依恋。此时暂停祭礼，转入民间演艺——会节部分，以“娱悦公主”。
仪式结束后，主女于甲码渡口（Ben Cap）登船顺流而下前往伞圆山；其家随后为女儿行“解煞”礼，村中焚化象、马并闭亭，礼仪部分至此完成。
会节部分：民间表演与社区活动
与庄重礼仪并行的是持续多日的热闹会节，生动展现富寿中游农业居民的文化与信仰生活。
自正月初四起，举行“猎猪—奔敌—夺旗”等活动；两村青年比拼体力、争夺会旗并猎猪祭礼，锣鼓喧天。猪肉用于会宴，寓意“圣赐一口，胜过凡福一担”，祈求新年吉祥富足。
正月初六夜举行象、马呈演及“奔逐嬉戏”。青年男女担谷、祭舞，绕亭奔跑，随后争取谷穗之福，祈愿五谷丰登、人口兴旺。
最具特色的是主女在香树处停轿时上演的**“百艺诙谐”**。表演队化装为捕鱼、狩猎、耕作、畜养等传统职业，使用夸张道具，载歌载舞、鼓乐喧腾，兼具娱乐、祈福与生殖崇拜意涵。民间相信，主女越欢笑，当年风调雨顺、诸事顺遂。
会节不仅供人游乐，更是凝聚社区的文化空间，使维—彻两村共同回顾古传，巩固乡里情谊，并将文化记忆传递给后代。
文化—历史意义
河村迎主女节以生动方式保存了雄王崇祀信仰，较为完整地反映雄王时代的婚姻习俗：从聘礼考验、才艺比试到迎亲仪式。通过重演“伞圆迎妻”，节会彰显“饮水思源”的传统价值与祖地文化的深厚底蕴。
节会虽落幕，其精神回响仍存于社区记忆之中，成为富寿民间文化生活不可分割的一部分，见证过去与当下在民族文化长河中的延续。
参考文献
- Đặng Đình Thuận, 2014, Lễ hội truyền thống vùng đất tổ, Nxb Văn hóa Thông tin
- Nguyễn Khắc Xương, 2011, Hội làng quê đi từ Đất Tổ, Nxb Lao Động.
- Phạm Bá Khiêm, 2018, Về miền Lễ Hội cội nguồn dân tộc Việt Nam, Nxb Hội nhà văn.
