Hoàng Ngũ Phúc (1713 – 1776)

Thân thế

Hoàng Ngũ Phúc (1713 – 1776) vốn không xuất thân từ cửa võ, ông là một hoạn quan (thái giám) phục vụ trong Hình phiên của phủ chúa Trịnh. Tuy nhiên, thay vì an phận nơi thâm cung, ông lại say mê nghiên cứu binh thư và chính trị. Bước ngoặt lớn nhất đến vào năm 1743, khi chúa Trịnh Doanh mới lên ngôi, giữa bối cảnh Đàng Ngoài đang chao đảo bởi các cuộc khởi nghĩa nông dân. Hoàng Ngũ Phúc đã dâng lên chúa 12 điều binh pháp, đề xuất những cải cách táo bạo về huấn luyện, tuyển quân và kỷ luật chiến trường. Chúa Trịnh Doanh sớm nhận ra thiên tài quân sự ẩn sau hình hài một quan nội sai, lập tức trọng dụng ông làm thống lĩnh kỳ binh, đánh dấu sự xuất hiện của một vị tướng “văn võ toàn tài” trên vũ đài chính trị.

Sự nghiệp

Triết lý cầm quân: Tướng vô tài, sĩ bất lai

Lần đầu xuất trận đánh Nguyễn Hữu Cầu, Hoàng Ngũ Phúc từng lo lắng vì chưa có kinh nghiệm thực chiến. Tuy nhiên, ông đã thể hiện bản lĩnh của một nhà chiến lược đại tài khi nghe theo lời khuyên vay một vạn quan tiền công để chiêu mộ dũng sĩ. Với quan niệm thực tiễn: “Tướng không có của, dũng sĩ không theo”, ông đã dùng tiền bạc để thu phục nhân tâm, biến những tráng sĩ giang hồ thành đội quân thiện chiến nhất. Nhờ sự hào phóng và khả năng đãi ngộ người tài, ông nhanh chóng xây dựng được một đạo quân có kỷ luật thép, luôn hết lòng xả thân vì chủ tướng trên mọi chiến trường từ Hải Dương đến Kinh Bắc.

Khắc tinh của Quận He và cuộc bình định Đàng Ngoài

Sự nghiệp của Hoàng Ngũ Phúc gắn liền với cuộc đối đầu dai dẳng chống lại thủ lĩnh khởi nghĩa Nguyễn Hữu Cầu (Quận He). Trong những năm 1744-1745, khi Nguyễn Hữu Cầu hoành hành khắp Kinh Bắc và Hải Dương khiến kinh thành Thăng Long chao đảo, Hoàng Ngũ Phúc đã thể hiện tài điều binh biến hóa. Tại trận Võ Giàng và Thị Cầu, ông khéo léo phối hợp tượng binh với bộ binh, dùng voi chiến xông xáo phá tan các trận địa mai phục của đối phương. Bất chấp những thất bại cục bộ ban đầu, với sự kiên trì và mưu lược, ông cùng Phạm Đình Trọng đã dồn Nguyễn Hữu Cầu vào thế đường cùng tại Yên Quảng, dẫn đến việc bắt sống và xử tử vị thủ lĩnh này vào năm 1751, chính thức chấm dứt một trong những cuộc nổi dậy quy mô nhất lịch sử Đàng Ngoài.

Việp Quận công và nỗi lo “Công cao lấn chủ”

Sau khi dẹp yên các cuộc khởi nghĩa lớn (Nguyễn Hữu Cầu, Nguyễn Danh Phương, họ Mạc), Hoàng Ngũ Phúc được phong chức Việp Quận công, trở thành Quốc lão đại thần. Uy tín của ông lớn đến mức dân gian truyền tai nhau những câu sấm truyền về việc họ Hoàng sẽ chiếm ngôi chúa Trịnh. Để dập tắt sự nghi kỵ của chúa Trịnh Sâm và tránh họa “thỏ chết thì chó săn bị mổ”, ông đã thể hiện sự khôn ngoan chính trị tuyệt vời. Ông chủ động đổi tên cho cháu nuôi là Hoàng Đình Bảo (vốn tên là Đăng Bảo – nghĩa là lên ngôi báu) và xin từ quan về hưu. Hành động này không chỉ giúp ông giữ được tính mạng mà còn khiến chúa Trịnh càng thêm nể trọng, chuẩn bị cho nhiệm vụ lớn lao cuối cùng ở Đàng Trong.

Chiến dịch Nam Tiến 1774

Năm 1774, dù đã 62 tuổi, Hoàng Ngũ Phúc vẫn nhận lệnh làm Bình Nam thượng tướng quân tiến đánh chúa Nguyễn. Đây là cuộc hành quân thần tốc và mưu trí nhất trong sự nghiệp của ông. Ông đã sử dụng linh hoạt các “chiêu bài” chính trị: ban đầu tuyên bố vào Nam để giúp chúa Nguyễn đánh Tây Sơn, sau đó lại tuyên bố vào để diệt trừ quyền thần Trương Phúc Loan. Chiến thuật này đã làm tê liệt sự kháng cự của quân Nguyễn, giúp quân Trịnh chiếm gọn Quảng Bình và tiến vào Phú Xuân (Huế) đầu năm 1775 mà không tốn quá nhiều xương máu. Lần đầu tiên sau hơn một thế kỷ, quân Trịnh đã vượt qua sông Gianh, phá vỡ ranh giới chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài, đưa lãnh thổ phủ chúa lên mức cực thịnh.

Cuộc chạm trán với Tây Sơn và nước cờ lùi chiến lược

Tại Quảng Nam, Hoàng Ngũ Phúc đã có cuộc đối đầu trực tiếp đầu tiên với anh em nhà Tây Sơn. Tại trận Cẩm Sa (1775), ông đã dùng hai tướng Hoàng Đình Thể và Hoàng Phùng Cơ đánh bại quân Tây Sơn, buộc Nguyễn Nhạc phải tháo chạy về Quy Nhơn. Tuy nhiên, thay vì truy kích tận gốc, lão tướng Việp Quận công đã chọn một nước cờ ngoại giao sắc sảo: ông chấp nhận cho Nguyễn Nhạc đầu hàng và phong chức “Tây Sơn trưởng hiệu tráng tiết tướng quân”. Quyết định này xuất phát từ một thực tế đau xót: quân Trịnh lúc đó đang bị dịch bệnh hoành hành và quân sĩ đã mỏi mệt. Việc “hòa hoãn” với Tây Sơn thực chất là mượn tay Nguyễn Nhạc để kìm chân quân chúa Nguyễn ở phía Nam, trong khi quân Trịnh có thể ổn định vùng Thuận Hóa vừa chiếm được.

Gia quyến

Cha: Ông tên húy là Hoàng Danh Học. Sau khi Hoàng Ngũ Phúc lập nhiều chiến công, cha ông được triều đình Lê – Trịnh truy phong chức Thái tể, tước Quý Quận công. Đây là tước vị hàng đầu dành cho thân phụ của các công thần có công lao đặc biệt lớn.

Mẹ: Bà họ Nguyễn, tên húy là Vĩnh. Bà cũng được truy phong là Quận phu nhân.

Anh em ruột thịt:

• Hoàng Danh Hạp: Người anh trai cả, được phong chức Đô đốc, tước Tín Quận công. Ông cũng tham gia vào một số việc quân cơ và quản lý địa phương.
• Hoàng Danh Lộc: Em trai, được phong tước Hầu (thường gọi là Lộc Thọ hầu).
• Hoàng Danh Hiền: Một người em khác cũng giữ các chức vụ trong quân đội và được ban tước vị cao.

Vì Hoàng Ngũ Phúc là hoạn quan (thái giám), không có con nối dõi trực tiếp, nên quyền lợi và sự nghiệp của dòng họ Hoàng tại Phụng Công bấy giờ chủ yếu dựa vào sự kế thừa từ các anh em trai và con cháu của họ.

Con nuôi: Hoàng Đình Bảo (1743 – 1782): Vốn tên là Đăng Bảo, sau đổi thành Tố Lý để tránh sự nghi kị của chúa Trịnh. Ông là người thông minh, có tài văn võ, được phong tới chức Huy Quận công.

Qua đời

Tháng 1 năm 1776, trên đường rút quân về kinh thành dưỡng bệnh sau những tháng ngày chống chọi với dịch bệnh tại Chu Ổ (Quảng Ngãi), Hoàng Ngũ Phúc đã qua đời ở tuổi 64. Cái chết của ông là một tổn thất không thể bù đắp cho phủ chúa Trịnh; bởi chỉ sau khi ông mất, quân Tây Sơn mới thực sự trỗi dậy mạnh mẽ và quân Trịnh ở Phú Xuân bắt đầu rệu rã.

Hoàng Ngũ Phúc không chỉ là một vị tướng dũng mãnh trên chiến trường mà còn là một nhà chính trị có tầm nhìn xa trông rộng. Ông là minh chứng hiếm hoi trong lịch sử về một hoạn quan có thể phá vỡ định kiến để trở thành một vĩ nhân quân sự, người đã góp phần quan trọng vào việc định hình lại bản đồ Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XVIII.

Nhận định – đánh giá

Hoàng Ngũ Phúc được đánh giá là một vị tướng có phong cách cầm quân vô cùng nghiêm túc, cẩn trọng và có uy tín tuyệt đối với quân sĩ. Khi lâm trận, ông thể hiện bản lĩnh quả đoán của một nhà chiến lược đại tài, biết cách khơi dậy sức mạnh của cấp dưới. Những nhân vật kiệt hiệt như Hoàng Đình Bảo hay Nguyễn Hữu Chỉnh sau này đều là những tướng lĩnh ngang dọc thiên hạ, trưởng thành dưới sự rèn luyện khắt khe của ông. Điều làm nên sự vĩ đại và trọn vẹn của Việp Quận công chính là khả năng ứng xử tinh tế và biết tiến lui đúng lúc trên chính trường. Khác với những hoạn quan lộng thần mang dã tâm như Triệu Cao hay Ngụy Trung Hiền của lịch sử Trung Quốc, ông luôn giữ bản tính khiêm tốn, thành thực, đối đãi với người khác bằng lòng trung tín và thực hiện thưởng phạt nghiêm minh.

Tầm nhìn chiến lược của Hoàng Ngũ Phúc thể hiện rõ nhất trong chiến dịch Nam tiến khi ông thấu hiểu sâu sắc quy luật “biết mình biết ta”. Là người cầm quân dày dạn hơn 30 năm, ông nhận ra sức quân Trịnh khi tiến sâu vào miền Trung như một dây cung đã trương hết cỡ, không thể cố chấp giành giật thêm đất đai khi dịch bệnh và mệt mỏi đã bủa vây. Quyết định chủ động hòa hoãn, phong tước cho Nguyễn Nhạc và nhường Quảng Nam cho Tây Sơn không phải là một sự yếu thế, mà là một nước cờ thực dụng nhằm mượn tay Tây Sơn tiêu diệt thế lực họ Nguyễn, đồng thời bảo toàn sinh lực cho đại quân Bắc Hà.

Hoàng Ngũ Phúc không chỉ có công bình định Đàng Ngoài mà còn là người duy nhất mở mang đất đai nhà Hậu Lê đạt tới mức cực thịnh, khôi phục lại cương thổ như thời Lê Sơ – điều mà bao thế hệ chúa Trịnh trước đó chưa bao giờ làm được. Tuy nhiên, sự sụp đổ nhanh chóng của cơ đồ họ Trịnh sau khi ông qua đời đã để lại một nỗi nuối tiếc lớn cho hậu thế. Khi thế hệ của ông và Bùi Thế Đạt nằm xuống, các chúa Trịnh sau này vì quá say sưa trong chiến thắng mà sinh ra kiêu ngạo, buông lỏng quân sự và không còn ai đủ tầm vóc để giữ vững vùng đất Thuận – Quảng. Có ý kiến nhận định rằng nếu Việp Quận công sống thêm một thập kỷ, với uy tín và tài năng điều phối của ông, Bắc Hà có lẽ đã được bảo tồn lâu hơn và cục diện lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đã có thể rẽ sang một hướng khác.

Tài liệu tham khảo

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Trương Hữu Quýnh, Phan Doãn Đại, Nguyễn Cảnh Minh (2007), Đại cương Lịch sử Việt Nam, Tập 1, Nxb Giáo dục.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
5. Tạ Chí Đại Trường (1973), Lịch sử Nội Chiến Việt Nam 1771 – 1802, Nxb Văn Sử Học.
6. Tạ Chí Đại Trường (2007), Việt Nam Thời Tây Sơn: Lịch sử Nội Chiến (1771 – 1802), Nxb Công an Nhân dân

_______________

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Hoang Ngu Phuc (1713–1776) did not originally come from a military background. He was a eunuch (court attendant) serving in the judicial division of the Trinh lord’s palace. Yet instead of remaining confined to inner-palace duties, he became passionately devoted to the study of military classics and political strategy.

His greatest turning point came in 1743, when Lord Trinh Doanh had just taken power amid severe instability in Dang Ngoai caused by peasant uprisings. Hoang Ngu Phuc submitted twelve principles of military method, proposing bold reforms in training, recruitment, and battlefield discipline. Trinh Doanh quickly recognized the military genius hidden beneath the appearance of an inner-palace official and immediately appointed him commander of elite troops—marking the rise of a “civil-and-military all-rounder” on the political stage.

Career

Command philosophy: “If the general has no means, brave men will not follow”

When he first went to war against Nguyen Huu Cau, Hoang Ngu Phuc worried because he lacked real combat experience. However, he proved himself a master strategist by following advice to borrow ten thousand strings of cash as recruitment funds to attract bold fighters. With a highly practical belief—“If the general has no resources, brave men will not follow”—he used money to win hearts, turning roaming strongmen into a formidable fighting force. Through generosity and skill in rewarding talent, he quickly built a hard-disciplined army whose soldiers were willing to risk their lives for their commander, operating across battlefields from Hai Duong to Kinh Bac.

Nemesis of “Quan He” and the pacification of Dang Ngoai

Hoang Ngu Phuc’s career is closely tied to the long struggle against the rebel leader Nguyen Huu Cau (known as Quan He). In 1744–1745, when Nguyen Huu Cau’s forces ravaged Kinh Bac and Hai Duong and shook Thang Long itself, Hoang Ngu Phuc demonstrated flexible troop command. At the battles of Vo Giang and Thi Cau, he skillfully coordinated war elephants with infantry, using elephant charges to smash enemy ambush positions. Despite some early setbacks, his persistence and strategy—together with Pham Dinh Trong—ultimately cornered Nguyen Huu Cau at Yen Quang, leading to the rebel leader’s capture and execution in 1751, ending one of the largest uprisings in Dang Ngoai’s history.

Viep Quan Cong and the fear of “merit that shakes the master”

After suppressing major rebellions (Nguyen Huu Cau, Nguyen Danh Phuong, and the Mac remnants), Hoang Ngu Phuc was granted the title Viep Quan Cong and became a senior statesman. His prestige grew so immense that folk rumors even circulated “prophecies” that the Hoang clan would seize the Trinh lordship.

To extinguish Trinh Sam’s suspicion and avoid the fate implied by the saying “when the rabbit is dead, the hunting dog is slaughtered,” he showed outstanding political prudence. He proactively changed the name of his adopted grandson Hoang Dinh Bao (originally named Dang Bao, meaning “ascending the throne”) and requested retirement. This not only protected his life but also increased Trinh Sam’s respect for him—paving the way for his final major mission in Dang Trong.

The southward campaign of 1774

In 1774, despite being sixty-two, Hoang Ngu Phuc accepted appointment as Binh Nam Thuong Tuong Quan to attack the Nguyen lords. This became the swiftest and most cunning campaign of his career. He skillfully used political “pretexts”: first declaring he was marching south to help the Nguyen fight the Tay Son, then claiming his aim was to eliminate the powerful court figure Truong Phuc Loan. This maneuver paralyzed Nguyen resistance, enabling Trinh forces to take Quang Binh and enter Phu Xuan (Hue) in early 1775 with relatively limited bloodshed. For the first time in over a century, Trinh armies crossed the Gianh River, breaking the long-standing division between Dang Ngoai and Dang Trong and bringing Trinh territory to its greatest extent.

First clash with the Tay Son and a strategic withdrawal

In Quang Nam, Hoang Ngu Phuc confronted the Tay Son brothers for the first time. At Cam Sa (1775), he deployed two generals, Hoang Dinh The and Hoang Phung Co, to defeat Tay Son forces, driving Nguyen Nhac back toward Quy Nhon. Yet instead of pursuing to annihilation, the veteran Viep Quan Cong made a sharp diplomatic move: he accepted Nguyen Nhac’s surrender and granted him the title “Tay Son Truong Hieu Trang Tiet Tuong Quan.”

This decision reflected a harsh reality—Trinh troops were being ravaged by epidemic disease and exhausted by campaigning. The “accommodation” with Tay Son was essentially a strategic bargain: using Nguyen Nhac to pin down the Nguyen forces in the south while Trinh troops consolidated newly seized Thuan Hoa.

Family

Father: Hoang Danh Hoc. After Hoang Ngu Phuc’s victories, his father was posthumously promoted to Thai Te and granted the title Quy Quan Cong, a top honor reserved for fathers of exceptionally meritorious officials.

Mother: A woman of the Nguyen clan, personal name Vinh, posthumously titled Quan Phu Nhan.

Siblings:

Hoang Danh Hap: eldest brother, appointed Do Doc, titled Tin Quan Cong.

Hoang Danh Loc: younger brother, granted a marquis title (commonly called Loc Tho Hau).

Hoang Danh Hien: another younger brother who held military posts and received high honors.

Because Hoang Ngu Phuc was a eunuch and had no biological heirs, the Hoang clan’s interests and legacy at Phung Cong depended mainly on his brothers and their descendants.

Adopted son/grandson:

Hoang Dinh Bao (1743–1782): originally named Dang Bao, later renamed To Ly to avoid arousing suspicion. A gifted civil-and-military talent, elevated as far as the rank of Huy Quan Cong.

Death

In January 1776, while withdrawing toward the capital to recuperate after months struggling against epidemic disease at Chu O (Quang Ngai), Hoang Ngu Phuc died at the age of sixty-four. His death was an irreparable loss to the Trinh lordship: only after he passed away did the Tay Son truly surge in strength, while Trinh forces at Phu Xuan began to decay.

Hoang Ngu Phuc was not only a fierce battlefield commander but also a far-sighted political strategist. He stands as a rare historical example of a eunuch who broke entrenched prejudice to become a major military figure—one who played an important role in reshaping Vietnam’s political map in the late eighteenth century.

Assessment

Hoang Ngu Phuc is widely regarded as a commander of exceptional seriousness, caution, and absolute authority over his troops. In battle, he displayed the decisiveness of a great strategist and knew how to draw out the strength of subordinates. Later towering figures such as Hoang Dinh Bao and Nguyen Huu Chinh—commanders who would dominate their age—were shaped under his strict training and discipline. What made Viep Quan Cong truly complete was his refined political judgment and sense of timing: unlike power-mad eunuchs such as Zhao Gao or Wei Zhongxian in Chinese history, he remained modest and sincere, treated others with loyalty, and enforced rewards and punishments with firmness.

His strategic vision was most clearly shown in the southward campaign, where he fully grasped the principle of “know yourself and know your enemy.” After more than thirty years of command, he recognized that Trinh forces advancing deep into central Vietnam were like a bow drawn to its limit—unable to keep stretching when disease and exhaustion were closing in. His decision to seek accommodation, grant Nguyen Nhac a title, and yield Quang Nam to Tay Son was not weakness but a pragmatic move: leveraging Tay Son to destroy Nguyen power while preserving Bac Ha’s main army.

He not only helped pacify Dang Ngoai but was also the only figure to expand the Later Le–Trinh domain to its greatest extent, restoring territory comparable to the Early Le era—something earlier Trinh lords had never achieved. Yet the rapid collapse of Trinh fortunes after his death left later generations with deep regret. After his generation and that of Bui The Dat passed, later Trinh rulers became intoxicated with victory, grew arrogant, loosened military discipline, and lacked anyone of sufficient stature to hold the Thuan–Quang region. Some argue that had Viep Quan Cong lived another decade, his authority and coordinating talent might have preserved Bac Ha longer and redirected the course of Vietnam’s late eighteenth-century history.

References

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Trương Hữu Quýnh, Phan Doãn Đại, Nguyễn Cảnh Minh (2007), Đại cương Lịch sử Việt Nam, Tập 1, Nxb Giáo dục.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
5. Tạ Chí Đại Trường (1973), Lịch sử Nội Chiến Việt Nam 1771 – 1802, Nxb Văn Sử Học.
6. Tạ Chí Đại Trường (2007), Việt Nam Thời Tây Sơn: Lịch sử Nội Chiến (1771 – 1802), Nxb Công an Nhân dân

Tiếng Pháp (Français’)

Origines

Hoang Ngu Phuc (1713 – 1776) n’était pas, à l’origine, issu de la carrière militaire : il était un eunuque (thai giam) au service de la section judiciaire (Hinh phien) du palais seigneurial des Trinh. Cependant, au lieu de se contenter d’une vie confinée dans le palais, il se passionna pour l’étude des traités de stratégie et de politique.

Le tournant décisif survint en 1743, lorsque le seigneur Trinh Doanh venait d’accéder au pouvoir, dans un contexte où Dang Ngoai était ébranlé par de multiples soulèvements paysans. Hoang Ngu Phuc présenta au seigneur douze propositions de méthode militaire, formulant des réformes audacieuses en matière d’entraînement, de recrutement et de discipline au combat. Trinh Doanh perçut rapidement le génie militaire caché derrière l’apparence d’un agent interne du palais et le nomma aussitôt commandant des troupes d’élite, marquant l’émergence d’un chef « accompli dans le civil comme dans le militaire » sur la scène politique.

Carriere

Philosophie du commandement : « Le general sans moyens, les braves ne viennent pas »

Lorsqu’il mena pour la première fois une campagne contre Nguyen Huu Cau, Hoang Ngu Phuc se dit inquiet, faute d’expérience du combat réel. Pourtant, il révéla d’emblée le tempérament d’un stratège majeur en suivant un conseil : emprunter dix mille ligatures de monnaie afin de recruter des hommes d’audace. Fidèle à une conception pragmatique — « le commandant sans ressources, les guerriers ne suivent pas » — il utilisa l’argent pour gagner les cœurs, transformant des hommes forts issus des marges en une troupe parmi les plus redoutables. Grâce à sa générosité et à son art de récompenser les talents, il bâtit rapidement une force à la discipline de fer, prête à se sacrifier pour son chef, sur tous les champs d’opération, de Hai Duong à Kinh Bac.

L’adversaire de « Quan He » et la pacification de Dang Ngoai

La carrière de Hoang Ngu Phuc est étroitement liée à la lutte prolongée contre le chef insurgé Nguyen Huu Cau (surnommé Quan He). En 1744–1745, alors que Nguyen Huu Cau ravageait Kinh Bac et Hai Duong au point d’inquiéter Thang Long, Hoang Ngu Phuc démontra un grand talent de manœuvre. Aux combats de Vo Giang et de Thi Cau, il combina avec habileté l’infanterie et les éléphants de guerre, lançant les pachydermes pour rompre les dispositifs d’embuscade adverses. Malgré des revers locaux initiaux, il persévéra avec méthode ; avec Pham Dinh Trong, il accula Nguyen Huu Cau à Yen Quang, ce qui conduisit à sa capture puis à son exécution en 1751, mettant fin à l’une des insurrections les plus vastes de l’histoire de Dang Ngoai.

Viep Quan cong et la crainte du « merite trop grand qui ebranle le maitre »

Après la répression des grandes révoltes (Nguyen Huu Cau, Nguyen Danh Phuong, la maison Mac), Hoang Ngu Phuc fut élevé au rang de Viep Quan cong, devenant un grand dignitaire du royaume. Son prestige était tel que des rumeurs populaires circulaient, insinuant que la famille Hoang pourrait un jour s’emparer du pouvoir des Trinh. Pour dissiper la méfiance du seigneur Trinh Sam et éviter le sort classique du « chien de chasse sacrifié après la chasse », il fit preuve d’une remarquable prudence politique.

Il changea volontairement le nom de son fils adoptif Hoang Dinh Bao (qui s’appelait auparavant Dang Bao, « monter sur le trone »), puis demanda à se retirer. Ce geste lui permit non seulement de préserver sa vie, mais renforça aussi l’estime prudente que lui portait Trinh Sam, en vue de la dernière grande mission : la campagne du Sud.

La campagne vers le Sud de 1774

En 1774, bien qu’âgé de 62 ans, Hoang Ngu Phuc reçut l’ordre de partir comme Binh Nam thuong tuong quan afin d’attaquer le pouvoir des Nguyen. Cette marche fut l’une des plus rapides et des plus fines de toute sa carrière. Il usa avec souplesse de « cartes » politiques : il annonça d’abord qu’il descendait au Sud pour aider les Nguyen à combattre les Tay Son, puis déclara qu’il venait pour éliminer le puissant dignitaire Truong Phuc Loan. Cette stratégie paralysa la résistance des forces Nguyen, permettant aux troupes Trinh de s’emparer de Quang Binh et d’entrer à Phu Xuan (Hue) au début de 1775 sans pertes excessives.

Pour la première fois depuis plus d’un siècle, l’armée Trinh franchit le fleuve Gianh, brisant la frontière de fait entre Dang Trong et Dang Ngoai, et portant l’expansion territoriale du palais seigneurial à son apogée.

Premier face-a-face avec Tay Son et retrait strategique

A Quang Nam, Hoang Ngu Phuc rencontra pour la première fois directement les frères Tay Son. Au combat de Cam Sa (1775), il envoya les généraux Hoang Dinh The et Hoang Phung Co vaincre les Tay Son, contraignant Nguyen Nhac à se replier vers Quy Nhon. Toutefois, au lieu de poursuivre jusqu’à l’anéantissement, le vieux Viep Quan cong choisit une option diplomatique subtile : il accepta la soumission de Nguyen Nhac et lui conféra le titre de « Tay Son truong hieu trang tiet tuong quan ».

Ce choix répondait à une contrainte sévère : les troupes Trinh étaient alors ravagées par les épidémies et épuisées. La « conciliation » avec Tay Son revenait, en pratique, à utiliser Nguyen Nhac pour contenir les forces Nguyen au Sud, tandis que l’armée Trinh consolidait la région de Thuan Hoa récemment occupée.

Famille

Pere : Hoang Danh Hoc. Après les grands succès militaires de Hoang Ngu Phuc, il fut honoré à titre posthume du rang de Thai te et du titre de Quy Quan cong, dignité suprême accordée au père de très grands serviteurs de l’Etat.

Mere : une dame de la famille Nguyen, nom personnel Vinh, honorée à titre posthume comme Quan phu nhan.

Fratrie :

Hoang Danh Hap : frère aîné, nommé Do doc, titré Tin Quan cong, impliqué dans certaines affaires militaires et l’administration locale.

Hoang Danh Loc : frère cadet, titré Hau (souvent appelé Loc Tho hau).

Hoang Danh Hien : autre frère, détenteur de fonctions militaires, également doté d’un titre élevé.

Étant eunuque, Hoang Ngu Phuc n’eut pas de descendance directe ; la continuité des intérêts et de la carrière de la famille Hoang à Phung Cong dépendit donc surtout de ses frères et de leurs descendants.

Fils adoptif : Hoang Dinh Bao (1743 – 1782), d’abord nommé Dang Bao, puis rebaptisé (selon la tradition rapportée) pour dissiper la suspicion du seigneur Trinh. Doué sur les plans civil et militaire, il fut élevé jusqu’au rang de Huy Quan cong.

Deces

En janvier 1776, alors qu’il se retirait vers la capitale afin de se soigner après avoir lutté de longs mois contre une épidémie à Chu O (Quang Ngai), Hoang Ngu Phuc mourut à l’âge de 64 ans. Sa disparition fut une perte irréparable pour le palais des Trinh : ce n’est qu’après sa mort que les Tay Son s’affirmèrent véritablement, tandis que les troupes Trinh stationnées à Phu Xuan commencèrent à se désagréger.

Hoang Ngu Phuc ne fut pas seulement un chef de guerre, mais aussi un homme d’Etat doté d’une vision de long terme. Il constitue un exemple rare, dans l’histoire, d’un eunuque brisant les préjugés pour devenir une grande figure militaire, ayant contribué de manière importante à remodeler la carte politique du Vietnam à la fin du XVIIIe siècle.

Appréciation et evaluation

Hoang Ngu Phuc est généralement présenté comme un commandant d’une rigueur extrême, prudent, et jouissant d’une autorité absolue sur ses soldats. Sur le champ de bataille, il faisait preuve d’une décision nette, digne d’un stratège majeur, capable de susciter la puissance de ses subordonnés. Des figures telles que Hoang Dinh Bao ou Nguyen Huu Chinh, devenues plus tard des chefs militaires de premier plan, se formèrent sous sa discipline sévère.

Ce qui rend sa figure particulièrement accomplie est sa finesse d’attitude sur la scène politique, sachant avancer ou se retirer au moment opportun. Contrairement à des eunuques accaparateurs et ambitieux tels que Zhao Gao ou Wei Zhongxian dans l’histoire chinoise, il conserva une conduite modeste et sincère, traita autrui avec loyauté, et appliqua strictement les récompenses et les châtiments.

Sa vision stratégique apparaît avec le plus d’éclat durant la campagne vers le Sud : vétéran de plus de trente ans de commandement, il comprit que la puissance des Trinh, en s’enfonçant dans le Centre, ressemblait à un arc tendu à l’extrême, incapable de supporter davantage de tension lorsque maladie et épuisement s’accumulaient. Son choix de concilier, d’anoblir Nguyen Nhac et de laisser Quang Nam aux Tay Son ne fut pas un signe de faiblesse, mais un calcul pragmatique visant à utiliser Tay Son pour frapper la puissance Nguyen, tout en préservant les forces de l’armée de Bac Ha.

Hoang Ngu Phuc eut non seulement le mérite de pacifier Dang Ngoai, mais il fut aussi le seul à porter l’expansion territoriale sous les Hau Le à un sommet inédit, reconstituant un espace comparable à celui de l’époque Le So — objectif que plusieurs générations de seigneurs Trinh n’avaient jamais atteint. Toutefois, l’effondrement rapide du pouvoir Trinh après sa mort laissa un profond regret à la postérité. Certains estiment que, s’il avait vécu encore une décennie, son prestige et son talent de coordination auraient peut-être prolongé la survie de Bac Ha et infléchi autrement l’histoire vietnamienne de la fin du XVIIIe siècle.

References

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Trương Hữu Quýnh, Phan Doãn Đại, Nguyễn Cảnh Minh (2007), Đại cương Lịch sử Việt Nam, Tập 1, Nxb Giáo dục.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
5. Tạ Chí Đại Trường (1973), Lịch sử Nội Chiến Việt Nam 1771 – 1802, Nxb Văn Sử Học.
6. Tạ Chí Đại Trường (2007), Việt Nam Thời Tây Sơn: Lịch sử Nội Chiến (1771 – 1802), Nxb Công an Nhân dân

Tiếng Trung (中文)

身世

黄五福（1713－1776）本非武门出身，而是郑主府刑番所任事的一名宦官（太监）。但他并不甘于深宫内职，反而沉迷研读兵书与政治。其人生最大转折出现在1743年：郑楹新即位之际，北河（Đàng Ngoài）正因农民起义而动荡不安。黄五福向郑楹进呈《十二条兵法》，提出在训练、征募与战场纪律方面的大胆改革。郑楹很快看出这位“内差官”外形之下隐藏的军事天赋，遂立即重用，命其统领奇兵，由此一位“文武全才”的名将登上政治舞台。

事业

用兵哲学：将无财，士不来

黄五福初次出征讨伐阮有求时，因缺乏实战经验而忧虑。然而他采纳建议，借支一万贯军费以招募勇士，展现出一流战略家的胆识与务实。他秉持的现实信念是：“将帅无财，勇士不随。”他以金帛收揽人心，把江湖壮士锻造成最精锐的战斗力量。凭借慷慨的赏赐与善待人才的能力，他迅速建立起一支纪律如铁的军队，转战海阳、京北等地，士卒皆愿为其赴死。

“郡鹤”的克星与北河平定

黄五福的军功，与长期对抗起义领袖阮有求（号“郡鹤”）密切相连。1744－1745年间，阮有求横行京北、海阳，致使升龙震动。黄五福显示出灵活调兵之才：在武江、氏桥诸战中，他巧妙配合象兵与步兵，驱战象冲破对方伏击阵地。虽初期亦有局部失利，但凭借坚韧与谋略，他与范廷重最终将阮有求逼入安广绝境，于1751年生擒并处死之，结束了北河史上规模最巨的起事之一。

叶郡公与“功高震主”之忧

在平定阮有求、阮名方、莫氏等多起大乱后，黄五福被封叶郡公，成为国老大臣，声望极盛，民间甚至流传“黄姓将夺郑主之位”的谶语。为消弭郑森之猜忌并避免“兔死狗烹”，他展现出高超政治智慧：主动为养孙黄廷宝改名（原名“登宝”，含“登位之宝”之意），并请求致仕归隐。此举既保全自身，也使郑森更为敬重，为其最后在南方的大任埋下伏笔。

1774年南进战役

1774年，虽已62岁，黄五福仍奉命以“平南上将军”身份南征阮氏。这是他一生中最迅捷且最富权谋的一次行军。他灵活运用政治“旗号”：起初宣称入南是为助阮主讨西山，继而又改称入南为诛除权臣张福栾。此策略有效瘫痪阮军抵抗，使郑军几乎不费大代价便夺取广平，并于1775年初进入富春（顺化）。一百余年来郑军首次越过江河（界河）突破南北分裂的边界，使郑主府版图达至极盛。

与西山初遇与战略后退

在广南，黄五福首次正面交锋西山兄弟。锦沙之战（1775）中，他遣黄廷体与黄冯基击败西山军，迫使阮岳退回归仁。然而他并未穷追猛打，而是采取精明的外交棋局：接受阮岳归降，并授以“西山长效壮节将军”之号。此决定源于严酷现实——郑军当时疫病流行、兵疲将困。对西山“和缓”，实为借阮岳之手牵制南方阮主势力，同时让北河大军得以稳固新占之顺化地区。

家族

父：黄名学（黄姓名讳“Danh Học”）。黄五福屡立战功后，其父获黎—郑朝廷追赠太宰，封贵郡公，为功臣父辈所能获之最高等第之一。

母：阮氏，名讳“永”，亦追封郡夫人。

亲兄弟：

黄名合：长兄，封都督，爵信郡公，亦参与若干军政与地方事务。

黄名禄：弟，封侯（常称“禄寿侯”）。

黄名贤：另一弟，亦任军职并受高爵。

因黄五福为宦官（太监），无亲生子嗣，故当时奉功（Phụng Công）黄氏家族之利益与事业，主要依赖兄弟一房及其子孙承继。

养子：黄廷宝（1743－1782）。原名登宝，后改名“素理”以避郑主猜忌。其人聪敏，兼具文武之才，官至辉郡公。

去世

1776年正月，黄五福在广义朱乌（Chu Ổ）一带抵御疫病多时后，撤军北归途中过世，享年64岁。他的死对郑主府是难以弥补的损失：几乎就在他去世之后，西山势力才真正强势崛起，而郑军在富春亦开始迅速涣散。

黄五福不仅是战场上的猛将，更是一位有远见的政治家。他是历史上罕见的例证：一名宦官打破成见，成为卓越军事伟人，并在18世纪末重塑越南版图进程中发挥了关键作用。

评价

黄五福被认为治军极其严肃谨慎，且在军中享有绝对威信。临阵时果断决策，善于激发部属力量。后来叱咤风云的黄廷宝、阮有整等人物，皆在其严苛磨炼下成长。叶郡公之所以“伟大而圆满”，更在于其精细的政治分寸与进退自如。与中国史上赵高、魏忠贤等擅权宦官不同，他始终保持谦逊诚实，以忠信待人，赏罚严明。

其战略眼光在南进战役中尤为突出：深谙“知己知彼”之理。三十余年统兵经验使他明白，郑军深入中部已如强弓满张，疫病与疲惫交织之下，不可执拗扩张。于是他主动和缓西山、封爵阮岳并让出广南，并非示弱，而是务实之策——借西山之力削阮氏之势，同时保存北河主力元气。

他既有平定北河之功，又被视为唯一一位使后黎疆域扩展至极盛、恢复近似黎初版图的人物。然而郑氏基业在其死后迅速崩塌，令后世深感惋惜。有人认为，若叶郡公再活十年，凭其威望与调度之才，北河或可维持更久，18世纪末越南历史走向亦可能出现不同分岔。

参考资料

1. Phan Huy Chú (2007), Lịch triều hiến chương loại chí, Nxb Giáo dục.
2. Lê Quý Đôn (1978), Đại Việt thông sử, Nxb Khoa học xã hội.
3. Trương Hữu Quýnh, Phan Doãn Đại, Nguyễn Cảnh Minh (2007), Đại cương Lịch sử Việt Nam, Tập 1, Nxb Giáo dục.
4. Quốc sử quán triều Nguyễn (1998), Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, Nxb Giáo dục.
5. Tạ Chí Đại Trường (1973), Lịch sử Nội Chiến Việt Nam 1771 – 1802, Nxb Văn Sử Học.
6. Tạ Chí Đại Trường (2007), Việt Nam Thời Tây Sơn: Lịch sử Nội Chiến (1771 – 1802), Nxb Công an Nhân dân