Tên gọi và vị trí địa lý
Lăng Cơ Thánh còn gọi là lăng Sọ, là nơi an táng Nguyễn Phúc Luân (Nguyễn Phúc Côn) được truy tôn Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng Đế, thân phụ của vua Gia Long.
Lăng tọa lạc trên núi Hưng Nghiệp, thuộc thôn Cư Chính, huyện Hương Thủy, gần bờ sông Hương, Huế.
Lịch sử và nhân vật
Khi còn sống, Nguyễn Phúc Luân chưa từng đăng vị chúa. Tuy nhiên, năm 1806, Gia Long đã truy tôn thân phụ miếu hiệu Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng đế và tôn thân mẫu làm Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng hậu. Cả hai được phụng thờ tại Hoàng khảo miếu, công trình dựng năm Gia Long thứ 3 (1804) ở góc tây nam Hoàng thành, trên nền vị trí của Thế miếu ngày nay.
Theo Đại Nam thực lục, ban đầu, phần mộ thuộc quần thể lăng các chúa Nguyễn và từng bị quân Tây Sơn quật phá. Năm 1790, tướng Nguyễn Văn Ngũ của quân Tây Sơn sai người đào mồ Nguyễn Phúc Luân, lấy xương cốt ném xuống dòng sông Hương. Một ngư dân là Nguyễn Ngọc Huyên làm nghề chài lưới vớt được xương sọ, cất giấu và trao lại cho Vua Gia Long để làm lễ cát táng.
Năm 1801, Gia Long cho cải táng di cốt thân phụ tại vị trí cũ. Đến năm 1806, ông truy tôn cha là Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng đế, cho thờ tại Hoàng khảo miếu (xây dựng năm 1804). Năm 1808 (Gia Long thứ bảy), lăng được tu sửa quy mô và chính thức ban tên Lăng Cơ Thánh.
Sang triều Minh Mạng, năm 1821 lăng được xây dựng lại, đồng thời Hoàng Khảo miếu dời vị trí và đổi tên thành Hưng miếu. Trước đó từng xảy ra một vụ cháy rừng thông trên núi do sơ suất của toán lính trùng tu, song khu lăng sau đó được khắc phục và tiếp tục củng cố.
Hằng năm, triều đình Nguyễn đều cử hành lễ giỗ tại Hưng miếu một cách trang trọng và theo đúng nghi thức định lệ. Châu bản dưới triều Minh Mạng còn ghi rõ ngày mùng 1 tháng 9 năm Minh Mạnh thứ 6 (1825), nhà vua ban chỉ cho Nguyễn Hữu Thận phát thưởng cho lực lượng phục dịch và canh phòng, gồm 14 lính Cẩm y, Nội hầu, Thượng trà, Tiểu sai mỗi người 5 mạch tiền; 120 thợ săn và dân phu các vùng Phù Bài, Thủy Ba mỗi người 5 mạch tiền cùng nửa phương gạo; dân phu phủ Thừa Thiên theo hầu việc được cấp 5 phương gạo để lo liệu các ngày mồng 10 và 14 tháng 9, tức dịp giỗ tổ Hưng miếu. Điều đó cho thấy công tác tế tự được chuẩn bị chu đáo, với sự huy động nhân lực và ban thưởng cụ thể.
Vào tiết Thanh minh hoặc dịp cuối năm, các hoàng đế triều Nguyễn thường thân hành, hoặc sai hoàng thân quốc thích đến Lăng Cơ Thánh dâng lễ tưởng niệm. Năm 1841, trong phụng dụ ban cho Phan Bá Đạt, Thiệu Trị cho biết sau khi yết lễ tại lăng Thiên Thụ, nhà vua tiếp tục đến các lăng Cơ Thánh, Thụy Thánh và lăng của hoàng tỷ. Trông thấy cảnh quan chỉnh tề, thông xanh tốt tươi, đường sá quang đãng, vua cảm thấy được an ủi trong đạo hiếu, nên đã gia ân thưởng thêm hai tháng lương cho toàn bộ lực lượng thủ hộ, từ thân biền đến binh lính.
Kiến trúc cảnh quan
Lăng tọa lạc ở bờ đông sông Hương, trải dài từ vùng bãi ven sông lên triền núi Cư Chính(ngọn núi sau này được đổi tên thành núi Hưng Nghiệp vào năm 1821 dưới triều Minh Mạng).
Theo ghi chép trong Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, lăng Hưng Tổ Hiếu Khang Hoàng đế (tức Lăng Cơ Thánh) vốn có quy mô khá lớn. Bửu thành xây gạch, cao 6 thước 3 tấc (khoảng 2,5m), chu vi 28 trượng, phía trước mở một cửa. Ngoài cửa là bái đình hai cấp, hai bên có lan can; phía đông dựng điện Canh Y, phía tây đặt Thần Khố, mỗi công trình ba gian. Tuy nhiên, do biến động chiến tranh và thời gian, phần lớn kiến trúc đã hư hại, hiện chỉ còn khu vực trung tâm với phần mộ là tương đối nguyên vẹn.
Tổng thể khu lăng có chu vi khoảng 1.945m (737 tầm theo đơn vị cũ), từng được xây dựng với hệ thống 20 cột gạch và tường bao kiên cố. Trải qua nhiều lần trùng tu sửa tường thành (1867), tu bổ cột trụ (1868), khắc phục hỏa hoạn lan can (1915) và cột giới hạn bên trái (1930) diện mạo công trình dần thu hẹp so với nguyên trạng.
Hiện nay, khu vực chính gồm ba phần liền kề gần hình vuông, mỗi cạnh chừng 30m, phân bố theo trục tây – đông, hơi chếch tây nam:
- Phần thứ nhất là sân cỏ tiền án.
- Phần thứ hai là bái đình, cao hơn sân trước bảy bậc tam cấp.
- Phần thứ ba, ăn sâu vào triền núi và có tường bao bọc, là khu mộ chính.
Từ bái đình vào khu mộ phải qua một cửa vòm lớn, hai cánh bằng đồng. Bên trong là bình phong đắp nổi hình rồng. Chính giữa khu vực này là phần mộ ba bậc, phía đầu mộ đặt thêm một bình phong nữa, tạo thế che chắn và tăng tính tôn nghiêm. Theo ghi nhận, bên dưới chỉ an táng hộp sọ, phần di cốt được tìm lại và cải táng sau biến cố Tây Sơn.
Trong quá khứ, khu lăng được triều đình bố trí một đội lính tiền vệ nhị canh giữ thường trực, gồm một suất đội chỉ huy và các ban lính luân phiên, nhằm bảo đảm sự tôn nghiêm và an toàn cho nơi yên nghỉ của tổ tiên hoàng tộc.
Xếp hạng
Năm 1997, lăng Cơ Thánh được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia theo quyết định số 874 – QĐ/BVHTT ngày 12/05/1997.
Tài liệu tham khảo
- TS. Phan Thanh Hải, “Lăng mộ hoàng gia thời Nguyễn tại Huế”, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.
- Lăng Cơ Thánh – nơi an nghỉ của thân phụ vua Gia Long
- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Viện sử học (1992), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Tập 12, Nxb Thuận Hóa.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Name and Geographic Location
Lang Co Thanh, also known as Lang So (“Skull Mausoleum”), is the burial site of Nguyen Phuc Luan (also recorded as Nguyen Phuc Con), posthumously honored as Hung To Hieu Khang Hoang de, the father of Emperor Gia Long.
The mausoleum is located on Hung Nghiep Mountain, in Cu Chinh Hamlet, Huong Thuy District, near the bank of the Huong River, Hue.
History and Historical Figure
Lang Co Thanh is the burial place of Nguyen Phuc Luan, posthumously titled Hung To Hieu Khang Hoang de, father of Gia Long. During his lifetime, he never succeeded to the position of Nguyen lord. However, after Gia Long unified the country, he was posthumously honored and enshrined in the Thai Mieu.
According to Dai Nam thuc luc, the tomb originally belonged to the complex of Nguyen lords’ mausoleums and was once desecrated by Tay Son forces. In 1790, General Nguyen Van Ngu of the Tay Son army ordered the grave of Nguyen Phuc Luan to be exhumed, and his remains were thrown into the Huong River. A fisherman named Nguyen Ngoc Huyen recovered the skull while fishing, preserved it, and later returned it to Gia Long for reburial rites.
In 1801, Gia Long ordered the reinterment of his father’s remains at the original location. In 1806, he posthumously conferred upon his father the title Hung To Hieu Khang Hoang de and enshrined him in the Hoang khao mieu (constructed in 1804). In 1808 (the seventh year of Gia Long’s reign), the mausoleum underwent large-scale restoration and was officially named Lang Co Thanh.
During the reign of Minh Mang, in 1821, the mausoleum was rebuilt, and the Hoang Khao mieu was relocated and renamed Hung mieu. Prior to that, a forest fire on the mountain—caused by negligence during restoration works—had damaged the pine forest, but the mausoleum complex was subsequently repaired and reinforced.
Each year, the Nguyen court conducted solemn death anniversary rites at Hung mieu according to established ceremonial regulations. Archival records (chau ban) from the Minh Mang reign note that on the 1st day of the 9th lunar month in the 6th year of Minh Menh (1825), the emperor issued an order to Nguyen Huu Than to distribute rewards to service and guard personnel. These included 14 Cam y soldiers, Noi hau, Thuong tra, and Tieu sai attendants, each receiving five mach of cash; 120 hunters and laborers from Phu Bai and Thuy Ba, each receiving five mach of cash and half a phuong of rice; and laborers from Thua Thien prefecture assigned to ceremonial service receiving five phuong of rice for preparations on the 10th and 14th days of the 9th month, corresponding to the Hung mieu commemoration. This demonstrates the careful organization and concrete material support allocated to ancestral rites.
During the Qingming festival or at year’s end, Nguyen emperors would personally visit—or appoint royal relatives to visit—Lang Co Thanh to perform commemorative offerings. In 1841, in an imperial directive to Phan Ba Dat, Emperor Thieu Tri recorded that after conducting rites at Lang Thien Tho, he proceeded to Lang Co Thanh, Lang Thuy Thanh, and the mausoleum of a royal elder sister. Observing the orderly landscape, flourishing pine trees, and cleared pathways, the emperor felt consoled in his filial devotion and granted an additional two months’ salary to all guarding personnel, from officers to soldiers.
Architectural Landscape
4
The mausoleum is situated on the eastern bank of the Huong River, extending from the riverside alluvial ground up the slope of Cu Chinh Mountain (renamed Hung Nghiep Mountain in 1821 under Minh Mang).
According to Kham dinh Dai Nam hoi dien su le, the mausoleum of Hung To Hieu Khang Hoang de (Lang Co Thanh) was originally of considerable scale. The brick-built burial enclosure (buu thanh) stood 6 thuoc 3 tac high (approximately 2.5 meters) with a circumference of 28 truong, and opened with a single front gate. Outside the gate stood a two-tiered bai dinh with side railings; to the east was the Canh Y pavilion, and to the west the Than Kho building, each comprising three bays. Due to warfare and the passage of time, most of these architectural components have been lost, and today only the central burial area remains relatively intact.
The overall complex once had a circumference of approximately 1,945 meters (737 tam in traditional units), featuring 20 brick pillars and a solid enclosing wall. Over successive restorations—repair of enclosure walls (1867), pillar reinforcement (1868), restoration after railing fire damage (1915), and repair of the left boundary pillar (1930)—the scale of the monument gradually diminished compared to its original state.
Today, the principal area consists of three adjoining near-square sections, each about 30 meters per side, arranged along a west–east axis slightly inclined toward the southwest:
The first section is the grassy forecourt (tien an).
The second is the bai dinh, elevated seven steps above the forecourt.
The third, extending into the mountainside and enclosed by walls, is the main burial area.
From the bai dinh to the tomb enclosure, one passes through a large arched gate with two bronze doors. Inside stands a screen wall decorated with a raised dragon motif. At the center is a three-tiered burial mound; at its head stands another screen wall, reinforcing both protection and solemnity. Historical records indicate that only the skull was interred beneath the tomb—the portion of remains recovered and reburied after the Tay Son desecration.
In the past, the court stationed a permanent guard unit (tien ve nhi) at the mausoleum, consisting of a commanding officer and rotating squads of soldiers, to ensure the dignity and security of the royal ancestor’s resting place.
Classification
In 1997, Lang Co Thanh was designated a National Historical Site under Decision No. 874-QD/BVHTT dated May 12, 1997.
References
- TS. Phan Thanh Hải, “Lăng mộ hoàng gia thời Nguyễn tại Huế”, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.
- Lăng Cơ Thánh – nơi an nghỉ của thân phụ vua Gia Long
- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Viện sử học (1992), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Tập 12, Nxb Thuận Hóa.
Tiếng Pháp (Français’)
Nom et situation géographique
Le Lang Co Thanh, également appelé lang So (« tombeau du Crâne »), est le lieu de sépulture de Nguyen Phuc Luan (aussi nommé Nguyen Phuc Con), ultérieurement honoré du titre de Hung To Hieu Khang Hoang De, père de l’empereur Gia Long.
Le mausolée est situé sur le mont Hung Nghiep, dans le hameau de Cu Chinh, district de Huong Thuy, à proximité de la rive de la rivière Huong, à Hue.
Histoire et personnage
Le Lang Co Thanh est la sépulture de Nguyen Phuc Luan, honoré à titre posthume sous le nom de Hung To Hieu Khang Hoang De, père de Gia Long. De son vivant, il n’accéda jamais à la dignité de seigneur, mais après l’unification du pays par Gia Long, il fut honoré et inscrit au Thai Mieu.
Selon le Dai Nam thuc luc, la tombe faisait initialement partie du complexe funéraire des seigneurs Nguyen et fut profanée par les troupes Tay Son. En 1790, le général Nguyen Van Ngu, commandant des forces Tay Son, ordonna l’exhumation de la tombe de Nguyen Phuc Luan et fit jeter ses ossements dans la rivière Huong. Un pêcheur nommé Nguyen Ngoc Huyen repêcha le crâne, le conserva secrètement puis le remit à l’empereur Gia Long afin qu’il procède à une nouvelle inhumation rituelle.
En 1801, Gia Long fit réinhumer les restes de son père à l’emplacement d’origine. En 1806, il le proclama officiellement Hung To Hieu Khang Hoang De et institua son culte au Hoang Khao Mieu (édifié en 1804). En 1808 (septième année du règne de Gia Long), le tombeau fut restauré à grande échelle et reçut officiellement le nom de Lang Co Thanh.
Sous le règne de Minh Mang, en 1821, le mausolée fut reconstruit ; simultanément, le Hoang Khao Mieu fut déplacé et rebaptisé Hung Mieu. Auparavant, un incendie de la pinède sur la montagne, causé par la négligence d’une équipe de soldats chargés des travaux, avait affecté le site, mais celui-ci fut ensuite réparé et consolidé.
Chaque année, la cour des Nguyen organisait solennellement la cérémonie commémorative au Hung Mieu conformément au rituel établi. Les chau ban du règne de Minh Mang mentionnent qu’au 1er jour du 9e mois de la 6e année Minh Menh (1825), l’empereur ordonna à Nguyen Huu Than de distribuer des récompenses aux forces chargées du service et de la garde : 14 soldats Cam Y, Noi hau, Thuong tra et Tieu sai reçurent chacun 5 mach de monnaie ; 120 chasseurs et travailleurs des régions de Phu Bai et Thuy Ba reçurent chacun 5 mach et un demi-phuong de riz ; les travailleurs de la prefecture de Thua Thien reçurent 5 phuong de riz pour assurer l’organisation des journées du 10 et du 14 du 9e mois, correspondant à l’anniversaire cultuel du Hung Mieu. Ces archives témoignent du soin méticuleux apporté à l’organisation des rites, avec mobilisation de main-d’œuvre et gratification précise.
À l’occasion de la fête de Thanh minh ou à la fin de l’année, les empereurs Nguyen se rendaient personnellement, ou déléguaient des membres de la famille impériale, au Lang Co Thanh pour y accomplir des rites commémoratifs. En 1841, dans un édit adressé à Phan Ba Dat, l’empereur Thieu Tri indiqua qu’après avoir officié au Lang Thien Thu, il s’était rendu aux Lang Co Thanh, Thuy Thanh et au tombeau de sa sœur impériale. Constatant l’ordre soigné du site, la vigueur des pins et la propreté des voies d’accès, le souverain se déclara réconforté dans sa piété filiale et accorda deux mois de solde supplémentaires à l’ensemble des gardiens, du personnel subalterne aux soldats.
Architecture et paysage
Le mausolée est implanté sur la rive orientale de la rivière Huong, s’étendant des berges alluviales jusqu’au flanc de la montagne Cu Chinh (rebaptisée mont Hung Nghiep en 1821 sous Minh Mang).
Selon le Kham dinh Dai Nam hoi dien su le, le tombeau de Hung To Hieu Khang Hoang De (c’est-à-dire le Lang Co Thanh) possédait à l’origine une envergure considérable. Le buu thanh (enceinte circulaire) en brique mesurait 6 thuoc 3 tac de hauteur (environ 2,5 m), pour un périmètre de 28 truong, avec une porte frontale. À l’extérieur se trouvait un bai dinh à deux niveaux, flanqué de balustrades ; à l’est s’élevait le pavillon Canh Y, à l’ouest le Than Kho, chacun composé de trois travées. Cependant, en raison des guerres et de l’érosion du temps, la majeure partie des structures a disparu ; seule la zone centrale avec la tombe demeure relativement intacte.
L’ensemble du complexe atteignait autrefois un périmètre d’environ 1 945 m (737 tam selon l’ancienne unité), comprenant 20 colonnes de brique et une enceinte solide. Les restaurations successives — réfection des murs (1867), consolidation des piliers (1868), réparation des balustrades après incendie (1915) et restauration du pilier limitrophe gauche (1930) — ont progressivement réduit l’ampleur originelle du monument.
Aujourd’hui, la zone principale se compose de trois espaces contigus, presque carrés, d’environ 30 m de côté chacun, disposés selon un axe ouest-est légèrement incliné vers le sud-ouest :
Première partie : la cour gazonnée antérieure (tien an).
Deuxième partie : le bai dinh, surélevé de sept marches par rapport à la cour.
Troisième partie : adossée au flanc de la montagne et entourée de murs, constituant le noyau funéraire.
Depuis le bai dinh, l’accès au tombeau se fait par une grande porte voûtée à deux battants en bronze. À l’intérieur se dresse un paravent orné d’un dragon en relief. Au centre se trouve la tombe à trois degrés ; à la tête du tombeau est placé un second paravent, renforçant la protection symbolique et la solennité. Selon les sources, seul le crâne y est inhumé, les autres restes ayant été perdus puis partiellement récupérés après les profanations des Tay Son.
Autrefois, la cour impériale y maintenait en permanence une unité de garde (tien ve nhi canh), comprenant un officier commandant et des détachements de soldats en rotation, afin d’assurer la dignité et la sécurité du lieu de repos de l’ancêtre impérial.
Classement
En 1997, le Lang Co Thanh a été classé monument historique national par la décision n° 874-QD/BVHTT du 12 mai 1997.
Références
- TS. Phan Thanh Hải, “Lăng mộ hoàng gia thời Nguyễn tại Huế”, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.
- Lăng Cơ Thánh – nơi an nghỉ của thân phụ vua Gia Long
- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Viện sử học (1992), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Tập 12, Nxb Thuận Hóa.
Tiếng Trung (中文)
名称与地理位置
基圣陵，又称“颅陵”，是安葬阮福淳（又名阮福昆）之地，后被追尊为兴祖孝康皇帝，为嘉隆皇帝之父。
陵墓坐落于兴业山，属居正村、香水县，靠近香江河畔，位于顺化。
历史与人物
基圣陵为安葬阮福淳之所。其生前未曾继承阮主之位，但在嘉隆统一国家后，被追尊为兴祖孝康皇帝，并配享于太庙。
据《大南实录》记载，最初其墓属阮主陵群之一，曾遭西山军掘毁。1790年，西山军将领阮文伍派人掘开阮福淳之墓，将遗骨抛入香江。一名以捕鱼为生的渔民阮玉萱捞得其头骨，秘密保存，后交还嘉隆皇帝以行吉葬之礼。
1801年，嘉隆将父亲遗骨改葬于原址。1806年追尊为兴祖孝康皇帝，并奉祀于皇考庙（建于1804年）。1808年（嘉隆七年），陵墓进行大规模修缮，正式赐名“基圣陵”。
至明命朝，1821年陵墓重建，同时皇考庙迁址并改名为兴庙。此前，曾因修缮士兵疏忽引发松林火灾，但随后得到修复与加固。
每年，阮朝均在兴庙隆重举行祭忌仪式，严格依照定制。明命朝朱本记载，明命六年（1825年）九月初一日，皇帝谕令阮友慎发赏赐予守卫与服役人员：14名锦衣兵、内侯、上茶、小差各赏五陌钱；120名符牌、瑞波等地猎户与民夫各赏五陌钱及半方米；承天府随从民夫另给五方米，用于九月初十与十四日兴庙忌辰筹备。可见祭祀准备周密，动员人力并给予具体赏赐。
清明节或岁末之际，阮朝皇帝常亲临或遣宗亲前往基圣陵祭拜。1841年，绍治在赐谕潘伯达时提及，在谒祭天授陵后，又前往基圣陵、瑞圣陵及皇姊之陵。见陵区整洁、松林青翠、道路通畅，皇帝深感慰藉于孝道之中，遂加恩赏赐守护人员自军官至士兵两月俸禄。
建筑与景观
陵墓位于香江东岸，自河滩延伸至居正山坡（该山于1821年明命朝改名为兴业山）。
据《钦定大南会典事例》记载，兴祖孝康皇帝陵（即基圣陵）原规模宏大。宝城为砖筑，高6尺3寸（约2.5米），周长28丈，前开一门。门外为两级拜庭，两侧设栏杆；东侧建更衣殿，西侧置神库，各三间。然而因战乱与岁月侵蚀，多数建筑已毁，现仅中央墓区相对完好。
陵区总周长约1,945米（旧制737寻），原建有20根砖柱与坚固围墙。历经多次修缮，包括1867年修墙、1868年修柱、1915年修复栏杆火灾、1930年修左侧界柱，整体规模较原状有所缩减。
现存主要区域由三个相连、近似方形空间组成，每边约30米，沿西—东方向分布，略偏西南：
第一部分为前案草坪。
第二部分为拜庭，高出前庭七级石阶。
第三部分深入山坡并有围墙环绕，为主墓区。
由拜庭进入墓区须经一大型拱门，双扇铜门。内设浮雕龙纹屏风。中央为三层墓座，墓首另设一屏风，以形成遮护与增强庄严。据记载，墓中仅安葬头骨，为西山变故后寻回并改葬之遗骨。
过去，朝廷在陵区常驻前卫二更兵守护，由一名率队指挥与轮班士兵组成，以确保皇族祖先安息之地之尊严与安全。
等级认定
1997年，基圣陵依据1997年5月12日第874-QĐ/BVHTT号决定，被列为国家级历史遗迹。
参考资料
- TS. Phan Thanh Hải, “Lăng mộ hoàng gia thời Nguyễn tại Huế”, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế.
- Lăng Cơ Thánh – nơi an nghỉ của thân phụ vua Gia Long
- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, Tập 1, Nxb Giáo Dục.
- Viện sử học (1992), Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Tập 12, Nxb Thuận Hóa.
