Khái quát
Lê Công Hành (chữ Hán: 黎公衡) là một quan lại thời Hậu Lê (Lê Trung Hưng). Ông không chỉ là một vị quan có nhiều đóng góp trong triều chính mà còn được nhiều làng nghề tôn vinh là ông tổ nghề thêu cổ truyền tại Việt Nam.
Tên khai sinh của ông là Trần Quốc Khái (陳國概). Do từng làm con nuôi trong một gia đình họ Bùi, ông còn có tên là Bùi Quốc Khái (裴國概), sau đổi thành Công Hành. Khi lập công lớn và được ban quốc tính, ông mang tên Lê Công Hành. Ông sinh ngày 18 tháng Giêng năm Bính Ngọ (tức 24/2/1606) tại làng Quất Động, huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam (nay thuộc huyện Thường Tín, Hà Nội).
Nguồn gốc và thân thế
Theo thần phả họ Bùi Trần ở Quất Động, Lê Công Hành có nguồn gốc liên quan đến hoàng tộc nhà Mạc. Sau khi vua Mạc Hiến Tông băng hà năm 1546, triều đình nhà Mạc rơi vào biến loạn, hoàng thất ly tán. Quý phi Bùi Thị Ban đã đưa con là Mạc Phúc Đăng về lánh nạn tại làng Quất Động, sau đổi sang họ Bùi và họ Trần, hình thành chi họ Bùi Trần tại đây.
Trần Quốc Khái được cho là hậu duệ của dòng họ này. Gia đình ông trải qua nhiều lần đổi họ để tránh sự truy xét sau khi nhà Mạc suy vong: từ họ Mạc chuyển sang họ Trần, rồi sau đó là họ Bùi.
Tương truyền, từ nhỏ ông đã nổi tiếng ham học. Dù hoàn cảnh khó khăn, ông vẫn chăm chỉ học tập, thậm chí bắt đom đóm bỏ vào vỏ trứng để lấy ánh sáng đọc sách. Nhờ sự thông minh và cần cù, ông sớm nổi tiếng là người hay chữ trong vùng.
Con đường khoa cử và quan lộ
Lớn lên, Trần Quốc Khái tham gia khoa cử và đỗ Tiến sĩ vào thời vua Lê Chân Tông (1643–1659). Sau khi ra làm quan, ông được bổ nhiệm nhiều chức vụ từ địa phương đến trung ương, dần thăng đến chức Thượng thư. Nhờ lập nhiều công trạng, ông được ban tước Thanh Lương hầu, giữ chức Tả thị lang bộ Công, được phong Kim tử Vinh Lộc Đại phu và ban quốc tính họ Lê. Từ đó, ông được biết đến với tên gọi Lê Công Hành.
Ông qua đời ngày 12 tháng Sáu năm Tân Sửu (7/7/1661), hưởng thọ 56 tuổi, được truy tặng hàm Thượng thư Thái bảo Lương Quận công. Ngày giỗ của ông trở thành ngày giỗ tổ nghề thêu tại nhiều địa phương.
Bối cảnh nghề thêu trước thời Lê Công Hành
Từ rất sớm, nghề thêu đã xuất hiện ở Đại Việt. Một số làng nghề như Trạch Xá (Hà Nội) hay Văn Lâm (Ninh Bình) tôn Hoàng hậu Nguyễn Thị Sen là bà tổ nghề dệt, may và thêu. Sử cũ ghi lại rằng vào thời Trần, đồ thêu và lọng đã được sử dụng phổ biến trong triều đình. Năm 1289, vua Trần từng gửi tặng vua Nguyên một đệm vóc đỏ thêu chỉ vàng và một tấm thảm gấm viền nhiễu. Sứ thần nhà Nguyên là Trần Phu cũng nhận xét:
Về phẩm hàm của các quan Đại Việt, ai cao ai thấp cứ nhìn vào lọng mà phân biệt. Hễ là khanh tướng thì đi ba cây lọng xanh, bậc thấp hơn thì đi hai lọng, rồi một lọng. Còn như lọng tía thì chỉ có những người trong hoàng tộc mới được dùng[1].
Tuy nhiên, trước thế kỷ XVIII, nghề thêu vẫn còn khá đơn giản, chủ yếu sử dụng chỉ ngũ sắc và kim tuyến, phục vụ cho vua quan và chùa chiền.
Truyền thuyết về chuyến đi sứ và học nghề
Năm Bính Tuất (1646), Lê Công Hành được cử đi sứ nhà Minh. Trong chuyến đi này, ông đã trải qua nhiều thử thách. Khi bị dẫn đi đường rừng và hết lương thực, ông đã cho chặt tre đan dụng cụ bắt cá, tìm thức ăn trong rừng, giúp đoàn sứ bộ vượt qua khó khăn. Sau đó, để thử tài sứ thần Đại Việt, triều đình nhà Minh đưa ông lên một tòa lầu cao rồi cất thang, khiến ông bị mắc kẹt. Trên lầu chỉ có tượng Phật, chum nước, hai cây tre và một bức nghi môn thêu ba chữ: “Phật tại tâm”
Nhận ra tượng được làm từ bột (chè lam hoặc bánh khảo), ông dùng làm thức ăn. Trong lúc đó, ông quan sát kỹ các vật dụng xung quanh, học cách làm lọng và kỹ thuật thêu bằng cách tháo và thêu lại bức nghi môn. Nhờ sự khéo léo và kiên trì, ông đã nắm được kỹ thuật thêu nổi và làm lọng. Sau đó, ông dùng lọng để thoát khỏi tòa lầu.
Sau khi về nước, Lê Công Hành truyền dạy kỹ thuật thêu và làm lọng cho dân làng Quất Động và các vùng lân cận. Nghề thêu từ đó phát triển mạnh mẽ, lan rộng ra nhiều nơi như Bắc Ninh, Hưng Yên. Dù nghề thêu đã có từ trước, nhưng chính ông là người đã cải tiến kỹ thuật, giúp nghề phát triển vượt bậc. Vì vậy, ông được tôn là ông tổ nghề thêu. Nghề thêu truyền thống này sử dụng các công cụ đơn giản như kim, khung thêu, vải, chỉ màu… nhưng đòi hỏi người thợ phải có sự tỉ mỉ, kiên trì và óc thẩm mỹ cao.
Di tích thờ tự và tín ngưỡng
Để ghi nhớ công lao của ông, người dân nhiều nơi đã lập đền thờ như Đền Ngũ Xã, đình Tú Thị (Yên Thái), và các địa điểm khác. Tại đình Tú Thị (đình Chợ Thêu), nơi xưa kia thợ thêu buôn bán, vào ngày 12 tháng Sáu âm lịch hàng năm đều tổ chức lễ giỗ tổ. Trong lễ tế có bài văn cúng:
Tiên sinh tài cao xuất chúng, trí vượt tiên tri, là vầng trăng sáng Nam triều, là ngôi sao lành đất Bắc. Lòng tựa gấm, miệng tựa thêu, đã lấy văn chương soi sáng đời thịnh trị, mũi kim, sợi chỉ, lại truyền tinh xảo đến phương Nam. Tài khéo sáng tỏ, ngắm sao Bắc Đẩu, Thái Sơn. Có công thì thờ tự, dù dâu biển cũng chẳng hề quên. Gặp lúc xuân tiết, kính dâng lễ mọn, nguyện soi xét lòng son, ban cho ơn phước lớn. Kính mong thượng hưởng[2].
Ngoài ra, tại Huế, lễ tế tổ nghề thêu còn được tổ chức vào ngày 22 tháng Giêng âm lịch, với ngày 4 tháng Sáu âm lịch là ngày kỷ tổ.
Lê Công Hành không chỉ là một vị quan tài năng mà còn là người có công lớn trong việc phát triển nghề thủ công truyền thống. Hình ảnh của ông gắn liền với sự sáng tạo, tinh thần học hỏi và khả năng ứng biến linh hoạt.
Việc tôn vinh ông làm tổ nghề thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của các làng nghề Việt Nam, đồng thời khẳng định vai trò của cá nhân trong việc nâng tầm và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc.
Chú thích
[1] Lê Minh Quốc, Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1 – Các vị tổ ngành nghề, Nxb Trẻ, 121.
[2] Lê Minh Quốc, Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1 – Các vị tổ ngành nghề, Nxb Trẻ, tr 119.
Tài liệu tham khảo
- Lê Minh Quốc, Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1 – Các vị tổ ngành nghề, Nxb Trẻ.
- Lê Công Hành, Wikipedia.
- Quỳnh Chi, Lê Công Hành – ông tổ nghề thêu, Tạp chí Người Hà Nội, ngày 30/11/2023.
- Chùm thơ về danh nhân văn hóa – lịch sử – ông tổ nghề thêu Lê Công Hành, Họ Phùng Việt Nam, ngày 03/01/2024.
- Tống Hoa, Ông tổ nghề thêu Lê Công Hành và chuyện đi sứ phương Bắc, Báo Dân Việt, ngày 13/05/2018.
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh (English)
Overview
Le Cong Hanh (Han characters: 黎公衡) was a mandarin of the Later Le Dynasty (Le Trung Hung period). He was not only an accomplished official who made significant contributions to state affairs but was also honored by numerous craft villages as the patriarch of traditional embroidery in Vietnam.
His birth name was Tran Quoc Khai (陳國概). Having been adopted by a family of the Bui lineage, he was also known as Bui Quoc Khai (裴國概), and later changed his name to Cong Hanh. After rendering distinguished service and receiving the royal surname, he became known as Le Cong Hanh. He was born on the eighteenth day of the First Lunar Month in the year Binh Ngo (24 February 1606) in Quat Dong Village, Thuong Phuc District, Thuong Tin Prefecture, Son Nam Province (now Thuong Tin District, Hanoi).
Origins and Family Background
According to the genealogical records of the Bui–Tran lineage in Quat Dong, Le Cong Hanh’s ancestry was connected to the Mac royal family. After the death of Emperor Mac Hien Tong in 1546, the Mac court fell into turmoil and members of the royal family were dispersed. Consort Bui Thi Ban brought her son, Mac Phuc Dang, to seek refuge in Quat Dong Village. There, the family gradually changed its surname first to Bui and later to Tran, forming the Bui–Tran lineage of the village.
Tran Quoc Khai is believed to have been a descendant of this family line. His ancestors reportedly changed their surname several times to avoid persecution following the decline of the Mac Dynasty, first from Mac to Tran and subsequently to Bui.
According to local tradition, he displayed an exceptional passion for learning from an early age. Despite difficult circumstances, he studied diligently, even catching fireflies and placing them inside eggshells to provide light for reading at night. Thanks to his intelligence and perseverance, he soon gained a reputation as one of the most learned individuals in the region.
Academic Achievement and Official Career
As an adult, Tran Quoc Khai participated in the imperial examinations and earned the degree of Doctoral Laureate (Tien Si) during the reign of Emperor Le Chan Tong (1643–1659). After entering official service, he held various positions at both local and central levels of government, eventually rising to the rank of Minister.
In recognition of his achievements, he was granted the noble title Thanh Luong Hau, appointed Left Vice Minister of the Ministry of Public Works, conferred the honorary rank Kim Tu Vinh Loc Dai Phu, and awarded the royal surname Le. From that point onward, he became widely known as Le Cong Hanh.
He passed away on the twelfth day of the Sixth Lunar Month in the year Tan Suu (7 July 1661) at the age of fifty-six. He was posthumously honored with the title Thuong Thu Thai Bao Luong Quan Cong. His death anniversary subsequently became the commemorative day of the embroidery craft patriarch in many localities.
Embroidery Before the Time of Le Cong Hanh
Embroidery had existed in Dai Viet long before the lifetime of Le Cong Hanh. Several craft villages, such as Trach Xa in Hanoi and Van Lam in Ninh Binh, venerate Empress Nguyen Thi Sen as the ancestral founder of weaving, tailoring, and embroidery.
Historical records indicate that embroidered textiles and ceremonial parasols were widely used in the royal court during the Tran Dynasty. In 1289, the Tran emperor presented the Yuan emperor with a red silk cushion embroidered with gold thread and a brocade carpet edged with fine silk.
The Yuan envoy Tran Phu observed:
Regarding the ranks of Dai Viet officials, one can distinguish status simply by observing their parasols. Ministers and high-ranking officials travel with three green parasols, lower-ranking officials with two or one. Purple parasols are reserved exclusively for members of the royal family.[1]
Nevertheless, prior to the eighteenth century, embroidery remained relatively simple, employing primarily multicolored silk threads and metallic embroidery. Its products mainly served the royal court, aristocracy, and Buddhist temples.
The Legend of His Diplomatic Mission and Acquisition of Embroidery Techniques
In the year Binh Tuat (1646), Le Cong Hanh was appointed envoy to the Ming court. During this mission, he faced numerous challenges.
When the delegation was forced to travel through remote forests and ran out of provisions, he instructed his companions to cut bamboo and weave fishing implements, allowing them to catch fish and gather food in the wilderness. His resourcefulness helped the embassy survive the ordeal.
Later, in order to test the abilities of the Dai Viet envoy, the Ming court reportedly led him to the top of a tall tower and removed the ladder, leaving him stranded. Inside the tower were only a Buddha statue, a water jar, two bamboo poles, and an embroidered ceremonial banner bearing the three characters:
“Phat Tai Tam”
(“The Buddha Resides in the Heart”)
Realizing that the statue was made from edible materials such as che lam or banh khao, he used it as food. While confined in the tower, he carefully examined the objects around him. By studying the parasol and repeatedly dismantling and re-embroidering the banner, he learned advanced embroidery techniques as well as the craft of parasol making.
Through patience and ingenuity, he mastered raised embroidery techniques and the construction of ceremonial parasols. Eventually, he used the parasol he had crafted as part of his escape from the tower.
After returning to Dai Viet, Le Cong Hanh taught embroidery and parasol-making techniques to the people of Quat Dong Village and neighboring communities. The craft subsequently flourished and spread to many regions, including Bac Ninh and Hung Yen.
Although embroidery had existed before his time, he is credited with improving its techniques and elevating it to a much higher level of sophistication. For this reason, he came to be revered as the patriarch of Vietnamese embroidery.
Traditional embroidery employed relatively simple tools—needles, embroidery frames, cloth, and colored threads—but required exceptional precision, patience, and artistic sensibility from the artisan.
Places of Worship and Craft Patriarch Cults
To commemorate his contributions, communities established shrines dedicated to him in various locations, including Ngu Xa Temple and Tu Thi Communal House (also known as the Embroidery Market Communal House) in Yen Thai.
At Tu Thi Communal House, where embroiderers once gathered to trade their products, an annual ancestral commemoration ceremony is held on the twelfth day of the Sixth Lunar Month. During the ritual, the following eulogy is recited:
“The Master possessed extraordinary talent and wisdom beyond ordinary foresight. He was the bright moon of the Southern Court and the auspicious star of the Northern Land. His heart was like brocade and his speech like embroidery. Through literature he illuminated an age of prosperity; through needle and thread he transmitted exquisite craftsmanship throughout the South. His skill shone as brightly as the Northern Dipper and Mount Tai. Merit deserves worship, and though seas may become mulberry fields, his memory shall never fade. On this spring occasion we respectfully offer humble gifts, praying that he witness our sincere devotion and bestow abundant blessings. We respectfully invite him to partake.”[2]
In Hue, ceremonies honoring the embroidery patriarch are also conducted annually on the twenty-second day of the First Lunar Month, while the fourth day of the Sixth Lunar Month is observed as a memorial day for the patriarch.
Legacy and Significance
Le Cong Hanh was not only a talented statesman but also a figure of great importance in the development of Vietnam’s traditional handicrafts. His image has become associated with creativity, a spirit of learning, and remarkable adaptability.
The veneration of Le Cong Hanh as the patriarch of embroidery reflects the Vietnamese tradition of gratitude toward those who came before. At the same time, it underscores the profound influence that an individual can have in elevating and disseminating the cultural values of a nation.
Notes
[1] Le Minh Quoc, Ke Chuyen Danh Nhan Viet Nam, Vol. 1: Cac Vi To Nganh Nghe, Tre Publishing House, p. 121.
[2] Le Minh Quoc, Ke Chuyen Danh Nhan Viet Nam, Vol. 1: Cac Vi To Nganh Nghe, Tre Publishing House, p. 119.
References
- Lê Minh Quốc, Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1 – Các vị tổ ngành nghề, Nxb Trẻ.
- Lê Công Hành, Wikipedia.
- Quỳnh Chi, Lê Công Hành – ông tổ nghề thêu, Tạp chí Người Hà Nội, ngày 30/11/2023.
- Chùm thơ về danh nhân văn hóa – lịch sử – ông tổ nghề thêu Lê Công Hành, Họ Phùng Việt Nam, ngày 03/01/2024.
- Tống Hoa, Ông tổ nghề thêu Lê Công Hành và chuyện đi sứ phương Bắc, Báo Dân Việt, ngày 13/05/2018.
Tiếng Trung (中文)
概述
黎公衡（Le Cong Hanh，汉字：黎公衡）是后黎朝中兴时期（Le Trung Hung）的一位重要官员。他不仅在朝政方面颇有建树，而且被越南许多传统刺绣村奉为越南传统刺绣业祖师。
他的原名为陈国概（Tran Quoc Khai，汉字：陳國概）。因幼年曾被裴姓家庭收养，又名裴国概（Bui Quoc Khai，汉字：裴國概），后改名公衡。由于屡建功勋并获赐国姓，遂改称黎公衡。
他出生于丙午年正月十八日（1606年2月24日），故乡为橘洞村（Quat Dong），隶属上福县（Thuong Phuc）、常信府（Thuong Tin）、山南镇（Son Nam），今属河内市（Ha Noi）常信县。
出身与家世
根据橘洞村裴陈氏宗族神谱记载，黎公衡的家族与莫朝皇室（Mac）存在渊源。
1546年，莫宪宗（Mac Hien Tong）驾崩后，莫朝政局动荡，皇室成员四散流离。贵妃裴氏班（Bui Thi Ban）携皇子莫福登（Mac Phuc Dang）避难至橘洞村，并先后改姓裴氏和陈氏，由此形成当地裴陈氏宗族。
陈国概被认为是这一支系的后裔。
由于莫朝灭亡后遗族长期受到政治追查，其家族曾多次改姓避祸：最初由莫姓改为陈姓，后来又改为裴姓。
相传他自幼聪慧好学。尽管家境并不富裕，仍勤奋读书，甚至捕捉萤火虫放入蛋壳中照明夜读。
凭借出众的天资与刻苦精神，他很早便成为当地闻名的才子。
科举之路与仕宦生涯
成年后，陈国概参加科举考试，于黎真宗（Le Chan Tong，1643—1659年在位）时期考中进士。
步入仕途后，他先后担任地方与中央多个重要职务，逐步升迁至尚书之位。
由于政绩卓著，他被封为清良侯（Thanh Luong hau），出任工部左侍郎，获授金紫荣禄大夫，并被赐国姓“黎”。
自此以后，他以“黎公衡”之名闻于后世。
辛丑年六月十二日（1661年7月7日），黎公衡逝世，享年五十六岁。
朝廷追赠其为尚书太保良郡公。
后来，他的忌辰逐渐成为许多地区刺绣行业祭祀祖师的重要日子。
黎公衡之前的刺绣业
事实上，刺绣工艺在大越（Dai Viet）出现甚早。
河内市的泽舍村（Trach Xa）和宁平省（Ninh Binh）的文林村（Van Lam）等传统工艺村，均尊奉阮氏仙皇后（Nguyen Thi Sen）为纺织、缝纫与刺绣行业祖师。
古代史籍记载，早在陈朝（Tran）时期，刺绣制品和华盖仪仗已广泛用于宫廷礼仪活动。
1289年，陈朝皇帝曾向元朝皇帝赠送红色织锦金线刺绣坐垫以及镶饰锦缎的华丽地毯。
元朝使臣陈孚（Tran Phu）曾记述：
“观察大越官员品级高低，只需看其所用华盖即可辨别。卿相级官员出行时使用三柄青色华盖；较低等级官员使用两柄或一柄。至于紫色华盖，则仅限皇族成员使用。”[1]
不过，在十八世纪以前，越南刺绣工艺整体上仍较为简单，主要采用五彩丝线和金线，服务对象多为王室贵族、官员及佛寺。
出使明朝与学习刺绣技艺的传说
丙戌年（1646年），黎公衡奉命出使明朝（Minh）。
在此次出使过程中，他经历了许多考验。
据传，使团曾被引入偏远山林，道路艰险且粮食耗尽。
面对困境，黎公衡命人砍伐竹子制作捕鱼工具，并带领使团采集食物，从而顺利渡过难关。
后来，明廷为考验这位大越使臣的才智，将他引至一座高楼之上，随后撤去楼梯，使其无法下楼。
楼中仅有一尊佛像、一缸清水、两根竹竿以及一幅绣有“佛在心”三字的门帘。
黎公衡发现佛像实际上是由麦芽糖饼或糕点制作而成，于是将其作为食物充饥。
在被困期间，他仔细观察周围物品，并通过拆解和重新缝制门帘，研究刺绣工艺与华盖制作技术。
凭借过人的悟性和耐心，他逐渐掌握了立体刺绣与华盖制作方法。
最终，他利用自己制作的华盖成功脱离高楼。
传授刺绣技艺与行业发展
回国之后，黎公衡将所学技艺传授给橘洞村以及周边地区居民。
从此以后，刺绣业迅速发展，并传播至北宁省（Bac Ninh）、兴安省（Hung Yen）等地区。
虽然刺绣技术在此之前已经存在，但黎公衡通过改进工艺、丰富技法，大幅提升了行业水平，使其进入新的发展阶段。
因此，后世普遍尊奉他为越南刺绣业祖师。
传统刺绣所使用的工具虽然简单，仅包括绣针、绣架、布料和彩线等，但对于工匠的耐心、细致程度以及审美能力要求极高。
祭祀遗迹与祖师信仰
为了纪念黎公衡的功绩，各地民众建立了许多祭祀场所。
其中包括五社祠（Ngu Xa）、秀市亭（Tu Thi，又称“绣市亭”）等著名遗迹。
秀市亭昔日是刺绣工匠交易聚集之地，每年农历六月十二日都会举行盛大的祖师祭典。
祭文中写道：
“先生才高出众，智迈先贤；乃南朝明月，北地祥星。心若锦绣，口吐华章，以文章辉映盛世；又以针线之巧，传授南邦。技艺昭著，光耀北斗泰山。有功则祀，纵经沧海桑田而不忘。值此春祭佳节，谨献微仪，伏愿鉴此丹诚，广赐鸿福。恭请尚飨。”[2]
此外，在顺化（Hue）地区，刺绣业祖师祭典则于农历正月二十二举行，而农历六月初四则被视为纪念祖师的重要日子。
历史地位与文化价值
黎公衡不仅是一位卓越的官员，也是一位对越南传统手工业发展具有深远影响的重要人物。
他的形象象征着不断求知的精神、卓越的创造力以及灵活应变的智慧。
后世将其尊奉为刺绣业祖师，不仅体现了越南传统工艺村“饮水思源”的文化精神，也彰显了个人创造力对于推动民族文化发展和工艺进步的重要作用。
正是在他的推动下，越南传统刺绣技艺得以进一步完善和传播，并最终发展成为越南最具代表性的传统工艺之一。
注释
[1] 黎明国：《讲述越南名人故事》，第一卷《越南行业祖师》，青年出版社，第121页。
[2] 黎明国：《讲述越南名人故事》，第一卷《越南行业祖师》，青年出版社，第119页。
参考文献
- Lê Minh Quốc, Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1 – Các vị tổ ngành nghề, Nxb Trẻ.
- Lê Công Hành, Wikipedia.
- Quỳnh Chi, Lê Công Hành – ông tổ nghề thêu, Tạp chí Người Hà Nội, ngày 30/11/2023.
- Chùm thơ về danh nhân văn hóa – lịch sử – ông tổ nghề thêu Lê Công Hành, Họ Phùng Việt Nam, ngày 03/01/2024.
- Tống Hoa, Ông tổ nghề thêu Lê Công Hành và chuyện đi sứ phương Bắc, Báo Dân Việt, ngày 13/05/2018.
Tiếng Pháp (Français’)
Présentation générale
Le Cong Hanh (chữ Hán : 黎公衡) fut un haut fonctionnaire de l’époque des Le postérieurs (Le Trung Hung). Il est non seulement connu pour ses contributions à l’administration royale, mais également vénéré dans de nombreux villages artisanaux comme le patriarche fondateur de la broderie traditionnelle vietnamienne.
Son nom de naissance était Tran Quoc Khai (陳國概). Ayant été adopté par une famille du clan Bui, il porta également le nom de Bui Quoc Khai (裴國概), avant de prendre le prénom de Cong Hanh. Après avoir accompli d’importants services pour la cour, il reçut le patronyme impérial et prit le nom de Le Cong Hanh.
Il naquit le 18e jour du premier mois lunaire de l’année Binh Ngo (soit le 24 février 1606) dans le village de Quat Dong, district de Thuong Phuc, préfecture de Thuong Tin, province de Son Nam (aujourd’hui district de Thuong Tin, Hanoi).
Origines et biographie
Selon la généalogie sacrée du lignage Bui Tran de Quat Dong, Le Cong Hanh serait apparenté à la famille impériale de la dynastie des Mac.
Après le décès de Mac Hien Tong en 1546, la cour des Mac fut plongée dans les troubles et la famille royale se dispersa. La concubine impériale Bui Thi Ban emmena alors son fils Mac Phuc Dang se réfugier dans le village de Quat Dong. Afin d’échapper aux persécutions, la famille abandonna progressivement le patronyme Mac pour adopter successivement les noms de famille Bui puis Tran, donnant naissance à la lignée Bui Tran du village.
Tran Quoc Khai serait issu de cette descendance. Sa famille changea à plusieurs reprises de nom de clan afin d’éviter les représailles qui suivirent la chute de la dynastie Mac : du patronyme Mac à Tran, puis de Tran à Bui.
La tradition rapporte que dès son enfance, il était réputé pour son amour des études. Malgré une situation modeste, il poursuivait assidûment son apprentissage, allant jusqu’à capturer des lucioles qu’il plaçait dans des coquilles d’œufs afin de s’éclairer pour lire la nuit. Grâce à son intelligence et à sa persévérance, il acquit très tôt une réputation d’érudit dans sa région.
Carrière mandarinale
À l’âge adulte, Tran Quoc Khai se présenta aux concours impériaux et obtint le grade de Docteur (Tien si) sous le règne de Le Chan Tong (1643–1659).
Après son succès aux examens, il occupa diverses fonctions administratives aux échelons local et central avant d’accéder progressivement aux plus hautes responsabilités de l’État. Grâce à ses nombreux mérites, il reçut le titre nobiliaire de Thanh Luong Hau, fut nommé Ta Thi Lang du ministère des Travaux publics, obtint le rang de Kim Tu Vinh Loc Dai Phu et se vit accorder le patronyme impérial Le.
C’est à partir de cette époque qu’il fut connu sous le nom de Le Cong Hanh.
Il mourut le 12e jour du sixième mois lunaire de l’année Tan Suu (7 juillet 1661), à l’âge de cinquante-six ans. À titre posthume, il reçut le titre de Thuong Thu Thai Bao Luong Quan Cong.
La date de son décès est devenue la journée commémorative du patriarche de la broderie dans de nombreuses localités vietnamiennes.
La broderie avant l’époque de Le Cong Hanh
L’art de la broderie existait au Dai Viet depuis une époque très ancienne.
Plusieurs villages artisanaux, notamment Trach Xa (Hanoi) et Van Lam (Ninh Binh), reconnaissent l’impératrice Nguyen Thi Sen comme fondatrice des métiers du tissage, de la couture et de la broderie.
Les chroniques anciennes attestent que les objets brodés et les parasols cérémoniels étaient déjà largement utilisés à la cour des Tran. En 1289, un souverain Tran envoya notamment à l’empereur Yuan un coussin de soie rouge brodé de fils d’or ainsi qu’un tapis de brocart bordé de soieries fines.
L’émissaire yuan Tran Phu écrivit à ce sujet :
« Pour distinguer le rang des dignitaires du Dai Viet, il suffit d’observer leurs parasols. Les hauts ministres se déplacent sous trois parasols verts, les rangs inférieurs sous deux puis un seul. Quant aux parasols pourpres, ils sont exclusivement réservés aux membres de la famille royale. » [1]
Toutefois, avant le XVIIIe siècle, la broderie demeurait relativement simple. Elle utilisait principalement des fils de cinq couleurs et des fils métalliques dorés, destinés surtout à la cour royale et aux établissements religieux.
La légende de la mission diplomatique et de l’apprentissage du métier
En l’année Binh Tuat (1646), Le Cong Hanh fut envoyé en mission diplomatique auprès de la dynastie Ming.
Selon la tradition, ce voyage fut marqué par de nombreuses épreuves. Lorsqu’on obligea la délégation vietnamienne à emprunter des chemins forestiers difficiles et que les provisions vinrent à manquer, il fit couper du bambou afin de fabriquer des instruments de pêche et trouva de quoi nourrir la mission grâce aux ressources de la forêt.
Plus tard, souhaitant éprouver les capacités du représentant du Dai Viet, les autorités Ming le firent monter au sommet d’une haute tour avant de retirer l’échelle, le laissant prisonnier.
Dans la tour se trouvaient uniquement une statue de Bouddha, une jarre d’eau, deux tiges de bambou et une bannière brodée portant les trois caractères :
« Phat tai tam »
(« Le Bouddha réside dans le cœur »).
Comprenant que la statue était fabriquée à partir d’une pâte alimentaire semblable au che lam ou au banh khao, il l’utilisa comme nourriture.
Durant sa captivité, il observa attentivement les objets présents dans la tour. Il étudia la fabrication des parasols ainsi que les techniques de broderie en démontant puis en reproduisant la bannière brodée.
Grâce à sa persévérance et à son habileté, il maîtrisa progressivement la broderie en relief et l’art de fabriquer les parasols cérémoniels. Il aurait ensuite utilisé les matériaux disponibles pour confectionner un dispositif lui permettant de descendre de la tour et de retrouver la liberté.
À son retour au Vietnam, il transmit ces techniques aux habitants de Quat Dong et des villages voisins.
La broderie connut alors un développement remarquable et se diffusa dans de nombreuses régions telles que Bac Ninh et Hung Yen.
Bien que la broderie existât déjà auparavant, Le Cong Hanh est considéré comme celui qui perfectionna les techniques et permit leur essor exceptionnel. C’est pourquoi il est vénéré comme le patriarche de la broderie vietnamienne.
Cet artisanat traditionnel utilise des outils simples — aiguilles, cadres à broder, étoffes et fils de couleur — mais exige une extrême minutie, une grande patience et un sens esthétique développé.
Sanctuaires et culte du patriarche
Afin d’honorer sa mémoire, de nombreux lieux de culte furent édifiés en son honneur, notamment le Den Ngu Xa, le Dinh Tu Thi (Yen Thai) et plusieurs autres sanctuaires.
Au Dinh Tu Thi, également appelé « Temple du Marché de la Broderie », où les artisans exerçaient autrefois leurs activités commerciales, une cérémonie commémorative est organisée chaque année le 12e jour du sixième mois lunaire.
Le texte liturgique récité à cette occasion proclame :
« Le Maître possédait un talent exceptionnel et une sagesse dépassant l’ordinaire. Il fut la lune éclatante du royaume du Sud et l’étoile bénéfique des terres du Nord. Son cœur était semblable au brocart, sa parole à la broderie. Par les lettres, il éclaira une époque prospère ; par l’aiguille et le fil, il transmit un savoir raffiné à travers le pays. Son habileté resplendit comme l’étoile polaire et le mont Thai Son. Puisqu’il a rendu de si grands services, son culte ne sera jamais oublié, même si les mers se transforment en champs de mûriers. En cette saison printanière, nous présentons humblement nos offrandes et implorons sa bienveillance et ses bénédictions. Nous le prions respectueusement d’accepter notre hommage. » [2]
À Hue, les cérémonies en l’honneur du patriarche de la broderie sont organisées le 22e jour du premier mois lunaire, tandis que le 4e jour du sixième mois lunaire est consacré à la commémoration des ancêtres du métier.
Héritage et postérité
Le Cong Hanh ne fut pas seulement un haut fonctionnaire talentueux ; il joua également un rôle majeur dans le développement des métiers artisanaux traditionnels du Vietnam.
Son image demeure associée à la créativité, à l’esprit d’apprentissage permanent et à une remarquable capacité d’adaptation face aux difficultés.
Le fait qu’il soit honoré comme patriarche de la broderie illustre la tradition vietnamienne de reconnaissance envers les bienfaiteurs et les prédécesseurs. Son culte souligne également le rôle déterminant que peut jouer un individu dans l’enrichissement et la diffusion du patrimoine culturel national.
Notes
[1] Le Minh Quoc, Ke chuyen danh nhan Viet Nam, tome 1 – Cac vi to nganh nghe, Nxb Tre, p. 121.
[2] Le Minh Quoc, Ke chuyen danh nhan Viet Nam, tome 1 – Cac vi to nganh nghe, Nxb Tre, p. 119.
Bibliographie
- Lê Minh Quốc, Kể chuyện danh nhân Việt Nam, Tập 1 – Các vị tổ ngành nghề, Nxb Trẻ.
- Lê Công Hành, Wikipedia.
- Quỳnh Chi, Lê Công Hành – ông tổ nghề thêu, Tạp chí Người Hà Nội, ngày 30/11/2023.
- Chùm thơ về danh nhân văn hóa – lịch sử – ông tổ nghề thêu Lê Công Hành, Họ Phùng Việt Nam, ngày 03/01/2024.
- Tống Hoa, Ông tổ nghề thêu Lê Công Hành và chuyện đi sứ phương Bắc, Báo Dân Việt, ngày 13/05/2018.
