Trịnh Hoài Đức (1765 – 1825)

Thân thế

Trịnh Hoài Đức (1765 – 1825), tên huý là An, tự Chỉ Sơn, hiệu Cấn Trai, là một đại thần, học giả và danh sĩ tiêu biểu dưới triều Nguyễn. Ông đồng thời là nhà văn, nhà thơ, nhà sử học và nhà địa lý có nhiều đóng góp quan trọng đối với nền học thuật Việt Nam vào cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX. Nhờ những công lao đối với triều đình, ông được vua Nguyễn phong tước An Toàn hầu.

Tổ tiên của Trịnh Hoài Đức vốn là người Phúc Kiến (Trung Quốc), di cư sang Đàng Trong dưới thời chúa Nguyễn Phúc Tần. Ban đầu, gia đình cư trú tại Phú Xuân (Huế), sau chuyển đến Trấn Biên (Đồng Nai). Cha ông là Trịnh Khánh, xuất thân trong một gia đình có truyền thống khoa hoạn, được chúa Nguyễn Phúc Khoát trọng dụng, lần lượt giữ các chức An Dương Cai thủ và Chấp canh tam trường Cai đội.

Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống học vấn và phục vụ triều đình, Trịnh Hoài Đức sớm được tiếp thu nền giáo dục Nho học, tạo nền tảng cho sự nghiệp chính trị và học thuật của ông sau này. Ông trở thành một trong những học giả kiệt xuất của Nam Bộ, để lại nhiều trước tác có giá trị, trong đó nổi bật nhất là Gia Định thành thông chí, tác phẩm được đánh giá là một trong những nguồn sử liệu và địa chí quan trọng nhất phục vụ nghiên cứu về lịch sử, địa lý và văn hóa vùng Nam Bộ thời kỳ đầu.

Bối cảnh lịch sử

Trịnh Hoài Đức sinh ra trong giai đoạn lịch sử đầy biến động của đất nước. Năm mười tuổi, sau khi cha qua đời, ông theo mẹ vào Gia Định sinh sống và theo học danh nho Võ Trường Toản tại làng Hòa Hưng. Đây là trung tâm giáo dục Nho học nổi tiếng ở Nam Bộ cuối thế kỷ XVIII, nơi đào tạo nhiều nhân tài cho vùng đất phương Nam. Cùng học với ông có Ngô Tùng Châu và Lê Quang Định, những người sau này đều trở thành trọng thần của triều Nguyễn. Môi trường giáo dục của Võ Trường Toản không chỉ trang bị kiến thức Nho học mà còn hun đúc tinh thần trung nghĩa, ý thức trách nhiệm đối với quốc gia, có ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng và sự nghiệp của Trịnh Hoài Đức.

Những năm tuổi trẻ của ông cũng trùng với thời kỳ bùng nổ phong trào Tây Sơn. Từ năm 1771, cuộc khởi nghĩa Tây Sơn nhanh chóng phát triển thành cuộc nội chiến quy mô lớn, làm thay đổi cục diện chính trị của Đàng Trong. Đến năm 1777, khi quân Tây Sơn tiến đánh Gia Định, nhiều thành viên của dòng họ Nguyễn cùng các quan lại, sĩ phu trung thành phải tản cư hoặc lánh nạn. Trong hoàn cảnh đó, Trịnh Hoài Đức cùng gia đình sang Chân Lạp (Campuchia) để tránh chiến sự. Biến cố này không chỉ phản ánh sự khốc liệt của thời cuộc mà còn tác động sâu sắc đến quá trình trưởng thành của ông, hình thành ý thức về vận mệnh đất nước và củng cố sự gắn bó với lực lượng Nguyễn Ánh trong công cuộc khôi phục cơ nghiệp họ Nguyễn sau này.

Sự nghiệp

Sau khi Nguyễn Ánh khôi phục Gia Định, năm 1788 Trịnh Hoài Đức tham dự khoa tuyển chọn nhân tài do chúa Nguyễn tổ chức và đỗ đạt, được bổ giữ chức Hàn lâm chế cáo, chính thức bước vào con đường làm quan. Năm sau, ông được cử làm Tri huyện Tân Bình, đồng thời kiêm chức Điền tuấn, phụ trách việc khai khẩn ruộng đất và phát triển nông nghiệp ở Gia Định. Đây là nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng trong công cuộc khôi phục sản xuất, ổn định đời sống nhân dân và xây dựng hậu phương cho lực lượng Nguyễn Ánh trong bối cảnh chiến tranh với Tây Sơn vẫn đang tiếp diễn.

Nhờ năng lực và học vấn, Trịnh Hoài Đức liên tục được giao nhiều trọng trách. Ông từng giữ chức Đông Cung Thị giảng, trực tiếp giảng dạy cho Hoàng tử Nguyễn Phúc Cảnh; sau đó được cử theo Đông cung ra trấn giữ thành Diên Khánh. Tiếp đó, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ Ký lục trấn Định Tường, Hữu Tham tri Bộ Hộ, tham gia quản lý hành chính và tài chính ở vùng Nam Bộ. Trong chiến dịch Bắc tiến năm 1801, ông được giao phụ trách việc thu hoạch và vận chuyển lương thực tại Quảng Nam, Quảng Ngãi nhằm bảo đảm nguồn tiếp tế cho quân đội Nguyễn Ánh.

Sau khi Gia Long thống nhất đất nước và lên ngôi năm 1802, Trịnh Hoài Đức được phong Thượng thư Bộ Hộ, đồng thời được cử làm Chánh sứ dẫn đầu phái bộ ngoại giao sang nhà Thanh để thiết lập quan hệ bang giao và báo tin về việc thành lập vương triều mới. Chuyến đi sứ này góp phần quan trọng vào việc xác lập vị thế và tính chính danh của triều Nguyễn trong quan hệ với triều đình Trung Hoa.

Từ năm 1808, ông được điều vào Gia Định giữ chức Hiệp trấn Gia Định Thành, trợ giúp Tổng trấn Nguyễn Văn Nhơn trong việc quản lý vùng Nam Bộ. Những năm sau đó, ông lần lượt giữ các chức Thượng thư Bộ Lễ, Thượng thư Bộ Lại, kiêm quản Khâm thiên giám, rồi được bổ nhiệm trở lại làm Hiệp Tổng trấn Gia Định Thành. Khi Nguyễn Văn Nhơn hồi kinh năm 1820, Trịnh Hoài Đức tạm thời đảm nhiệm quyền Tổng trấn Gia Định, trực tiếp điều hành một trong những địa bàn chiến lược và trù phú nhất của đất nước.

Sau khi vua Minh Mạng lên ngôi (1820), Trịnh Hoài Đức được triệu về kinh giữ chức Thượng thư Bộ Lại, kiêm Thượng thư Bộ Binh, đồng thời giữ chức Phó Tổng tài Quốc sử quán và được thăng Hiệp biện Đại học sĩ. Tuy tuổi đã cao và nhiều lần xin giảm bớt chức vụ, ông vẫn được nhà vua đặc biệt tín nhiệm giao đảm trách nhiều công việc trọng yếu. Cùng năm, hưởng ứng chiếu chỉ sưu tầm sách vở của triều đình, ông dâng lên bộ Gia Định thành thông chí do chính mình biên soạn cùng tác phẩm Bột di ngư văn thảo của Mạc Thiên Tứ, góp phần làm phong phú kho tàng thư tịch quốc gia.

Trong những năm cuối đời, Trịnh Hoài Đức tiếp tục tham gia nhiều hoạt động chính trị và học thuật quan trọng. Năm 1821, ông theo vua Minh Mạng tuần du Bắc Hà và sau chuyến đi đã dâng lên nhà vua hai bộ sách Lịch đại kỷ nguyên và Khang tế lục. Năm 1822, ông được cử làm Giám khảo kỳ thi ân khoa, trực tiếp tham gia tuyển chọn nhân tài cho triều đình. Đến năm 1823, do tuổi cao sức yếu, ông nhiều lần dâng sớ xin cáo quan nhưng không được chấp thuận hoàn toàn vì sự tín nhiệm đặc biệt của nhà vua.

Di sản

Di sản mà Trịnh Hoài Đức để lại không chỉ thể hiện trên phương diện chính trị mà còn đặc biệt nổi bật ở lĩnh vực văn học, sử học và địa chí. Là một học giả uyên bác, ông sáng tác nhiều tác phẩm bằng chữ Hán có giá trị, phản ánh cả tư tưởng, tình cảm của một nhà nho cũng như những ghi chép về lịch sử, địa lý và văn hóa Việt Nam đầu thế kỷ XIX.

Về thơ ca, Trịnh Hoài Đức là tác giả của Cấn Trai thi tập, gồm ba phần: Thối thực truy biên tập, Quan quang tập và Khả dĩ tập, tập hợp các bài thơ sáng tác trong khoảng từ năm 1783 đến năm 1819 và được khắc in ngay trong năm 1819. Ông còn để lại Bắc sứ thi tập, ghi lại những sáng tác trong chuyến đi sứ sang nhà Thanh; Đi sứ cảm tác, gồm 18 bài thơ chữ Nôm viết theo thể liên hoàn; đồng thời là một trong ba tác giả của Gia Định tam gia thi tập, tuyển tập thơ của ba danh sĩ Gia Định gồm Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tịnh. Thơ của ông chủ yếu được sáng tác theo thể thất ngôn bát cú, với nội dung giàu chất trữ tình, kết hợp miêu tả cảnh sắc thiên nhiên, phong tục, đời sống và con người ở những vùng đất mà ông từng sinh sống hoặc đi qua.

Bên cạnh thơ ca, Trịnh Hoài Đức còn biên soạn nhiều tác phẩm có giá trị về sử học và học thuật như Lịch đại kỷ nguyên và Khang tế lục, phản ánh sự uyên bác của ông trong việc khảo cứu lịch sử, niên đại và các vấn đề liên quan đến chính trị, xã hội đương thời.

Tác phẩm có giá trị lớn nhất của Trịnh Hoài Đức là Gia Định thành thông chí, bộ địa chí gồm sáu quyển viết bằng chữ Hán. Mặc dù không ghi rõ thời điểm biên soạn, các nghiên cứu cho thấy tác phẩm được hoàn thành dưới triều Gia Long và được tác giả dâng lên vua Minh Mạng vào năm 1820 theo chiếu chỉ sưu tầm sách cũ của triều đình. Nội dung sách trình bày một cách toàn diện về điều kiện tự nhiên, địa hình, sông ngòi, núi non, hành chính, phong tục, sản vật, kinh tế, văn hóa và con người vùng Gia Định – Nam Bộ đầu thế kỷ XIX. Với giá trị tư liệu phong phú và độ tin cậy cao, Gia Định thành thông chí được xem là một trong những bộ địa chí quan trọng nhất của Việt Nam thời phong kiến, đồng thời là nguồn tư liệu nền tảng phục vụ nghiên cứu lịch sử, địa lý, văn hóa và xã hội Nam Bộ. Tác phẩm đã được dịch sang tiếng Pháp từ cuối thế kỷ XIX và đến nay vẫn là tài liệu tham khảo có giá trị đối với giới nghiên cứu trong và ngoài nước.

Những trước tác của Trịnh Hoài Đức không chỉ phản ánh vốn tri thức sâu rộng của một học giả đầu triều Nguyễn mà còn góp phần bảo tồn nhiều tư liệu quý về lịch sử, văn hóa và địa lý Việt Nam. Đặc biệt, Gia Định thành thông chí đã khẳng định vị thế của ông như một trong những nhà địa chí và sử học tiêu biểu nhất của Việt Nam thời cận đại, để lại dấu ấn lâu bền trong nền học thuật dân tộc.

Gia quyến

Cha ông tên là Khánh, mẹ thì không rõ quý danh.

Phu nhân là người họ Lê, sau khi ông qua đời, bà được an táng cùng chồng tại khu lăng mộ ở Biên Hòa (nay thuộc phường Trung Dũng, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai). Hiện nay, khu lăng mộ hợp táng của hai ông bà đã được Nhà nước xếp hạng là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia.

Trịnh Hoài Đức có một người con trai là Trịnh Hoài Cẩn, dưới triều vua Thiệu Trị, Trịnh Hoài Cẩn được ban hôn với Tân Hòa Công chúa Đoan Thận, con gái thứ mười ba của vua Minh Mạng, được phong tước Phò mã Đô úy. Cuộc hôn nhân này cho thấy sự ghi nhận và trọng vọng của hoàng gia Nguyễn đối với những công lao và uy tín mà Trịnh Hoài Đức đã gây dựng trong suốt quá trình phụng sự triều đình. Theo sử sách, Trịnh Hoài Cẩn và Tân Hòa Công chúa đều qua đời vào năm 1866, dưới triều vua Tự Đức.

Qua đời – thờ phụng

Tháng 2 năm 1825, Trịnh Hoài Đức qua đời tại Huế, hưởng thọ 61 tuổi. Vua Minh Mạng bãi triều ba ngày để tưởng niệm, truy tặng hàm Thiếu bảo Cần Chánh điện Đại học sĩ, ban thụy hiệu Văn Khắc, đồng thời sai Hoàng tử Miên Hoằng đưa linh cữu về an táng tại Gia Định.

Về sau, ông được phối thờ tại miếu Trung Hưng Công Thần và đền Hiền Lương, ghi nhận những đóng góp to lớn đối với sự nghiệp trung hưng của triều Nguyễn.

Hiện nay, khu lăng mộ của ông tại Biên Hòa đã được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, trở thành địa điểm lưu giữ những giá trị lịch sử và văn hóa gắn với cuộc đời của một trong những danh thần tiêu biểu đầu triều Nguyễn.

Nhận định – đánh giá

Trịnh Hoài Đức được đánh giá là một trong những danh thần và học giả tiêu biểu của triều Nguyễn buổi đầu. Trong hơn ba thập kỷ phục vụ dưới hai triều vua Gia Long và Minh Mạng, ông luôn thể hiện phẩm chất của một vị quan tận trung với triều đình, tận tụy với công việc và hết lòng vì sự ổn định, phát triển của đất nước. Với kiến thức uyên bác cùng năng lực quản lý toàn diện, ông nhiều lần được giao đảm nhiệm những chức vụ trọng yếu trong các lĩnh vực hành chính, tài chính, ngoại giao, giáo dục và biên soạn sử sách, trở thành một trong những trụ cột của bộ máy nhà nước đầu thời Nguyễn.

Không chỉ nổi bật về tài năng chính trị, Trịnh Hoài Đức còn được hậu thế ghi nhận là một học giả lớn, có đóng góp quan trọng cho nền văn học, sử học và địa chí Việt Nam. Những trước tác của ông, đặc biệt là Gia Định thành thông chí, không chỉ có giá trị đối với đương thời mà còn trở thành nguồn tư liệu nền tảng cho việc nghiên cứu lịch sử, địa lý, văn hóa và xã hội Nam Bộ. Nhờ phương pháp khảo cứu công phu, ghi chép tỉ mỉ và độ tin cậy cao, tác phẩm này đến nay vẫn được xem là một trong những bộ địa chí có giá trị nhất của Việt Nam thời phong kiến.

Về phương diện nhân cách, Trịnh Hoài Đức là hình mẫu của một vị quan thanh liêm và giản dị. Mặc dù nhiều lần được thăng giữ các chức vụ cao như Thượng thư các bộ và Hiệp biện Đại học sĩ, ông vẫn giữ lối sống thanh bạch, không tích lũy của cải cho bản thân. Theo Đại Nam liệt truyện, do không có nhà riêng, vua Minh Mạng đã ban tiền cùng vật liệu để ông dựng nhà ở ngoài cửa Đông kinh thành. Chi tiết này phản ánh rõ phẩm chất liêm khiết của Trịnh Hoài Đức, đồng thời cho thấy sự tín nhiệm và trân trọng đặc biệt mà triều đình dành cho ông.

Nhìn chung, Trịnh Hoài Đức là hiện thân của mẫu hình trí thức Nho học toàn diện trong lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XIX: vừa là nhà chính trị, nhà ngoại giao, nhà giáo dục, vừa là nhà văn, nhà thơ, nhà sử học và nhà địa chí xuất sắc. Những đóng góp của ông không chỉ góp phần củng cố nền hành chính của triều Nguyễn trong buổi đầu thống nhất đất nước mà còn để lại một di sản học thuật đồ sộ, có giá trị bền vững đối với nền sử học và văn hóa dân tộc. Vì vậy, ông xứng đáng được xem là một trong những danh nhân văn hóa tiêu biểu của Việt Nam thời Nguyễn.

Tài liệu tham khảo

1. Trịnh Hoài Đức (1972), Gia Định thành thông chí, Nguyễn Tạo dịch, Phủ Quốc Vụ Khanh Đặc trách Văn hóa ấn bản.
2. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
3. Quốc sử quán Triều Nguyễn (1998), Quốc triều chính biên toát yếu, Cao Xuân Dục (Chủ biên), Nxb Thuận.
4. Trịnh Vân Thanh (1967), Thành ngữ – Điển tích – Danh nhân Từ điển, quyển 2, Nxb Hồn Thiêng.
5. Nguyễn Khắc Thuần (1999), Việt sử giai thoại, Tập 8, Nxb Giáo dục.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Trịnh Hoài Đức (1765-1825), whose personal name was An, courtesy name Chỉ Sơn, and sobriquet Cấn Trai, was a prominent high-ranking official, scholar, and man of letters under the Nguyễn dynasty. He was also a writer, poet, historian, and geographer who made many important contributions to Vietnamese scholarship in the late eighteenth and early nineteenth centuries. In recognition of his services to the court, he was granted by the Nguyễn emperor the title Marquis of An Toàn.

Trịnh Hoài Đức’s ancestors originally came from Fujian, China, and migrated to Đàng Trong under Lord Nguyễn Phúc Tần. At first, his family lived in Phú Xuân, Huế, and later moved to Trấn Biên, Đồng Nai. His father, Trịnh Khánh, came from a family with a tradition of examinations and official service. He was favored by Lord Nguyễn Phúc Khoát and successively held the posts of An Dương Cai thủ and Chấp canh tam trường Cai đội.

Growing up in a family with a tradition of learning and service to the court, Trịnh Hoài Đức received a Confucian education early in life, laying the foundation for his later political and scholarly career. He became one of the outstanding scholars of Southern Vietnam, leaving behind many valuable writings, the most notable of which is Gia Định thành thông chí, a work regarded as one of the most important historical and geographical sources for the study of the history, geography, and culture of early Southern Vietnam.

Historical Context

Trịnh Hoài Đức was born during a period of great upheaval in the country’s history. At the age of ten, after his father passed away, he followed his mother to Gia Định and studied under the eminent Confucian scholar Võ Trường Toản in Hòa Hưng village. This was a well-known center of Confucian education in Southern Vietnam in the late eighteenth century, where many talented men of the southern region were trained. Among his fellow students were Ngô Tùng Châu and Lê Quang Định, both of whom later became important ministers of the Nguyễn dynasty. The educational environment created by Võ Trường Toản not only equipped him with Confucian knowledge but also nurtured a spirit of loyalty and righteousness, as well as a sense of responsibility toward the nation, deeply influencing the thought and career of Trịnh Hoài Đức.

His youth also coincided with the outbreak of the Tây Sơn movement. From 1771 onward, the Tây Sơn uprising quickly developed into a large-scale civil war, changing the political situation of Đàng Trong. By 1777, when Tây Sơn forces attacked Gia Định, many members of the Nguyễn family, along with loyal officials and scholars, had to scatter or take refuge. In these circumstances, Trịnh Hoài Đức and his family went to Chenla, present-day Cambodia, to avoid the fighting. This event not only reflected the severity of the times but also profoundly affected his maturation, shaping his awareness of the nation’s fate and strengthening his attachment to Nguyễn Ánh’s forces in their later effort to restore the Nguyễn family’s cause.

Career

After Nguyễn Ánh recovered Gia Định, in 1788 Trịnh Hoài Đức took part in a talent-selection examination organized by the Nguyễn lord and passed. He was appointed Hàn lâm chế cáo, officially beginning his path as an official. The following year, he was appointed District Magistrate of Tân Bình and concurrently held the post of Điền tuấn, in charge of land reclamation and agricultural development in Gia Định. This was an important duty in restoring production, stabilizing the people’s livelihood, and building a rear base for Nguyễn Ánh’s forces while the war against the Tây Sơn was still continuing.

Thanks to his ability and learning, Trịnh Hoài Đức was continuously entrusted with many important responsibilities. He once held the position of Đông Cung Thị giảng, directly lecturing Crown Prince Nguyễn Phúc Cảnh. Later, he was assigned to accompany the Crown Prince to guard Diên Khánh Citadel. Subsequently, he successively held the posts of Recorder of Định Tường town and Right Assistant Minister of the Ministry of Revenue, participating in administrative and financial management in Southern Vietnam. During the northern campaign of 1801, he was assigned to take charge of harvesting and transporting grain in Quảng Nam and Quảng Ngãi in order to secure supplies for Nguyễn Ánh’s army.

After Gia Long unified the country and ascended the throne in 1802, Trịnh Hoài Đức was appointed Minister of Revenue and was at the same time sent as chief envoy leading a diplomatic mission to the Qing dynasty to establish relations and report the founding of the new dynasty. This mission made an important contribution to establishing the position and legitimacy of the Nguyễn dynasty in its relations with the Chinese court.

From 1808, he was transferred to Gia Định to serve as Deputy Administrator of Gia Định Citadel, assisting Governor-General Nguyễn Văn Nhơn in managing Southern Vietnam. In the following years, he successively held the posts of Minister of Rites, Minister of Personnel, concurrently managed the Imperial Astronomical Bureau, and was then appointed again as Deputy Governor-General of Gia Định Citadel. When Nguyễn Văn Nhơn returned to the capital in 1820, Trịnh Hoài Đức temporarily assumed the acting position of Governor-General of Gia Định, directly administering one of the most strategic and prosperous regions of the country.

After Emperor Minh Mạng ascended the throne in 1820, Trịnh Hoài Đức was summoned back to the capital to serve as Minister of Personnel, concurrently Minister of War, while also holding the position of Deputy Chief Compiler of the Quốc Sử Quán and being promoted to Associate Grand Secretary. Although he was advanced in age and repeatedly requested that his duties be reduced, the emperor continued to place special trust in him and assigned him many important tasks. In the same year, responding to the court’s edict to collect books, he submitted the Gia Định thành thông chí, compiled by himself, together with Bột di ngư văn thảo by Mạc Thiên Tứ, thereby enriching the national collection of written works.

In his final years, Trịnh Hoài Đức continued to participate in many important political and scholarly activities. In 1821, he accompanied Emperor Minh Mạng on an inspection tour of Bắc Hà and, after the journey, submitted to the emperor two works: Lịch đại kỷ nguyên and Khang tế lục. In 1822, he was appointed examiner for a special grace examination, directly taking part in the selection of talented men for the court. By 1823, due to old age and declining health, he repeatedly submitted memorials asking to retire from office, but his requests were not fully accepted because of the emperor’s special trust in him.

Legacy

The legacy left by Trịnh Hoài Đức was not only political but was especially prominent in the fields of literature, history, and geography. As an erudite scholar, he composed many valuable works in classical Chinese, reflecting both the thoughts and emotions of a Confucian scholar and records of the history, geography, and culture of early nineteenth-century Vietnam.

In poetry, Trịnh Hoài Đức was the author of Cấn Trai thi tập, consisting of three parts: Thối thực truy biên tập, Quan quang tập, and Khả dĩ tập. This collection gathered poems composed between 1783 and 1819 and was woodblock printed in 1819. He also left behind Bắc sứ thi tập, recording poems written during his diplomatic mission to the Qing dynasty; Đi sứ cảm tác, consisting of eighteen Nôm poems written in linked sequence; and he was also one of the three authors of Gia Định tam gia thi tập, a poetry collection by the three men of letters of Gia Định: Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, and Ngô Nhân Tịnh. His poetry was mainly composed in regulated eight-line seven-character verse, rich in lyricism and combining descriptions of natural scenery, customs, life, and people in the regions where he had lived or passed through.

Besides poetry, Trịnh Hoài Đức also compiled many valuable works on history and scholarship, such as Lịch đại kỷ nguyên and Khang tế lục, reflecting his erudition in researching history, chronology, and matters related to contemporary politics and society.

The most valuable work of Trịnh Hoài Đức is Gia Định thành thông chí, a geographical gazetteer in six volumes written in classical Chinese. Although the exact time of compilation is not stated, studies show that the work was completed under the reign of Gia Long and was submitted by the author to Emperor Minh Mạng in 1820 in response to the court’s edict to collect old books. The contents present a comprehensive account of the natural conditions, terrain, rivers, mountains, administration, customs, products, economy, culture, and people of the Gia Định-Southern Vietnam region in the early nineteenth century. With its rich documentary value and high reliability, Gia Định thành thông chí is regarded as one of the most important geographical gazetteers of Vietnam in the feudal period, and also as a fundamental source for the study of the history, geography, culture, and society of Southern Vietnam. The work was translated into French from the late nineteenth century and remains a valuable reference for researchers both in Vietnam and abroad.

The writings of Trịnh Hoài Đức not only reflect the broad knowledge of an early Nguyễn scholar but also contributed to preserving many valuable materials on Vietnamese history, culture, and geography. In particular, Gia Định thành thông chí affirmed his position as one of the representative geographers and historians of Vietnam in the early modern period, leaving a lasting mark on national scholarship.

Family

His father was named Khánh, while his mother’s personal name is not known.

His wife was from the Lê family. After his death, she was buried together with him in the tomb complex in Biên Hòa, now in Trung Dũng ward, Biên Hòa city, Đồng Nai province. Today, the joint tomb complex of the couple has been classified by the State as a national historical-cultural relic.

Trịnh Hoài Đức had one son named Trịnh Hoài Cẩn. Under the reign of Emperor Thiệu Trị, Trịnh Hoài Cẩn was granted marriage to Princess Tân Hòa Đoan Thận, the thirteenth daughter of Emperor Minh Mạng, and was given the title Phò mã Đô úy, or imperial son-in-law commandant. This marriage shows the recognition and esteem of the Nguyễn royal family for the merits and prestige that Trịnh Hoài Đức had built throughout his service to the court. According to historical records, both Trịnh Hoài Cẩn and Princess Tân Hòa passed away in 1866, under the reign of Emperor Tự Đức.

Death and Worship

In February 1825, Trịnh Hoài Đức passed away in Huế at the age of sixty-one. Emperor Minh Mạng suspended court audiences for three days in mourning, posthumously granted him the title Junior Guardian and Grand Secretary of Cần Chánh Hall, bestowed on him the posthumous name Văn Khắc, and ordered Prince Miên Hoằng to escort his coffin back to Gia Định for burial.

Later, he was worshiped together with other meritorious officials at the Trung Hưng Công Thần Temple and the Hiền Lương Temple, in recognition of his great contributions to the restoration cause of the Nguyễn dynasty.

Today, his tomb complex in Biên Hòa has been recognized as a national historical-cultural relic, becoming a site that preserves historical and cultural values associated with the life of one of the representative eminent officials of the early Nguyễn dynasty.

Assessment and Evaluation

Trịnh Hoài Đức is regarded as one of the representative eminent officials and scholars of the early Nguyễn dynasty. Over more than three decades of service under the reigns of Gia Long and Minh Mạng, he consistently showed the qualities of an official who was loyal to the court, devoted to his work, and wholeheartedly committed to the stability and development of the country. With his profound knowledge and comprehensive administrative ability, he was repeatedly entrusted with important positions in administration, finance, diplomacy, education, and the compilation of history, becoming one of the pillars of the early Nguyễn state apparatus.

Not only outstanding in political ability, Trịnh Hoài Đức was also remembered by later generations as a great scholar who made important contributions to Vietnamese literature, history, and geography. His writings, especially Gia Định thành thông chí, were not only valuable in his own time but also became foundational sources for the study of the history, geography, culture, and society of Southern Vietnam. Thanks to its careful research, meticulous records, and high reliability, this work is still considered one of the most valuable geographical gazetteers of Vietnam in the feudal period.

In terms of character, Trịnh Hoài Đức was a model of an upright and simple official. Although he was repeatedly promoted to high offices such as minister of various ministries and Associate Grand Secretary, he still maintained a modest lifestyle and did not accumulate wealth for himself. According to Đại Nam liệt truyện, because he did not have a private house, Emperor Minh Mạng granted him money and materials to build a residence outside the eastern gate of the capital. This detail clearly reflects Trịnh Hoài Đức’s integrity, while also showing the special trust and esteem that the court held for him.

Overall, Trịnh Hoài Đức embodies the model of a comprehensive Confucian intellectual in early nineteenth-century Vietnamese history: at once a politician, diplomat, educator, writer, poet, historian, and outstanding geographer. His contributions not only helped consolidate the administration of the Nguyễn dynasty in the early period after national unification but also left behind a substantial scholarly legacy of lasting value for Vietnamese history and culture. Therefore, he deserves to be regarded as one of the representative cultural figures of Vietnam under the Nguyễn dynasty.

References

1. Trịnh Hoài Đức (1972), Gia Định thành thông chí, Nguyễn Tạo dịch, Phủ Quốc Vụ Khanh Đặc trách Văn hóa ấn bản.
2. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
3. Quốc sử quán Triều Nguyễn (1998), Quốc triều chính biên toát yếu, Cao Xuân Dục (Chủ biên), Nxb Thuận.
4. Trịnh Vân Thanh (1967), Thành ngữ – Điển tích – Danh nhân Từ điển, quyển 2, Nxb Hồn Thiêng.
5. Nguyễn Khắc Thuần (1999), Việt sử giai thoại, Tập 8, Nxb Giáo dục.

Tiếng Pháp (Français)

Origines

Trịnh Hoài Đức (1765-1825), dont le nom personnel était An, le nom de courtoisie Chỉ Sơn et le nom littéraire Cấn Trai, fut un grand dignitaire, un érudit et un lettré représentatif sous la dynastie Nguyễn. Il fut en même temps écrivain, poète, historien et géographe, ayant apporté de nombreuses contributions importantes au savoir vietnamien à la fin du XVIIIe siècle et au début du XIXe siècle. Grâce à ses mérites envers la cour, il reçut des Nguyễn le titre de marquis d’An Toàn.

Les ancêtres de Trịnh Hoài Đức étaient originaires du Fujian, en Chine, et migrèrent vers le Đàng Trong sous le règne du seigneur Nguyễn Phúc Tần. Au début, la famille résidait à Phú Xuân, c’est-à-dire Huế, puis elle s’installa à Trấn Biên, aujourd’hui Đồng Nai. Son père, Trịnh Khánh, issu d’une famille de tradition mandarinale, fut employé avec considération par le seigneur Nguyễn Phúc Khoát et occupa successivement les fonctions de Cai thủ d’An Dương et de Cai đội de Chấp canh tam trường.

Ayant grandi dans une famille de tradition savante et de service de la cour, Trịnh Hoài Đức reçut très tôt une éducation confucéenne, qui posa les bases de sa future carrière politique et savante. Il devint l’un des érudits les plus remarquables du Nam Bộ, laissant de nombreux écrits de valeur, parmi lesquels le plus célèbre est Gia Định thành thông chí, œuvre considérée comme l’une des sources historiques et géographiques les plus importantes pour l’étude de l’histoire, de la géographie et de la culture de la région du Nam Bộ à l’époque ancienne.

Contexte historique

Trịnh Hoài Đức naquit dans une période de grands bouleversements historiques du pays. À l’âge de dix ans, après la mort de son père, il suivit sa mère à Gia Định et étudia auprès du célèbre lettré Võ Trường Toản au village de Hòa Hưng. C’était un centre renommé d’éducation confucéenne dans le Nam Bộ à la fin du XVIIIe siècle, où furent formés de nombreux talents de la terre méridionale. Parmi ses condisciples figuraient Ngô Tùng Châu et Lê Quang Định, qui devinrent plus tard tous deux de grands dignitaires de la dynastie Nguyễn. Le milieu éducatif de Võ Trường Toản ne lui transmit pas seulement les connaissances confucéennes, mais forgea aussi l’esprit de loyauté et de droiture ainsi que le sens de la responsabilité envers le pays, exerçant une profonde influence sur la pensée et la carrière de Trịnh Hoài Đức.

Les années de jeunesse de Trịnh Hoài Đức coïncidèrent également avec l’essor du mouvement Tây Sơn. À partir de 1771, l’insurrection Tây Sơn se développa rapidement en une guerre civile de grande ampleur, modifiant la situation politique du Đàng Trong. En 1777, lorsque les troupes Tây Sơn attaquèrent Gia Định, de nombreux membres de la famille Nguyễn ainsi que des mandarins et des lettrés fidèles durent se disperser ou se réfugier ailleurs. Dans ces circonstances, Trịnh Hoài Đức et sa famille partirent au Chân Lạp, c’est-à-dire au Cambodge, afin d’éviter la guerre. Cet événement reflétait non seulement la violence de l’époque, mais exerça aussi une profonde influence sur sa formation, éveillant chez lui une conscience du destin du pays et renforçant son attachement aux forces de Nguyễn Ánh dans l’œuvre ultérieure de restauration des Nguyễn.

Carrière

Après que Nguyễn Ánh eut repris Gia Định, Trịnh Hoài Đức participa en 1788 à un concours de sélection des talents organisé par le seigneur Nguyễn. Il réussit l’examen et fut nommé Hàn lâm chế cáo, entrant officiellement dans la carrière mandarinale. L’année suivante, il fut nommé tri huyện de Tân Bình, tout en cumulant la fonction de Điền tuấn, chargé du défrichement des terres et du développement agricole à Gia Định. Cette mission revêtait une importance particulière dans l’œuvre de restauration de la production, de stabilisation de la vie du peuple et de construction d’une base arrière pour les forces de Nguyễn Ánh, dans un contexte où la guerre contre les Tây Sơn se poursuivait encore.

Grâce à ses capacités et à son savoir, Trịnh Hoài Đức se vit confier continuellement de nombreuses responsabilités importantes. Il occupa la fonction de Đông Cung Thị giảng, enseignant directement au prince Nguyễn Phúc Cảnh ; puis il fut envoyé avec le prince héritier pour garder la citadelle de Diên Khánh. Par la suite, il assuma successivement les fonctions de Ký lục de la province de Định Tường et de Hữu Tham tri du ministère des Finances, participant à l’administration et à la gestion financière du Nam Bộ. Lors de la campagne vers le Nord en 1801, il fut chargé de la récolte et du transport des vivres à Quảng Nam et Quảng Ngãi, afin d’assurer l’approvisionnement de l’armée de Nguyễn Ánh.

Après que Gia Long eut unifié le pays et accédé au trône en 1802, Trịnh Hoài Đức fut nommé ministre du ministère des Finances. Il fut en même temps désigné comme ambassadeur en chef d’une mission diplomatique envoyée auprès des Qing afin d’établir des relations officielles et d’annoncer la fondation de la nouvelle dynastie. Cette ambassade contribua de manière importante à affirmer la position et la légitimité de la dynastie Nguyễn dans ses relations avec la cour chinoise.

À partir de 1808, il fut envoyé à Gia Định pour y exercer la fonction de Hiệp trấn de Gia Định Thành, assistant le gouverneur général Nguyễn Văn Nhơn dans l’administration du Nam Bộ. Dans les années suivantes, il occupa successivement les fonctions de ministre du ministère des Rites, de ministre du ministère des Mandarins, tout en administrant l’Observatoire impérial, puis il fut de nouveau nommé Hiệp Tổng trấn de Gia Định Thành. Lorsque Nguyễn Văn Nhơn retourna à la capitale en 1820, Trịnh Hoài Đức assuma temporairement la fonction de gouverneur général par intérim de Gia Định, administrant directement l’une des régions les plus stratégiques et les plus prospères du pays.

Après l’accession au trône de l’empereur Minh Mạng en 1820, Trịnh Hoài Đức fut rappelé à la capitale pour occuper la fonction de ministre du ministère des Mandarins, cumulant celle de ministre du ministère de la Guerre. Il occupa également la fonction de vice-directeur général du Quốc sử quán et fut promu Hiệp biện Đại học sĩ. Bien qu’il fût déjà âgé et qu’il demandât à plusieurs reprises à être déchargé de certaines fonctions, l’empereur continua à lui confier, en raison de sa confiance particulière, de nombreuses affaires importantes. La même année, répondant à un édit impérial ordonnant la collecte des livres anciens, il présenta à la cour le Gia Định thành thông chí, qu’il avait lui-même compilé, ainsi que l’ouvrage Bột di ngư văn thảo de Mạc Thiên Tứ, contribuant ainsi à enrichir le patrimoine bibliographique national.

Dans les dernières années de sa vie, Trịnh Hoài Đức continua à participer à de nombreuses activités politiques et savantes importantes. En 1821, il accompagna l’empereur Minh Mạng lors d’une tournée au Bắc Hà et, après ce voyage, présenta au souverain les deux ouvrages Lịch đại kỷ nguyên et Khang tế lục. En 1822, il fut nommé examinateur du concours spécial de grâce, participant directement à la sélection des talents pour la cour. En 1823, en raison de son âge avancé et de sa santé déclinante, il présenta à plusieurs reprises des mémoires demandant l’autorisation de se retirer de la carrière officielle, mais cette requête ne fut pas entièrement acceptée en raison de la confiance particulière que l’empereur lui accordait.

Héritage

L’héritage laissé par Trịnh Hoài Đức ne se manifeste pas seulement dans le domaine politique, mais se distingue tout particulièrement dans les domaines de la littérature, de l’histoire et de la géographie régionale. Érudit profond, il composa de nombreuses œuvres en chinois classique de grande valeur, reflétant à la fois la pensée et les sentiments d’un lettré confucéen, ainsi que des notes sur l’histoire, la géographie et la culture du Vietnam au début du XIXe siècle.

Dans le domaine poétique, Trịnh Hoài Đức est l’auteur du Cấn Trai thi tập, comprenant trois parties : Thối thực truy biên tập, Quan quang tập et Khả dĩ tập. Ce recueil rassemble des poèmes composés entre 1783 et 1819 et fut gravé et imprimé dès l’année 1819. Il laissa également le Bắc sứ thi tập, qui consigne ses compositions lors de son ambassade auprès des Qing ; Đi sứ cảm tác, comprenant dix-huit poèmes en chữ Nôm écrits selon une forme enchaînée ; il fut en même temps l’un des trois auteurs du Gia Định tam gia thi tập, recueil de poésie des trois lettrés de Gia Định : Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định et Ngô Nhân Tịnh. Ses poèmes furent principalement composés selon la forme du huitain régulier en vers de sept caractères, avec un contenu riche en lyrisme, combinant la description des paysages naturels, des coutumes, de la vie et des hommes des régions où il vécut ou qu’il traversa.

À côté de la poésie, Trịnh Hoài Đức compila aussi de nombreuses œuvres de valeur dans les domaines de l’histoire et du savoir, telles que Lịch đại kỷ nguyên et Khang tế lục, qui témoignent de son érudition dans la recherche historique, la chronologie et les questions liées à la politique et à la société de son temps.

L’œuvre la plus précieuse de Trịnh Hoài Đức est Gia Định thành thông chí, une géographie régionale en six livres rédigée en chinois classique. Bien que l’ouvrage ne précise pas clairement sa date de composition, les recherches montrent qu’il fut achevé sous le règne de Gia Long et présenté par l’auteur à l’empereur Minh Mạng en 1820, conformément à l’édit impérial ordonnant la collecte des livres anciens. Le contenu de l’ouvrage présente de manière complète les conditions naturelles, la topographie, les rivières, les montagnes, l’administration, les coutumes, les produits locaux, l’économie, la culture et les hommes de la région de Gia Định et du Nam Bộ au début du XIXe siècle. Par la richesse de ses données et son haut degré de fiabilité, Gia Định thành thông chí est considéré comme l’un des ouvrages de géographie régionale les plus importants du Vietnam à l’époque féodale, et en même temps comme une source fondamentale pour l’étude de l’histoire, de la géographie, de la culture et de la société du Nam Bộ. L’œuvre fut traduite en français dès la fin du XIXe siècle et demeure jusqu’à aujourd’hui un document de référence précieux pour les chercheurs vietnamiens et étrangers.

Les écrits de Trịnh Hoài Đức ne reflètent pas seulement l’immense savoir d’un érudit du début de la dynastie Nguyễn, mais contribuent aussi à préserver de nombreux documents précieux sur l’histoire, la culture et la géographie du Vietnam. En particulier, Gia Định thành thông chí a affirmé sa position comme l’un des géographes et historiens les plus représentatifs du Vietnam à l’époque moderne, laissant une empreinte durable dans le savoir national.

Famille

Son père se nommait Khánh ; le nom de sa mère n’est pas clairement connu.

Son épouse appartenait à la famille Lê. Après la mort de Trịnh Hoài Đức, elle fut enterrée avec son mari dans le complexe funéraire de Biên Hòa, aujourd’hui rattaché au quartier de Trung Dũng, ville de Biên Hòa, province de Đồng Nai. Aujourd’hui, le tombeau commun des deux époux a été classé par l’État comme monument historique et culturel national.

Trịnh Hoài Đức eut un fils, Trịnh Hoài Cẩn. Sous le règne de l’empereur Thiệu Trị, Trịnh Hoài Cẩn reçut en mariage la princesse Tân Hòa Đoan Thận, treizième fille de l’empereur Minh Mạng, et fut nommé Phò mã Đô úy. Ce mariage montre la reconnaissance et l’estime de la famille impériale Nguyễn envers les mérites et le prestige que Trịnh Hoài Đức avait acquis tout au long de son service auprès de la cour. Selon les livres d’histoire, Trịnh Hoài Cẩn et la princesse Tân Hòa moururent tous deux en 1866, sous le règne de l’empereur Tự Đức.

Décès et culte

En février 1825, Trịnh Hoài Đức mourut à Huế, à l’âge de 61 ans. L’empereur Minh Mạng suspendit les audiences de la cour pendant trois jours pour lui rendre hommage, lui conféra à titre posthume le rang de Thiếu bảo Cần Chánh điện Đại học sĩ, lui donna le nom posthume Văn Khắc, et ordonna au prince Miên Hoằng de ramener son cercueil pour l’inhumer à Gia Định.

Plus tard, il fut associé au culte dans le temple des Công Thần de la Restauration et au temple Hiền Lương, en reconnaissance de ses grandes contributions à l’œuvre de restauration de la dynastie Nguyễn.

Aujourd’hui, son complexe funéraire à Biên Hòa a été reconnu comme monument historique et culturel national. Il est devenu un lieu de conservation des valeurs historiques et culturelles liées à la vie de l’un des grands dignitaires représentatifs du début de la dynastie Nguyễn.

Appréciations et évaluations

Trịnh Hoài Đức est considéré comme l’un des grands dignitaires et érudits représentatifs des débuts de la dynastie Nguyễn. Pendant plus de trois décennies de service sous les deux règnes de Gia Long et de Minh Mạng, il manifesta toujours les qualités d’un mandarin pleinement loyal envers la cour, dévoué à ses fonctions et entièrement engagé dans la stabilité et le développement du pays. Grâce à son vaste savoir et à ses capacités administratives complètes, il fut à plusieurs reprises chargé de fonctions essentielles dans les domaines de l’administration, des finances, de la diplomatie, de l’éducation et de la compilation historique, devenant l’un des piliers de l’appareil d’État au début de la dynastie Nguyễn.

Non seulement remarquable par son talent politique, Trịnh Hoài Đức fut également reconnu par la postérité comme un grand érudit, ayant apporté d’importantes contributions à la littérature, à l’histoire et à la géographie régionale du Vietnam. Ses écrits, en particulier Gia Định thành thông chí, n’eurent pas seulement une valeur pour son époque, mais devinrent aussi une source fondamentale pour l’étude de l’histoire, de la géographie, de la culture et de la société du Nam Bộ. Grâce à une méthode de recherche minutieuse, à des notes détaillées et à un haut degré de fiabilité, cette œuvre est encore considérée aujourd’hui comme l’une des géographies régionales les plus précieuses du Vietnam à l’époque féodale.

Sur le plan moral, Trịnh Hoài Đức incarne le modèle d’un mandarin intègre et simple. Bien qu’il ait été plusieurs fois promu à de hautes fonctions, telles que ministre de différents ministères et Hiệp biện Đại học sĩ, il conserva toujours une vie sobre et honnête, sans accumuler de richesses pour lui-même. Selon le Đại Nam liệt truyện, comme il ne possédait pas de maison privée, l’empereur Minh Mạng lui accorda de l’argent et des matériaux pour construire une maison hors de la porte Est de la capitale. Ce détail reflète clairement l’intégrité de Trịnh Hoài Đức, tout en montrant la confiance et l’estime particulières que la cour lui accordait.

Dans l’ensemble, Trịnh Hoài Đức représente le modèle complet de l’intellectuel confucéen dans l’histoire du Vietnam au début du XIXe siècle : à la fois homme politique, diplomate, éducateur, écrivain, poète, historien et géographe remarquable. Ses contributions ne permirent pas seulement de consolider l’administration de la dynastie Nguyễn dans les débuts de l’unification du pays, mais laissèrent aussi un vaste héritage savant, d’une valeur durable pour l’histoire et la culture nationales. C’est pourquoi il mérite d’être considéré comme l’une des figures culturelles représentatives du Vietnam sous la dynastie Nguyễn.

Documents de référence

1. Trịnh Hoài Đức (1972), Gia Định thành thông chí, Nguyễn Tạo dịch, Phủ Quốc Vụ Khanh Đặc trách Văn hóa ấn bản.
2. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
3. Quốc sử quán Triều Nguyễn (1998), Quốc triều chính biên toát yếu, Cao Xuân Dục (Chủ biên), Nxb Thuận.
4. Trịnh Vân Thanh (1967), Thành ngữ – Điển tích – Danh nhân Từ điển, quyển 2, Nxb Hồn Thiêng.
5. Nguyễn Khắc Thuần (1999), Việt sử giai thoại, Tập 8, Nxb Giáo dục.

Tiếng Trung (中文)

身世

郑怀德（1765—1825），讳安，字止山，号艮斋，是阮朝一位具有代表性的大臣、学者和名士。他同时也是作家、诗人、史学家和地理学家，对十八世纪末至十九世纪初越南学术的发展作出了重要贡献。由于对朝廷有功，他被阮朝皇帝封为安全侯。

郑怀德的祖先原为福建人，后来在阮福濒主时期迁居南河。最初，其家族居住于富春，即顺化，后迁至镇边，即同奈。其父郑庆出身于有科宦传统的家庭，受到阮福阔主的重用，先后担任安阳该守和执更三场该队等职。

郑怀德成长于一个具有学问传统并服务朝廷的家庭，很早便接受儒学教育，为其后来从事政治和学术事业奠定了基础。他成为南部地区最杰出的学者之一，留下许多有价值的著作，其中最突出的是《嘉定城通志》。此书被评价为研究早期南部地区历史、地理和文化最重要的史料与地方志之一。

历史背景

郑怀德出生于国家历史充满动荡的时期。十岁时，父亲去世，他随母亲迁入嘉定生活，并在和兴村跟随名儒武长缵学习。这里是十八世纪末南部著名的儒学教育中心，培养了许多南方人才。与他一同求学的有吴从周和黎光定，这些人后来都成为阮朝重臣。武长缵的教育环境不仅使他掌握儒学知识，也陶冶了忠义精神和对国家的责任意识，对郑怀德的思想与事业产生了深远影响。

他的青年时期也正值西山运动兴起。自1771年起，西山起义迅速发展为大规模内战，改变了南河的政治局面。到1777年，西山军进攻嘉定时，许多阮氏宗族成员以及忠于阮氏的官吏、士人不得不流亡或避难。在这种情况下，郑怀德与家人前往真腊，即柬埔寨，以躲避战乱。这一变故不仅反映了时局的残酷，也深刻影响了他的成长过程，促使他形成对国家命运的意识，并巩固了他后来在阮映恢复阮氏基业事业中与阮映势力的联系。

事业

阮映恢复嘉定之后，1788年，郑怀德参加阮主组织的人才选拔考试并考中，被任命为翰林制诰，正式踏上仕途。次年，他被任命为新平知县，同时兼任田畯，负责嘉定地区的土地开垦和农业发展。这项任务在恢复生产、稳定民生以及为阮映力量建设后方方面具有重要意义。当时，与西山朝的战争仍在继续。

凭借才能和学识，郑怀德连续被委以多项重任。他曾任东宫侍讲，直接为皇子阮福景授课；随后又被派随东宫出镇延庆城。之后，他先后担任定祥镇记录、户部右参知等职，参与南部地区的行政和财政管理。在1801年北进战役中，他负责在广南、广义收集和运输粮食，以保障阮映军队的补给。

嘉隆统一全国并于1802年登基之后，郑怀德被任命为户部尚书，同时被派任正使，率领外交使团前往清朝，建立邦交关系，并报告新王朝成立之事。此次出使对于确立阮朝在与中国朝廷关系中的地位与正统性，具有重要作用。

自1808年起，他被调入嘉定，担任嘉定城协镇，协助总镇阮文仁治理南部地区。此后几年，他先后担任礼部尚书、吏部尚书，兼管钦天监，随后又被任命回嘉定担任嘉定城协总镇。1820年阮文仁回京时，郑怀德暂时署理嘉定总镇，直接治理全国最具战略意义且最富庶的地区之一。

明命皇帝即位后，郑怀德被召回京城，担任吏部尚书，兼兵部尚书，同时任国史馆副总裁，并升为协办大学士。虽然他年事已高，并多次请求减少职务，但仍受到皇帝特别信任，被委派处理许多重要事务。同年，他响应朝廷搜集书籍的诏令，进呈自己编纂的《嘉定城通志》以及莫天赐的《勃遗渔文草》，为国家典籍收藏增添了重要内容。

在晚年，郑怀德继续参与许多重要的政治和学术活动。1821年，他随明命皇帝巡游北河，并在出行后向皇帝进呈《历代纪元》和《康济录》两部书。1822年，他被任命为恩科考试监考官，直接参与朝廷人才选拔。到1823年，由于年老体弱，他多次上疏请求辞官，但因皇帝对其特别信任，并未完全获准。

遗产

郑怀德留下的遗产不仅体现在政治方面，更突出体现在文学、史学和地方志领域。作为一位博学的学者，他创作了多部有价值的汉文著作，既反映一位儒者的思想与情感，也记录了十九世纪初越南的历史、地理和文化。

在诗歌方面，郑怀德著有《艮斋诗集》，包括《退食追编集》《观光集》和《可已集》三部分，收录他在1783年至1819年间创作的诗作，并于1819年刊刻。他还留下《北使诗集》，记录出使清朝期间的诗作；《出使感作》，包括十八首以联环体写成的喃字诗；同时也是《嘉定三家诗集》的三位作者之一。该诗集汇集嘉定三位名士郑怀德、黎光定和吴仁静的诗作。郑怀德的诗主要采用七言八句体，内容富有抒情色彩，结合描写自然景色、风俗、生活以及他曾经居住或经过之地的人物风貌。

除诗歌之外，郑怀德还编纂了多部具有史学和学术价值的著作，如《历代纪元》和《康济录》，反映出他在历史、年代学以及当时政治、社会问题研究方面的渊博学识。

郑怀德最有价值的作品是《嘉定城通志》，这是一部以汉文写成、共六卷的地方志。虽然书中未明确记载编纂时间，但研究表明，该书完成于嘉隆朝，并由作者于1820年按照朝廷搜集旧书的诏令进呈明命皇帝。书中全面叙述了十九世纪初嘉定—南部地区的自然条件、地形、河流、山川、行政、风俗、物产、经济、文化和人物。由于资料丰富且可信度高，《嘉定城通志》被视为越南封建时期最重要的地方志之一，同时也是研究南部历史、地理、文化和社会的基础性资料。该书自十九世纪末已被译成法文，至今仍是国内外研究者重要的参考资料。

郑怀德的著作不仅反映了阮朝初期一位学者深厚广博的知识，也有助于保存许多有关越南历史、文化和地理的珍贵资料。尤其是《嘉定城通志》，确立了他作为越南近代早期最具代表性的地方志学家和史学家之一的地位，并在民族学术史上留下持久影响。

家属

其父名庆，母亲名讳不详。

其夫人为黎氏。郑怀德去世后，她与丈夫合葬于边和陵墓区，即今同奈省边和市中勇坊。如今，二人合葬陵墓区已被国家列为国家级历史—文化遗迹。

郑怀德有一子，名郑怀谨。绍治朝时期，郑怀谨被赐婚新和公主端慎，即明命皇帝第十三女，并被封为驸马都尉。这桩婚姻显示出阮朝皇室对郑怀德一生侍奉朝廷所建立功劳和声望的认可与敬重。据史书记载，郑怀谨与新和公主均于1866年，即嗣德朝时期去世。

去世与祭祀

1825年二月，郑怀德在顺化去世，享年六十一岁。明命皇帝为表示哀悼，下令罢朝三日，追赠他少保勤政殿大学士之爵，赐谥号文恪，同时命皇子绵宏护送灵柩回嘉定安葬。

后来，他被配祀于中兴功臣庙和贤良祠，以表彰其对阮朝中兴事业作出的重大贡献。

如今，他位于边和的陵墓区已被认定为国家级历史—文化遗迹，成为保存与阮朝初期一位代表性名臣生平相关的历史和文化价值的重要地点。

认定与评价

郑怀德被评价为阮朝初期最具代表性的名臣和学者之一。在三十多年侍奉嘉隆、明命两朝的过程中，他始终表现出忠于朝廷、勤勉任事、尽心维护国家稳定与发展的官员品格。凭借渊博的知识和全面的治理能力，他多次被委以行政、财政、外交、教育和史籍编纂等领域的重要职务，成为阮朝初期国家机器的重要支柱之一。

郑怀德不仅以政治才能著称，也被后世视为一位大学者，对越南文学、史学和地方志学作出了重要贡献。他的著作，尤其是《嘉定城通志》，不仅在当时具有价值，也成为研究南部历史、地理、文化和社会的重要基础资料。由于其考据方法严谨、记载细致、可信度高，这部作品至今仍被视为越南封建时期最有价值的地方志之一。

在人格方面，郑怀德是清廉朴素官员的典范。尽管多次升任各部尚书和协办大学士等高位，他仍保持清白俭朴的生活，不为自己积蓄财产。据《大南列传》记载，由于他没有私宅，明命皇帝赐给他钱款和材料，让他在京城东门外建造住宅。这一细节清楚反映出郑怀德的廉洁品格，同时也显示出朝廷对他的特殊信任与尊重。

总体而言，郑怀德是十九世纪初越南历史中全面型儒学知识分子的代表：他既是政治家、外交家、教育家，又是作家、诗人、史学家和杰出的地方志学家。他的贡献不仅有助于巩固阮朝在统一国家初期的行政体系，也留下了丰厚而具有持久价值的学术遗产。因此，他完全值得被视为阮朝时期越南最具代表性的文化名人之一。

参考资料

1. Trịnh Hoài Đức (1972), Gia Định thành thông chí, Nguyễn Tạo dịch, Phủ Quốc Vụ Khanh Đặc trách Văn hóa ấn bản.
2. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
3. Quốc sử quán Triều Nguyễn (1998), Quốc triều chính biên toát yếu, Cao Xuân Dục (Chủ biên), Nxb Thuận.
4. Trịnh Vân Thanh (1967), Thành ngữ – Điển tích – Danh nhân Từ điển, quyển 2, Nxb Hồn Thiêng.
5. Nguyễn Khắc Thuần (1999), Việt sử giai thoại, Tập 8, Nxb Giáo dục.