Lăng Gia Long (Thiên Thọ Lăng)

Tên gọi và vị trí địa lý

Tên gọi lăng Gia Long hiện nay thực chất dùng để chỉ một quần thể lăng tẩm rộng lớn, bao gồm mộ phần của nhiều thành viên trong hoàng tộc nhà Nguyễn, trong đó khu lăng mộ của vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu Quần thể lăng tẩm này hiện nằm trên địa bàn phường Long Hồ, quận Phú Xuân, thành phố Huế.

Lịch sử và nhân vật

Lịch sử xây dựng lăng

Lăng được khởi dựng từ năm 1814 và đến năm 1820 thì hoàn tất cơ bản, gắn liền với quá trình chuẩn bị hậu sự và tư duy quy hoạch lăng tẩm rất sớm của vua Gia Long.

Ngày 11 tháng 5 năm 1814 (tức ngày 22 tháng 3 năm Giáp Tuất, Gia Long năm thứ 13), vua Gia Long chính thức cho dựng Thọ lăng tại Thọ Sơn, làng Định Môn, trước hết để an táng chánh phi Thừa Thiên Cao Hoàng hậu Tống Thị Lan, người vừa băng hà gần ba tháng trước đó. Tuy nhiên, ý đồ của nhà vua không dừng lại ở việc xây lăng riêng cho hoàng hậu, mà ngay từ đầu đã hướng tới việc hợp táng vua và hoàng hậu trong cùng một khu lăng, tạo nên một quần thể lăng tẩm quy mô lớn và bền vững lâu dài.

Trước khi quyết định chọn Thọ Sơn làm nơi xây lăng, vua Gia Long đã hai lần thân chinh khảo sát địa thế khu vực này. Lần thứ nhất vào năm 1808, khi nhà vua cho sửa sang lăng mộ các chúa Nguyễn và các hoàng hậu của chúa. Lần thứ hai vào năm 1811, trong quá trình tìm đất xây lăng Thoại Thánh để an táng thân mẫu là Hiếu Khang Hoàng hậu, do nhà địa lý nổi tiếng Lê Duy Thanh (con trai Lê Quý Đôn) đảm trách. Cả hai lần, nhà vua đều trực tiếp xem xét địa hình, lựa chọn huyệt mộ và theo dõi thi công.

Khi chính thức tiến hành xây dựng Thọ lăng, vua Gia Long sai Tống Phước Lương (Đô sát ngự sử) và Phạm Như Đăng (Thượng thư bộ Hình) giữ chức Sơn lăng sứ, cùng với nhà địa lý Lê Duy Thanh đi khảo sát các ngọn núi trong vùng để tìm đất kết huyệt. Theo sử chép, việc bói chọn đất được tiến hành bảy lần, trong đó chỉ có núi Thọ Sơn được đánh giá là cát địa. Nhà vua đích thân đến xem xét, cho rằng nơi đây hội tụ “vượng khí chung đúc”, các núi xung quanh đều chầu về, xứng đáng là “vạn niên cát địa”. Để thận trọng, vua lại sai hoàng tử thứ tư Nguyễn Phúc Đảm (sau là vua Minh Mạng) bói thêm lần nữa, được quẻ Dự; Thượng thư bộ Lễ Nguyễn Hữu Thận xem quẻ và khẳng định là đại cát, từ đó quyết định huy động quân dân tiến hành xây dựng.

Tháng 3 năm 1815, Thừa Thiên Cao Hoàng hậu được chính thức an táng tại Thọ Sơn. Theo Đại Nam thực lục, sau khi hoàng hậu qua đời, vua Gia Long đã bàn với các đại thần và xác định rõ chủ trương hợp lăng, đích thân nhà vua chọn vị trí huyền cung cho hoàng hậu và dự liệu sẵn vị trí an táng cho chính mình về sau.

Trong suốt 6 năm xây dựng, vua Gia Long trực tiếp chỉ đạo việc quy hoạch tổng thể, thiết kế kiến trúc và giám sát tiến độ thi công. Theo ghi chép của Michel Đức Chaigneau, trong quá trình xây lăng từng xảy ra một tai nạn nghiêm trọng: một cơn gió lớn làm sập ngôi nhà nơi vua đang trú ngụ tại công trường. Vua Gia Long tuy kịp ẩn vào hố đất nhưng vẫn bị thương ở trán, mí mắt và chân; hai hoàng tử thứ bảy và thứ tám là Tấn và Phổ bị trọng thương, nhiều người khác thiệt mạng. Sau tai nạn, nhà vua không trừng phạt quan lại phụ trách, trái lại còn cấp thuốc men cứu chữa, đồng thời cấp 500 quan tiền và 500 suất gạo cho dân làng Định Môn gần khu vực xây lăng.

Theo linh mục L. Cadière, lực lượng thi công gồm đội Sanh Thiết khoảng 300 người, cùng 274 lính thủy quân và dân làng Phù Bài, mỗi người được trả 60 đồng tiền kẽm mỗi ngày. Công trình được khởi công từ 11/5/1814 và đến năm 1820, dưới triều vua Minh Mạng, thì hoàn tất cơ bản; các đời vua sau tiếp tục tu bổ, sửa sang.

Cuối tháng 12 năm Kỷ Mão (tháng 2 năm 1820), vua Gia Long băng hà. Theo sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, lễ an táng vua được cử hành trọng thể vào giờ Dậu, ngày 16 tháng 4 năm Canh Thìn (tức 27/5/1820), hoàn tất việc hợp táng vua và hoàng hậu tại Thọ lăng.

Những nhân vật thờ tự

Lăng Quang Hưng của bà Thái Tông Hiếu Triết Hoàng hậu, vợ thứ hai của chúa Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần (1620 – 1687), thân mẫu của chúa Nguyễn Phúc Thái (Trăn).
Lăng Vĩnh Mậu của bà Anh Tông Hiếu Nghĩa Hoàng hậu, vợ chúa Nghĩa Vương Nguyễn Phúc Thái (Trăn) (1650 – 1725).
Lăng Trường Phong của Túc Tông Hiếu Ninh Hoàng đế Nguyễn Phúc Thụ (Chú) (1697 – 1738).
Lăng Thoại Thánh của bà Hưng Tổ Hiếu Khương Hoàng hậu (1738 – 1811), vợ thứ hai của Nguyễn Phúc Côn (Luân) và là thân mẫu của vua Gia Long.
Lăng Hoàng Cô của Thái Trưởng Công chúa Long Thành, chị ruột vua Gia Long.
Lăng Thiên Thọ của vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu
Lăng Thiên Thọ Hữu của bà Thuận Thiên Cao Hoàng hậu, vợ thứ hai của vua Gia Long, mẹ vua Minh Mạng.

Kiến trúc cảnh quan

Lăng Gia Long được xây dựng trên một quả đồi bằng phẳng rộng lớn, sở hữu thế đất hiếm gặp về phong thủy. Phía trước là núi Đại Thiên Thọ Sơn (大天授山) làm tiền án; phía sau có bảy ngọn núi làm hậu chẩm; hai bên tả – hữu có mười bốn ngọn núi chầu về, tượng trưng cho Thanh Long – Bạch Hổ bảo vệ. Sự sắp đặt ấy tạo nên một tổng thể hài hòa, khiến lăng Gia Long được xem như một bức tranh tuyệt tác về sự kết hợp giữa thiên nhiên hùng vĩ và kiến trúc lăng tẩm.

Về bố cục, toàn bộ quần thể lăng được phân thành ba khu vực chính, trải rộng trên ba ngọn đồi riêng biệt. Khu trung tâm là lăng mộ vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu, tọa lạc trên Chánh Trung Sơn (正中山); bên phải là khu tẩm điện trên Bạch Sơn (白山); bên trái là Bi đình (nhà bia) nằm trên Thanh Sơn (青山). Phía trước quần thể có một hồ nhân tạo gọi là hồ Dài, vừa tạo cảnh quan, vừa góp phần điều hòa phong thủy.

Khu lăng mộ

Trước khu lăng mộ là bảy tầng sân chầu lát gạch, trục trung tâm là lối thần đạo lát đá Thanh dẫn thẳng lên Bửu thành. Hai bên sân, tại tầng nền thứ hai, đặt hệ thống tượng đá gồm mười thị vệ, hai voi và hai ngựa, tất cả đều tạc bằng đá Thanh, tạo nên không gian trang nghiêm và uy nghiêm đặc trưng của lăng tẩm hoàng gia.

Bửu phong (khu mộ) của vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu Tống Thị Lan được đặt trong ba lớp Bửu thành xây gạch. Vòng trong có chu vi khoảng 30 m, rộng 24 m, cao 4,16 m; vòng ngoài dài 70 m, rộng 31 m, cao 3,56 m, dày 1 m. Bửu phong có hình thức thạch thất, thực hiện theo lối song táng, thể hiện quan niệm “càn khôn hiệp đức”, biểu trưng cho sự hòa hợp, thủy chung giữa vua và hoàng hậu. Phía trước bửu phong đặt hai hương án bằng đá, trước và sau đều có bình phong, cửa ngoài Bửu thành làm bằng đồng, góp phần tăng thêm vẻ bền vững và trang trọng cho khu mộ.

Khu tẩm điện

Khu tẩm điện nằm bên phải khu lăng, trên đồi Bạch Sơn, được bao bọc bởi tường thành hình chữ nhật dài 102 m, rộng 19 m, cao 2,5 m. Lối vào chính là Nghi môn, từ đây dẫn thẳng đến trung tâm là điện Minh Thành, hai bên phía trước bố trí Đông phối điện và Tây phối điện.

Điện Minh Thành là công trình chính của khu tẩm thờ, xây theo kiểu nhà kép năm gian hai chái, đặt trên nền có kích thước 17,6 m × 19,6 m. Bên trong điện thờ Long vị vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu. Trước kia, trong điện còn lưu giữ nhiều kỷ vật gắn liền với cuộc đời chinh chiến của vua Gia Long như cân đai, mũ, yên ngựa, làm tăng giá trị lịch sử và tưởng niệm của không gian này.

Phía sau điện Minh Thành từng có Bảo Y khố, nơi đặt áo quần thờ tự của Thừa Thiên Cao Hoàng hậu. Ngoài ra, khu tẩm điện còn có hồi lang nối liền các công trình kiến trúc và hệ thống bồn hoa, cây cảnh được chăm chút công phu, tạo nên một cảnh quan thanh nhã, thơ mộng. Tuy nhiên, Bảo Y khố đã bị triệt giải trong đợt trùng tu năm 1922, dưới triều vua Khải Định.

Khu Bi đình

Bên trái khu lăng, trên ngọn Thanh Sơn, là Bi đình (nhà bia) – một công trình kiến trúc mang giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt. Bi đình được xây theo dạng phương đình kiểu cổ lầu, hai tầng mái, đặt trên nền cao, có mặt bằng rộng 8,75 m × 8,80 m. Bốn mặt xây tường gạch chịu lực, mỗi mặt trổ một cửa ở giữa, tạo không gian thông thoáng và trang nghiêm. Khu sân trước Bi đình rộng 30 m, dài 42 m, xung quanh có tường thấp bao bọc.

Bên trong Bi đình đặt tấm bia lớn khắc bài văn “Thánh đức thần công” do vua Minh Mạng soạn, ca ngợi thân thế và công lao của vua Gia Long. Tấm bia cao 2,96 m, rộng 1 m, dày 0,32 m, dựng trên bệ đá Thanh dài 1,95 m, rộng 1,55 m, được chạm khắc tinh xảo, thể hiện trình độ nghệ thuật điêu khắc đá bậc cao của triều Nguyễn. Gần đó là nơi thờ Hậu Thổ Chi Thần, với một tấm bia nhỏ đặt trên bệ đá hai cấp, cao hơn 1,2 m, góp phần hoàn chỉnh không gian tín ngưỡng trong quần thể lăng.

Hiện vật

Tài liệu tham khảo

Lăng vua Gia Long , Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế.
Lăng vua Gia Long (Thiên Thọ Lăng) – khamphahue.com.vn

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Name and Geographic Location

The name “Gia Long Tomb” as used today למעשה refers to a large mausoleum complex that includes the graves of many members of the Nguyen imperial clan, with the central core being the burial area of Emperor Gia Long and Thua Thien Cao Hoang Hau. This mausoleum complex is currently located in Long Ho Ward, Phu Xuan District, Hue City.

History and Historical Figures
Construction History

The mausoleum was initiated in 1814 and was basically completed by 1820, closely associated with Emperor Gia Long’s early preparation for his own funeral arrangements and his long-term planning approach to imperial tomb construction.

On May 11, 1814 (i.e., the 22nd day of the 3rd lunar month of Giap Tuat, the 13th year of Gia Long’s reign), Emperor Gia Long officially ordered the construction of Tho Lang at Tho Son, Dinh Mon village, initially to bury his principal consort, Thua Thien Cao Hoang Hau Tong Thi Lan, who had died nearly three months earlier. However, the emperor’s intention was not limited to building a separate tomb for the empress. From the outset, he aimed at a joint burial of the emperor and empress within the same precinct, creating a large-scale and enduring mausoleum complex.

Before deciding on Tho Son as the site, Emperor Gia Long personally conducted two inspections of the terrain. The first was in 1808, when he ordered repairs to the tombs of the Nguyen lords and their consorts. The second was in 1811, during the search for land to build Lang Thoai Thanh to bury his mother, Hieu Khang Hoang Hau, under the direction of the renowned geomancer Le Duy Thanh (son of Le Quy Don). On both occasions, the emperor personally examined the topography, selected burial locations, and monitored construction.

When construction of Tho Lang formally began, Gia Long appointed Tong Phuoc Luong (Do sat ngu su) and Pham Nhu Dang (Minister of Justice) as Son lang su (commissioners in charge of mausoleum construction), together with the geomancer Le Duy Thanh, to survey mountains in the region in search of an auspicious burial site. According to historical records, divination and site selection were carried out seven times, and only Tho Son was judged to be an auspicious location. The emperor personally inspected it, stating that the site gathered “concentrated vital energy”, with surrounding mountains “paying homage,” worthy of being a “ten-thousand-year auspicious land.” To be cautious, he ordered his fourth son Nguyen Phuc Dam (later Emperor Minh Mang) to conduct another divination, which yielded the hexagram Du; the Minister of Rites Nguyen Huu Than interpreted it as highly favorable, after which the court mobilized soldiers and civilians to proceed with construction.

In the 3rd lunar month of 1815, Thua Thien Cao Hoang Hau was formally buried at Tho Son. According to Dai Nam thuc luc, after the empress’s death, Gia Long discussed the matter with senior officials and clearly established the policy of a shared mausoleum. He personally chose the location of the empress’s underground chamber and also prearranged the future burial position for himself.

Throughout the six-year construction period, Gia Long directly directed overall planning, architectural design, and progress supervision. According to Michel Duc Chaigneau, a serious accident occurred during construction: a strong wind caused the collapse of the building in which the emperor was staying at the worksite. Gia Long managed to take shelter in an excavation pit but was still injured on the forehead, eyelids, and leg; the seventh and eighth princes, Tan and Pho, were severely wounded, and many others died. After the incident, the emperor did not punish responsible officials; instead, he provided medicine and treatment, and granted 500 quan of cash and 500 rations of rice to the people of Dinh Mon village near the construction area.

According to Father L. Cadiere, the workforce included the Sanh Thiet team of about 300 people, along with 274 naval soldiers and villagers from Phu Bai, each paid 60 zinc cash coins per day. Construction began on May 11, 1814, and by 1820, under Emperor Minh Mang, the complex was essentially completed; later emperors continued repairs and refurbishments.

In late December of Ky Mao (February 1820), Emperor Gia Long died. According to Kham dinh Dai Nam hoi dien su le, the burial ceremony was solemnly held at the Hour of the Rooster on the 16th day of the 4th lunar month of Canh Thin (i.e., May 27, 1820), completing the joint burial of the emperor and empress at Tho Lang.

Figures Worshipped at the Complex

Quang Hung Tomb of Thai Tong Hieu Triet Hoang Hau, second wife of Hien Vuong Nguyen Phuc Tan (1620–1687), mother of Lord Nguyen Phuc Thai (Tran).

Vinh Mau Tomb of Anh Tong Hieu Nghia Hoang Hau, consort of Nghia Vuong Nguyen Phuc Thai (Tran) (1650–1725).

Truong Phong Tomb of Tuc Tong Hieu Ninh Hoang de Nguyen Phuc Thu (Chu) (1697–1738).

Thoai Thanh Tomb of Hung To Hieu Khuong Hoang Hau (1738–1811), second wife of Nguyen Phuc Con (Luan) and mother of Emperor Gia Long.

Hoang Co Tomb of Thai Truong Cong chua Long Thanh, elder sister of Emperor Gia Long.

Thien Tho Tomb of Emperor Gia Long and Thua Thien Cao Hoang Hau.

Thien Tho Huu Tomb of Thuan Thien Cao Hoang Hau, second wife of Emperor Gia Long and mother of Emperor Minh Mang.

Architecture and Landscape

Gia Long’s mausoleum was built on a broad, level hill with an exceptionally favorable feng shui configuration. In front stands Dai Thien Tho Son (大天授山) as the front screen; behind are seven mountains serving as rear support; on the left and right are fourteen mountains “bowing inward,” symbolically representing the protective forces of Azure Dragon and White Tiger. This arrangement forms a harmonious whole, making the Gia Long mausoleum renowned as a masterpiece combining majestic nature with imperial funerary architecture.

In terms of layout, the complex is divided into three main zones spread across three separate hills. The central zone is the burial area of Emperor Gia Long and Thua Thien Cao Hoang Hau, located on Chanh Trung Son (正中山). To the right is the worship-temple zone on Bach Son (白山); to the left is the Stele Pavilion (Bi dinh) on Thanh Son (青山). In front of the complex is an artificial lake known as Ho Dai (the “Long Lake”), enhancing the landscape while also balancing feng shui.

Burial Zone

In front of the burial precinct are seven terraced ceremonial courtyards paved with bricks. The central axis is the spirit path paved with Thanh stone, leading straight to the Buu thanh enclosure. On both sides of the courtyard, at the second terrace level, stands a set of stone statues consisting of ten guards, two elephants, and two horses, all carved from Thanh stone, creating the solemn and majestic atmosphere typical of imperial mausolea.

The burial mound precinct (buu phong) of Emperor Gia Long and Thua Thien Cao Hoang Hau Tong Thi Lan is enclosed by three layers of brick-built Buu thanh walls. The inner wall has a perimeter of about 30 m, a width of 24 m, and a height of 4.16 m; the outer enclosure measures 70 m in length, 31 m in width, 3.56 m in height, and 1 m in thickness. The buu phong is shaped like a stone chamber, arranged as a paired burial, embodying the concept of “can khon hiep duc”—a symbol of harmony and fidelity between emperor and empress. In front of the burial structure are two stone incense altars; both the front and rear have screen walls, and the outer gate of the Buu thanh is made of bronze, enhancing durability and ceremonial dignity.

Worship-Temple Zone

The worship zone lies to the right of the burial area, on Bach Son Hill, enclosed by a rectangular wall 102 m long, 19 m wide, and 2.5 m high. The main entrance is the Nghi mon, leading directly to the center, Minh Thanh Hall, with Dong Phoi Dien (East Side Hall) and Tay Phoi Dien (West Side Hall) arranged at the front on either side.

Minh Thanh Hall is the principal structure of the worship precinct. It is built as a double structure with five bays and two side extensions (nha kep nam gian hai chai), set on a foundation measuring 17.6 m × 19.6 m. Inside are enshrined the spirit tablets of Emperor Gia Long and Thua Thien Cao Hoang Hau. In the past, the hall also preserved many relics associated with Gia Long’s years of warfare—such as belts, hats, and saddles—enhancing the historical and commemorative value of the space.

Behind Minh Thanh Hall once stood the Bao Y kho, a repository for the ceremonial garments of Thua Thien Cao Hoang Hau. The worship zone also includes connecting corridors linking architectural components and carefully maintained flowerbeds and ornamental trees, creating an elegant and poetic landscape. However, the Bao Y kho was dismantled during the 1922 restoration under Emperor Khai Dinh.

Stele Pavilion Zone

To the left of the complex, on Thanh Son Hill, stands the Bi dinh (Stele Pavilion)—a structure of special historical and artistic value. It is built as a square pavilion in an old watchtower style, with two-tiered roofing, set on an elevated platform, and a floor plan measuring 8.75 m × 8.80 m. All four sides are brick load-bearing walls, each with a central doorway, creating an open yet solemn space. The courtyard in front of the pavilion is 30 m wide and 42 m long, enclosed by low surrounding walls.

Inside the Bi dinh is a large stele inscribed with the text “Thanh duc than cong”, composed by Emperor Minh Mang, praising the lineage and achievements of Emperor Gia Long. The stele is 2.96 m high, 1 m wide, and 0.32 m thick, mounted on a finely carved Thanh-stone base 1.95 m long and 1.55 m wide, demonstrating the high level of Nguyen stone-carving artistry. Nearby is a shrine to Hau Tho Chi Than, marked by a smaller stele placed on a two-tier stone pedestal over 1.2 m high, completing the complex’s ritual and belief space.

References

Lăng vua Gia Long , Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế.
Lăng vua Gia Long (Thiên Thọ Lăng) – khamphahue.com.vn

Tiếng Pháp (Français’)

Appellation et localisation geographique

L’appellation actuelle de « tombeau de Gia Long » designe en realite un vaste ensemble de mausolees comprenant les sepultures de plusieurs membres de la famille imperiale Nguyen, dont le noyau central est constitue par le tombeau de l’empereur Gia Long et de l’imperatrice Thua Thien Cao Hoang hau. Cet ensemble se trouve aujourd’hui sur le territoire du quartier Long Ho, arrondissement Phu Xuan, ville de Hue.

Histoire et figures honorees
Histoire de la construction

Le mausolee fut commence en 1814 et, en 1820, l’essentiel des travaux etait fondamentalement acheve. Il est intimement lie a la preparation des obseques et a la planification tres precoce des tombeaux royaux par l’empereur Gia Long.

Le 11 mai 1814 (soit le 22e jour du 3e mois de l’annee Giap Tuat, 13e annee du regne de Gia Long), Gia Long ordonna officiellement l’edification du Tho lang au mont Tho Son, village de Dinh Mon, afin d’y inhumer d’abord son epouse principale, l’imperatrice Thua Thien Cao Hoang hau Tong Thi Lan, decedee pres de trois mois auparavant. Toutefois, l’intention du souverain ne se limitait pas a un tombeau reserve a l’imperatrice : des l’origine, il visa une inhumation conjointe (hop tang) de l’empereur et de l’imperatrice dans un meme espace, afin de former un complexe funeraire vaste et durable.

Avant d’arreter le choix de Tho Son, Gia Long effectua deux inspections du site. La premiere eut lieu en 1808, lorsqu’il fit restaurer les tombeaux des seigneurs Nguyen et de leurs epouses. La seconde se deroula en 1811, pendant la recherche d’un terrain pour construire le tombeau Thoai Thanh destine a sa mere, l’imperatrice Hieu Khang Hoang hau, sous la conduite du celebre geometre-geomancien Le Duy Thanh (fils de Le Quy Don). A ces deux occasions, le roi examina personnellement le relief, choisit l’emplacement de la sepulture et suivit l’execution des travaux.

Lors du lancement officiel de Tho lang, Gia Long nomma Tong Phuoc Luong (Do sat ngu su) et Pham Nhu Dang (Thuong thu Bo Hinh) au poste de Son lang su, et les chargea, avec Le Duy Thanh, d’explorer les montagnes de la region afin de determiner un site propice a l’implantation de la chambre funeraire. Les chroniques indiquent que les operations divinatoires furent menees a sept reprises et que seule la montagne Tho Son fut retenue comme « terre favorable » (cat dia). Le roi se rendit lui-meme sur place, jugeant que le lieu concentrant une « vigueur benefique » (vuong khi), les reliefs environnants semblant s’incliner vers lui, merite d’etre qualifie de « terre auspicieuse pour dix mille ans » (van nien cat dia). Par prudence, il demanda ensuite au quatrieme prince Nguyen Phuc Dam (futur empereur Minh Mang) de proceder a une nouvelle consultation, qui donna l’hexagramme Du. Le ministre des Rites Nguyen Huu Than interpreta le resultat comme un presage de grand bonheur, ce qui conduisit a mobiliser troupes et population pour demarrer les travaux.

En mars 1815, l’imperatrice Thua Thien Cao Hoang hau fut officiellement inhume a Tho Son. D’apres le Dai Nam thuc luc, apres son deces, Gia Long delibera avec les hauts dignitaires et arreta clairement le principe du tombeau commun ; il choisit lui-meme l’emplacement de la chambre funeraire (huyen cung) pour l’imperatrice et previt des lors l’endroit ou il reposerait plus tard.

Pendant six annees de chantier, Gia Long dirigea directement la planification d’ensemble, le dessin architectural et la surveillance des travaux. D’apres le temoignage de Michel Duc Chaigneau, un grave accident survint : un vent violent fit s’effondrer l’abri ou le roi se trouvait sur le chantier. Gia Long, ayant eu le temps de se dissimuler dans une excavation, fut neanmoins blesse au front, aux paupieres et a la jambe ; les septieme et huitieme princes, Tan et Pho, furent gravement blesses ; plusieurs personnes perirent. Apres l’accident, le souverain ne sanctionna pas les responsables : il fit au contraire distribuer remedes et soins, et accorda 500 quan ainsi que 500 rations de riz aux habitants du village de Dinh Mon, proche du site.

Selon le pere L. Cadiere, la main-d’oeuvre comprenait une equipe Sanh Thiet d’environ 300 personnes, ainsi que 274 soldats de la marine et des villageois de Phu Bai, chacun remunere a hauteur de 60 pieces de monnaie de zinc par jour. Le chantier fut lance le 11/5/1814 et, en 1820, sous le regne de Minh Mang, l’ensemble etait fondamentalement acheve ; les souverains suivants poursuivirent les reparations et les restaurations.

A la fin du 12e mois de l’annee Ky Mao (fevrier 1820), Gia Long deceda. D’apres le Kham dinh Dai Nam hoi dien su le, les funerailles furent celebrees solennellement a l’heure Dau, le 16e jour du 4e mois de l’annee Canh Thin (soit le 27-5-1820), achevant l’inhumation conjointe de l’empereur et de l’imperatrice au Tho lang.

Figures honorees

Lang Quang Hung : tombeau de l’imperatrice Thai Tong Hieu Triet Hoang hau, seconde epouse du seigneur Hien Vuong Nguyen Phuc Tan (1620–1687), mere du seigneur Nguyen Phuc Thai (Tran).

Lang Vinh Mau : tombeau de l’imperatrice Anh Tong Hieu Nghia Hoang hau, epouse du seigneur Nghia Vuong Nguyen Phuc Thai (Tran) (1650–1725).

Lang Truong Phong : tombeau de l’empereur Tuc Tong Hieu Ninh Hoang de Nguyen Phuc Thu (Chu) (1697–1738).

Lang Thoai Thanh : tombeau de l’imperatrice Hung To Hieu Khuong Hoang hau (1738–1811), seconde epouse de Nguyen Phuc Con (Luan) et mere de l’empereur Gia Long.

Lang Hoang Co : tombeau de la grande princesse Thai Truong Cong chua Long Thanh, soeur aine de Gia Long.

Lang Thien Tho : tombeau de l’empereur Gia Long et de l’imperatrice Thua Thien Cao Hoang hau.

Lang Thien Tho Huu : tombeau de l’imperatrice Thuan Thien Cao Hoang hau, seconde epouse de Gia Long et mere de Minh Mang.

Architecture et paysage

Le tombeau de Gia Long est etabli sur une vaste colline plane, occupant une configuration geomantique rare. A l’avant se dresse la montagne Dai Thien Tho Son (大天授山), jouant le role de « tien an » ; a l’arriere, sept montagnes forment le « hau cham » ; sur les flancs gauche et droit, quatorze sommets convergent symboliquement vers le site, figurant le Thanh Long et le Bach Ho protecteurs. Cette composition cree un ensemble harmonieux, faisant du tombeau de Gia Long une sorte de tableau ideal ou la nature grandiose et l’architecture funeraire se repondent.

Sur le plan de l’organisation, l’ensemble se divise en trois zones principales reparties sur trois collines distinctes. Le coeur du complexe — le tombeau de Gia Long et de Thua Thien Cao Hoang hau — se situe sur Chanh Trung Son (正中山) ; a droite se trouve la zone du sanctuaire (tam dien) sur Bach Son (白山) ; a gauche, le Bi dinh (pavillon de la stele) est installe sur Thanh Son (青山). En avant du complexe s’etend un lac artificiel, le ho Dai, qui contribue a la fois au paysage et a l’equilibre geomantique.

Zone funeraire

Devant la zone sepulcrale se developpent sept niveaux de cours ceremonielle pavees de briques. L’axe central est une voie sacree (than dao) en dalles de pierre de Thanh, conduisant directement au Buu thanh. De part et d’autre de la cour, au second niveau, se trouve un ensemble de statues en pierre — dix gardes, deux elephants et deux chevaux — tous sculptes dans la pierre de Thanh, composant un decor solennel et majestueux caracteristique des necropoles royales.

Le buu phong (espace de sepulture) de Gia Long et de Thua Thien Cao Hoang hau Tong Thi Lan est protege par trois enceintes de Buu thanh en brique. L’enceinte interieure presente un perimetre d’environ 30 m, une largeur de 24 m et une hauteur de 4,16 m ; l’enceinte exterieure mesure 70 m de longueur, 31 m de largeur, 3,56 m de hauteur, pour 1 m d’epaisseur. Le buu phong, de type « chambre de pierre » (thach that), adopte une disposition de sepulture double (song tang), exprimant l’idee de “can khon hiep duc”, symbole d’union et de fidelite entre l’empereur et l’imperatrice. A l’avant se dressent deux autels a encens en pierre ; des ecrans (binh phong) se trouvent a l’avant et a l’arriere ; la porte exterieure du Buu thanh est en bronze, renforcant l’impression de solidite et de dignite.

Zone du sanctuaire (tam dien)

La zone du sanctuaire se situe a droite du tombeau, sur la colline Bach Son, et est ceinte d’un mur rectangulaire de 102 m de longueur, 19 m de largeur et 2,5 m de hauteur. L’entree principale est le Nghi mon, d’ou l’on accede directement au centre : le pavillon Minh Thanh, flanque a l’avant de l’Dong phoi dien et du Tay phoi dien.

Le pavillon Minh Thanh est l’edifice principal du culte : construit selon le type de maison double a cinq traves avec deux ailes, il repose sur une plateforme de 17,6 m × 19,6 m. A l’interieur sont veneres les tablettes (long vi) de Gia Long et de Thua Thien Cao Hoang hau. Autrefois, on y conservait de nombreux souvenirs lies a la vie militaire de Gia Long — ceinture et insignes, coiffes, selle — renforcant la valeur historique et commemorative du lieu.

Derriere le pavillon Minh Thanh se trouvait autrefois le Bao Y kho, depot des vetements rituels de Thua Thien Cao Hoang hau. La zone comprend egalement des galeries (hoi lang) reliant les batiments, ainsi que des parterres et arbres d’ornement soigneusement entretenus, formant un paysage elegant et paisible. Le Bao Y kho fut toutefois demonte lors de la campagne de restauration de 1922, sous le regne de Khai Dinh.

Zone du Bi dinh (pavillon de la stele)

A gauche du complexe, sur la colline Thanh Son, se dresse le Bi dinh (maison de la stele), edifice d’une valeur historique et artistique particuliere. Il adopte un plan de pavillon carre (phuong dinh) de style ancien, a deux niveaux de toiture, pose sur une base surelevee, d’environ 8,75 m × 8,80 m. Les quatre faces sont construites en briques porteuses ; chacune est percee d’une porte centrale, assurant a la fois ventilation et solennite. La cour anterieure du Bi dinh mesure environ 30 m de large sur 42 m de long, entouree d’un muret.

A l’interieur est dressee une grande stele portant le texte “Thanh duc than cong”, compose par l’empereur Minh Mang, celebrant l’origine et les merites de Gia Long. La stele mesure 2,96 m de haut, 1 m de large et 0,32 m d’epaisseur ; elle est posee sur un socle en pierre de Thanh de 1,95 m de long et 1,55 m de large, richement sculpte, temoignant du haut niveau de l’art lapidaire sous les Nguyen. A proximite se trouve le lieu de culte du Hau Tho Chi Than, avec une petite stele sur un socle a deux niveaux, elevee a plus de 1,2 m, completant l’espace rituel du complexe.

References

Lăng vua Gia Long , Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế.
Lăng vua Gia Long (Thiên Thọ Lăng) – khamphahue.com.vn

Tiếng Trung (中文)

名称与地理位置

当今所谓“嘉隆陵”之称，实则用来指代一处规模宏大的陵寝群，内含阮朝皇族多位成员的墓葬，其中以嘉隆帝与承天高皇后之陵墓区为核心。该陵寝群现位于顺化市富春郡隆湖坊境内。

历史与人物
陵寝营建史

陵寝自1814年动工，至1820年基本完工，与嘉隆帝早期筹备后事及其陵寝规划思想密切相关。

1814年5月11日（即甲戌年三月二十二日，嘉隆十三年），嘉隆帝正式下令在定门村寿山营建“寿陵”，首先用于安葬三个月前崩逝的正妃承天高皇后宋氏兰。然而，皇帝的意图并不止于为皇后一人建陵，而是自始即以帝后合葬为目标，在同一陵域内营造规模宏大、可久远延续的陵寝群体。

在决定以寿山为陵址之前，嘉隆帝曾两次亲临勘察地势。第一次在1808年，当时皇帝下令修葺阮氏诸主及其后妃之陵；第二次在1811年，为寻建“绍圣陵”之地以安葬生母孝康皇后，由著名地理家黎维清（黎贵惇之子）主持。两次勘察中，皇帝皆亲自审视地形、选定穴位并督察施工。

寿陵正式兴建时，嘉隆帝命宋福良（都察御史）与范如登（刑部尚书）任“山陵使”，并与地理家黎维清一道踏勘区域诸山以求“结穴”之地。据史载，占卜择地共行七次，唯寿山被评为吉地。皇帝亲至察看，认为此处汇聚“旺气钟毓”，群山环拱来朝，堪称“万年吉地”。为慎重起见，又命第四皇子阮福胆（后为明命帝）再卜一次，得“豫”卦；礼部尚书阮有慎判卦为大吉，于是决定征调军民兴建。

1815年3月，承天高皇后正式葬于寿山。按《大南实录》记载，皇后薨后，嘉隆帝即与群臣议定“合陵”方针，亲自为皇后择定玄宫位置，并预先规划将来安葬自身之所。

六年营建期间，嘉隆帝直接主持总体规划、建筑设计与工程进度监理。据米歇尔·德·谢涅奥（Michel Đức Chaigneau）所述，施工中曾发生严重事故：一阵大风吹倒皇帝在工地暂居之屋。嘉隆帝虽及时躲入土坑仍受伤，额头、眼睑与腿部皆受创；第七与第八皇子——晋与普——重伤，另有多人罹难。事故后，皇帝并未惩处主管官员，反而赐药救治，并向陵区附近定门村民发给五百贯钱与五百份米粮以示抚恤。

据传教士L.卡迪耶（L. Cadière）记载，施工力量包括约三百人的“生铁队”，以及二百七十四名水师兵与富牌村民；每人每日给付六十文铜钱。工程自1814年5月11日开工，至1820年在明命朝基本告竣；后世诸帝仍续加修葺整治。

己卯年十二月底（即1820年2月），嘉隆帝崩。按《钦定大南会典事例》，安葬大礼于庚辰年四月十六日酉时（即1820年5月27日）隆重举行，至此完成帝后合葬于寿陵之事。

奉祀人物（陵区内相关墓葬）

光兴陵：太宗孝哲皇后之陵，为贤王阮福澹（1620—1687）之第二妻，亦为阮福泰（号“缜”）之生母。

永茂陵：英宗孝义皇后之陵，为义王阮福泰（缜）（1650—1725）之妻。

长丰陵：肃宗孝宁皇帝阮福樹（号“注”）（1697—1738）之陵。

绍圣陵：兴祖孝姜皇后（1738—1811）之陵，为阮福昆（号“伦”）之第二妻，亦为嘉隆帝生母。

皇姑陵：隆城太长公主之陵，为嘉隆帝同母姊。

天寿陵：嘉隆帝与承天高皇后之合葬陵。

天寿右陵：顺天高皇后之陵，为嘉隆帝第二后，明命帝之生母。

建筑与景观

嘉隆陵建于一处广阔平坦的丘阜之上，拥有罕见的风水格局。前方以大天授山（大天授山）为“前案”；后方有七山为“后枕”；左右两侧各有十四山环拱来朝，象征青龙、白虎护卫。此种布局构成宏阔和谐的整体，使嘉隆陵被视为自然雄伟与陵寝建筑结合的杰出典范。