Tên gọi và vị trí địa lý
Đền Tướng Loát tọa lạc tại thôn Tướng Loát, xã Yên Trị, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định (nay thuộc xã Yên Đồng, tỉnh Ninh Bình). Đây là vùng đất cổ ở phía Nam huyện Ý Yên, có địa thế đặc biệt khi ba mặt được bao bọc bởi dòng sông Đáy.
Từ thành phố Nam Định đi theo đường 10 về phía Ninh Bình đến ga Cát Đằng (21 km) tiếp tục rẽ phải khoảng 300 mét, lại rẽ trái theo đường liên thôn khoảng 1km nữa là tới di tích.
Lịch sử và nhân vật
Đền Tướng Loát là nơi thờ Chu sư Đại tướng Ngô Quý Duật, một danh tướng thời Trần Quý Khoáng (Hậu Trần), người có công tham gia cuộc kháng chiến chống quân Minh vào đầu thế kỷ XV, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong việc khai phá vùng đất hoang ven sông Đáy, hình thành nên làng Tướng Loát và các làng phụ cận. Đến nay, tại địa phương vẫn còn lưu giữ nhiều dấu tích gắn với quá trình khẩn hoang, lập làng thông qua các địa danh cổ như vườn Dinh, cánh đồng Bồng Sâu, Đồng Đìa, mả Vua, mả Thánh, mả Cha, mả Bùng, mả Cả.
Sách Nam Định địa dư chí của Tiến sĩ Khiếu Năng Tĩnh viết vào đời vua Duy Tân năm thứ 2 (1908) cho biết xã Tướng Loát có đến thờ Ngô Quý Duật thời Trần Mạt. Ông là Chu sư đại tướng thời Trần Quý Khoáng, ở tại quê mẹ, mở mang ruộng đồng lập làng, tiếp nối sự nghiệp từ ngày trước mà Trần Khánh Dư để lại.
Theo cuốn ngọc phả “Trần Mạt triều Ngô tướng công” do Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính biên soạn vào năm Hồng Phúc thứ nhất (1572), Ngô Quý Duật xuất thân trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Ông là con của Ngô Miễn, người quê gốc Kinh Bắc, có công khai khẩn vùng đất Xuân Hy, Xuân Bảng (nay thuộc huyện Xuân Trường), từng tham gia chỉ huy quân đội nhà Hồ chống giặc Minh và hy sinh tại cửa biển Kỳ La (Hà Tĩnh) vào năm 1407. Mẹ là bà Nguyễn Thị Hằng, quê ở trang Vỉ Nhuế (nay thuộc xã Yên Đồng, huyện Ý Yên).
Từ nhỏ, Ông đã nổi tiếng thông minh, hiếu học, sớm nuôi chí lớn và thường kết giao với những người đánh chung hoài bão đánh đuổi quân Minh xâm lược. Được danh tướng Đặng Dung tiến cử với vua Trần Quý Khoáng (Trùng Quang Đế), ông đã nhiều lần hiến kế, đóng góp những chiến lược quan trọng, nhờ đó được ban Quốc tính và phong chức Chu sư Đại tướng quân, trực tiếp chỉ huy thủy quân.
Cuối năm 1413, do lực lượng nhà Hậu Trần ngày càng suy yếu, không đủ sức chống lại quân Minh, triều đình lâm vào thế thất bại. Tháng 11 năm ấy, các tướng Nguyễn Cảnh Dị, Đặng Dung lần lượt bị giặc bắt; vua Trần Quý Khoáng phải chạy sang đất Lào. Quân Minh tiếp tục truy đuổi, bắt được nhà vua, còn Ngô Quý Duật buộc phải trở về quê mẹ để ẩn náu.
Tại đây, tiếp nối chí hướng của cha, Ngô Quý Duật cùng em gái là Ngô Ái Thường và các dòng họ Vũ, Nguyễn, Trần, Phạm, Đỗ tổ chức khai phá vùng đất hoang ven sông Đáy, lập nên làng Tướng Loát và các làng phụ cận như ấp Bình Điền (nay là thôn Hạc Bổng, xã Yên Trị). Những dấu tích như vườn Dinh, mả Vua, mả Thánh, mả Cha… hiện vẫn được nhân dân lưu truyền, gắn với truyền thuyết về nơi ở và phần mộ của ông.
Trải qua nhiều biến động của lịch sử, ngôi đền đã được trùng tu, tôn tạo qua nhiều giai đoạn.
Theo đó, tòa Tiền Đường từng được trùng tu vào năm thứ 7 triều vua Thành Thái (1895). Đến năm 1976, sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, thực hiện theo yêu cầu của Nhà nước, tòa Trung Đường và Chính Tẩm bị hạ giải.
Năm 1989, Nhà nước cho phép khôi phục lại tòa Chính Tẩm; nhân dân địa phương đã công đức tiền của, vật liệu và công sức để xây dựng lại công trình. Năm 1992, trùng tu, tôn tạo tòa Trung Đường.
Những năm gần đây, tòa Hậu Cung đền bị xuống cấp, Ban Quản lý di tích cùng nhân dân địa phương đã thống nhất phương án tôn tạo lại, được các cấp chính quyền và được Ủy ban nhân dân cho phép trùng tu, tôn tạo. Ngày 15 tháng 4 năm 2022, dự án trùng tu, tôn tạo đền được chính thức khởi công. Tòa Hậu Cung mới được xây dựng và khánh thành vào ngày 6 tháng 11 năm 2022 (tức ngày 13 tháng 10 năm Nhâm Dần).
Công trình được tôn tạo trên nền đất cũ, giữ nguyên hướng cũ, song mở rộng không gian, nâng cao nền. Hậu Cung được xây dựng gồm ba gian, kết cấu gỗ lim, mái lợp ngói nam; các đồ thờ tự được tu sửa, sơn thếp lại, tạo nên diện mạo khang trang như hiện nay.
Kiến trúc cảnh quan
Đền Tướng Loát được dựng trên khu đất cao ráo, rộng rãi ở phía Tây của làng, tiếp giáp trục đường giao thông của nhân dân, phía trước và bên trái có hồ nước tạo nên thế đất thoáng đãng, hài hòa. Ngôi đền được xây dựng theo kiểu kiến trúc tiền chữ Nhất (一) hậu chữ Đinh (丁), gồm ba tòa chính: Tiền Đường, Trung Đường và Hậu Cung, quay hướng Nam.
Tam Quan
Tam Quan được thiết kế với ba lối ra vào. Lối chính ở giữa gồm hai trụ biểu cao, thân trụ khắc câu đối chữ Hán, cổng để thoáng, trên đỉnh trụ trang trí hình lân chầu, cổng để thoáng không làm mái che. Hai bên là hai lối phụ, mỗi lối xây kiểu hai tầng mái với chiều cao thấp hơn, tầng trên thu nhỏ thành trụ, giữa khắc chữ Hán, mái đắp giả ngói bằng xi măng.
Từ cổng phụ, hệ thống tường lửng được xây nối dài sang hai phía, bao quanh toàn bộ khuôn viên di tích, phía trên nóc tường lợp ngói. Qua cổng bước vào là khoảng sân rộng rãi, có cây xanh và hồ nước tạo cảnh quan thoáng đãng. Phía trước đền nổi bật là hồ nước hình bán nguyệt.
Tiền Đường
Tòa Tiền Đường gồm năm gian, Kiến trúc được xây theo kiểu đầu hồi bít đốc, tường hồi đắp hình hổ phù, hai bên đầu hồi hiên đặt hai trụ biểu cao, phần hiên sử dụng bốn cột chịu lực, mang phong cách kiến trúc giản dị nhưng chắc khỏe.
Kết cấu bộ vì theo kiểu mê, cốn, trên các vì còn bảo lưu nhiều mảng chạm khắc tinh xảo với đề tài nghê chầu. Hệ thống kết cấu chịu lực của mỗi bộ vì gồm ba cột đá vuông, thân cột tạo gờ chỉ và chạm khắc hoa văn chữ Hán, tứ linh, tứ quý. Đáng chú ý, Tiền Đường không xây tường hậu mà để thông thoáng, liên kết trực tiếp với tòa Trung Đường ở phía trong, tạo sự liên hoàn trong bố cục tổng thể của di tích.
Trung Đường – Hậu Cung
Tòa Trung Đường được bố trí phía sau Tiền Đường, gồm năm gian, cấu trúc theo lối bổ trụ. Phía sau là ba gian Hậu Cung chạy dọc, tạo thành mặt bằng kiến trúc hình chữ Đinh (丁). Công trình được xây dựng theo kết cấu truyền thống, với hệ thống trụ, câu đầu, kèo uốn vành mai, mái lợp ngói nam. Kiến trúc theo kiểu ba gian rường kẻ, vì chồng rường; lòng nhà rộng 4m, chiều dài 9m, chiều cao 3,7m. Cột tròn đặt trên tảng đá bồng, vật liệu chủ yếu là gỗ lim.
Nội thất các gian được bài trí trang nghiêm với hệ thống cửa võng sơn son thếp vàng, các mảng trang trí cửa võng chạm khắc đề tài rồng mây, hoa lá cách điệu, ở cột và phía trên cửa võng treo hoành phi, câu đối. Gian giữa đặt hương án thờ, trên ban thờ đặt ngai thờ Đại tướng Ngô Quý Duật, xung quanh bày biện nhiều đồ thờ cúng.
Sự kiện và lễ hội
Hằng năm, từ ngày mùng 6 đến hết ngày mùng 10 tháng Giêng, làng Tướng Loát tổ chức lễ hội truyền thống nhằm tưởng niệm ngày mất của Chu sư Đại tướng Ngô Quý Duật.
Ngày mùng 6 mở hội, dân làng làm lễ cơm mới, đọc văn tế cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no. Ngày mồng 7 diễn ra nghi thức rước sắc thần từ từ đường ra đền, các phe giáp tiến hành tế lễ và tổ chức lễ yến lão, mừng thọ các bậc cao niên trong làng. Ngày mồng 8 là ngày chính hội, kỷ niệm ngày mất của Chu sư Đại tướng Ngô Quý Duật. Bên cạnh các nghi lễ tế thần trang trọng, nhân dân tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, dân gian đặc sắc như thi nấu cỗ, thổi cơm, làm bánh dày; các trò chơi truyền thống gồm vật cầu (tái hiện sự tích tranh cướp đầu giặc), đốt đèn cù, thi đốt pháo chạy, pháo thăng thiên, đấu vật, chọi gà… Đặc biệt, đêm mùng 8 có lệ tắt đèn, các giáp luân phiên đánh cồng, cầm lệnh đến sáng để tưởng niệm thời khắc thần hóa.
Trong các ngày mùng 9 và mùng 10, lễ hội tiếp tục với các nghi thức tế lễ cùng nhiều hoạt động văn hóa, thể thao như hát chèo, thi đấu vật, leo cầu ngô, chọi gà, tạo không khí vui tươi, gắn kết cộng đồng. Lễ hội đền Tướng Loát mang đậm sắc thái văn hóa của cư dân nông nghiệp lúa nước vùng đồng bằng Bắc Bộ, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, gửi gắm ước vọng về cuộc sống thanh bình, no đủ, đồng thời động viên nhân dân hăng say lao động, xây dựng quê hương.
Xếp hạng
Đền đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia theo quyết định ban hành ngày 11 tháng 9 năm 1993.
Tài liệu tham khảo
- Di tích lịch sử văn hóa tỉnh Nam Định, Nxb Văn hóa tỉnh Nam Định (2008).
- “Đại lễ khánh thành ngôi Đại Vương miếu đền tướng Loát xã Yên Trị, Ý Yên, Nam Định”, Kênh Camera Nguyễn Hưng, ngày 11 tháng 11, 2022.
- “Lễ hội truyền thống đền Tướng Loát 2023”, kênh youtube Đền Tướng Loát, ngày 16 tháng 5, 2023.
- “Quang cảnh khu di tích lịch sử Đền chùa Tướng Loát”, kênh Tướng Loát Today, ngày 16 tháng 2 năm 2021.
- Hồ Đức Thọ (2003), Lễ hội cổ truyền ở Nam Định, Nxb Khoa học xã hội.
- “Yên Trị – Vùng đất cổ giàu truyền thống văn hoá”, Tạp chí Nam Định điện tử, ngày 01/11/2019.
