Chúa Nguyễn Phúc Tần (1620 – 1687)

Thân thế

Nguyễn Phúc Tần sinh ngày 19 tháng 6 năm Canh Thân (tức 18 tháng 7 năm 1620), tại làng Gia Miêu, tổng Thượng Bạn, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, xứ Thanh Hoa (nay thuộc xã Hà Long, tỉnh Thanh Hóa). Ông là con trai thứ hai của chúa Nguyễn Phúc Lan và Đoàn Quý phi, người huyện Duy Xuyên, xứ Quảng Nam.

Từ khi còn trẻ, Nguyễn Phúc Tần đã được cha tin dùng, phong giữ chức Thái phó Dũng Lễ hầu. Ông nổi bật với tư chất cương nghị, giỏi thao lược, am hiểu việc binh, được đánh giá là một võ tướng có năng lực thực sự chứ không chỉ dựa vào dòng dõi. Chính trong giai đoạn này, Nguyễn Phúc Tần từng trực tiếp tham gia các chiến dịch phòng thủ và phản công trước quân Trịnh, tích lũy kinh nghiệm quân sự quan trọng, tạo nền tảng vững chắc cho việc kế vị sau này.

Bối cảnh lịch sử

Đầu những năm 40 của thế kỷ XVII, cục diện Trịnh – Nguyễn bước vào giai đoạn căng thẳng mới. Sau nhiều lần nam tiến không đạt kết quả, chúa Trịnh Tráng tìm cách mở rộng chiến tranh bằng việc dựa vào hỏa lực và kỹ thuật hàng hải phương Tây. Tháng 6 năm 1643, theo đề nghị của chúa Trịnh, Công ty Đông Ấn Hà Lan điều ba chiến hạm – Wojdenes (De Wijdeness), Waterhond và Vos tiến vào cửa biển Thuận An nhằm phối hợp với quân Trịnh đánh phá Đàng Trong, đặt chính quyền chúa Nguyễn trước một thách thức nghiêm trọng trên mặt trận thủy chiến.

Trước tình thế đó, Thế tử Nguyễn Phúc Tần được giao trọng trách chỉ huy lực lượng phản công. Ngày 7 tháng 7 năm 1643, ông đốc suất khoảng 50 chiến thuyền tổ chức một cuộc tập kích bất ngờ vào đội tàu Hà Lan. Trong trận giao chiến ác liệt, chiếc Wojdenes tàu đô đốc, có trọng tải lớn nhưng chậm chạp nhanh chóng trở thành mục tiêu chính. Bốn thuyền chèo tay của quân Nguyễn áp sát, đánh gãy bánh lái, quật đổ cột buồm và khống chế hai bên mạn tàu. Trước nguy cơ bị bắt sống, thuyền trưởng Pieter Baek đã cho châm lửa đốt kho thuốc súng, tự hủy chiến hạm. Vụ nổ khiến Baek cùng nhiều thủy thủ thiệt mạng, còn hai chiến hạm Hà Lan còn lại phải chật vật tháo chạy và ẩn náu tại đảo Ngọc. Chiến thắng này không chỉ đập tan âm mưu can thiệp quân sự của Hà Lan mà còn chứng tỏ năng lực chỉ huy và bản lĩnh quân sự của Nguyễn Phúc Tần trên chiến trường.

Tin thắng trận khiến chúa Nguyễn Phúc Lan hết sức phấn khởi, ông cho rằng việc con trai mình đánh bại được giặc biển phương Tây là dấu hiệu bảo đảm cho tương lai cơ nghiệp họ Nguyễn, nối tiếp truyền thống quân sự của các thế hệ trước.

Tuy nhiên, xung đột Trịnh – Nguyễn chưa dừng lại, tháng 2 năm 1648, chúa Trịnh Tráng phát động cuộc Nam tiến lần thứ tư, giao Tiến Quận công Lê Văn Hiểu chỉ huy đại quân. Quân Trịnh chia làm hai mũi: bộ binh tiến chiếm vùng Nam Bố Chính, thủy quân tấn công cửa Nhật Lệ, nhằm tạo thế gọng kìm đánh sâu vào lãnh thổ Đàng Trong. Trước nguy cơ ấy, Nguyễn Phúc Tần được phong làm Tiết chế chủ quân, cùng chúa Nguyễn Phúc Lan thân chinh ra Quảng Bình chỉ đạo phòng thủ. Quân Nguyễn bố trí thủy binh phục sẵn tại sông Cẩm La, đồng thời sai Nguyễn Hữu Tiến dẫn 100 con voi bất ngờ tập kích quân Trịnh trong đêm. Đòn đánh táo bạo khiến đội hình quân Trịnh rối loạn, bị đánh tan tác; khi rút chạy còn bị thủy quân Nguyễn truy kích gắt gao, đẩy lui đến tận sông Lam mới dừng lại.

Sau thắng lợi này, thế tử Nguyễn Phúc Tần dự định thừa thắng vượt sông Gianh tiến công ra Bắc Bố Chính, nhằm mở rộng chiến quả và gây sức ép trực tiếp lên phòng tuyến Đàng Ngoài. Tuy nhiên, đúng vào thời điểm then chốt ấy, ông nhận được tin chúa Nguyễn Phúc Lan lâm bệnh nặng và qua đời trên thuyền trong lúc hồi quân về Thuận Hóa. Trước biến cố lớn của triều chính, Nguyễn Phúc Tần buộc phải hạ lệnh lui binh, kết thúc chiến dịch để kịp thời ổn định nội bộ và chuẩn bị cho việc kế vị.

Sự nghiệp

Năm 1648, sau khi chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan đột ngột qua đời, triều chính Đàng Trong đứng trước thời điểm chuyển giao quan trọng. Thế tử Nguyễn Phúc Tần, khi ấy mới 29 tuổi, trước hết đã mời người chú là Nguyễn Phúc Trung đứng ra đảm trách việc nước nhằm ổn định tình hình. Tuy nhiên, Nguyễn Phúc Trung từ chối, khiến Nguyễn Phúc Tần chính thức lên ngôi, trở thành vị chúa Nguyễn thứ tư của Đàng Trong, được dân gian gọi là chúa Hiền. Quần thần tôn ông giữ các chức vụ trọng yếu: Tiết chế Thủy bộ Chư dinh, kiêm Tổng Nội ngoại Bình chương Quân quốc Trọng sự, Thái bảo, tước Dũng Quận công. Việc đăng vị của Nguyễn Phúc Tần diễn ra tương đối suôn sẻ, phản ánh sự chuẩn bị kế thừa từ trước cũng như uy tín cá nhân của ông trong quân đội và triều đình.

Ngay từ đầu triều, chúa Hiền đặc biệt chú trọng củng cố quốc phòng, nhất là hệ thống phòng thủ ven biển và các cửa sông trọng yếu. Năm 1653, ông cho xây dựng đồn Sa Chùy tại cửa biển Nhật Lệ (còn gọi là lũy Mũi Dùi), tăng cường tuyến phòng ngự phía Bắc Đàng Trong, trực tiếp đối diện với thế lực họ Trịnh. Cùng năm đó, chúa tổ chức một cuộc duyệt binh lớn tại xã An Cựu, tự mình xem xét khí giới, quân nhu và quân kỷ, lấy đó làm căn cứ để định công thưởng phạt, qua đó chấn chỉnh lại quân đội sau nhiều năm chiến tranh liên miên.

Theo ghi chép của Đại Nam thực lục, dưới thời chúa Nguyễn Phúc Tần, lực lượng thủy binh Đàng Trong phát triển mạnh mẽ, với tổng quân số lên tới hơn hai vạn người, được tổ chức thành nhiều cơ, đội, dinh khác nhau, bố trí chặt chẽ cả ở thủy quân chiến đấu, thủy quân bảo vệ nội bộ và các đơn vị chuyên trách hỏa lực. Điều này cho thấy Đàng Trong đã xây dựng được một lực lượng thủy quân quy mô lớn, có tính chuyên nghiệp cao, đủ sức đối đầu với cả quân Trịnh lẫn các thế lực hàng hải phương Tây.

Bên cạnh quân sự, chúa Hiền cũng quan tâm đến việc tổ chức nhân sự và giáo dục quan lại. Năm 1674, ông cho mở khoa thi riêng của Đàng Trong, gồm hai hình thức là thi chính đồ và thi hoa văn. Nội dung thi bao quát văn chương, kinh nghĩa và văn sách, phản ánh nỗ lực xây dựng một đội ngũ quan lại có học vấn và năng lực thực hành hành chính. Những người trúng tuyển được phân hạng rõ ràng và bổ nhiệm vào các chức vụ từ tri phủ, tri huyện đến huấn đạo, lễ sinh. Việc mở khoa thi này đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền hành chính Đàng Trong theo hướng quy củ và ổn định hơn.

Trong đời sống cá nhân, chúa Hiền từng có lúc sa vào hưởng lạc, nổi bật là vụ việc liên quan đến Thị Thừa, một ca nữ người Nghệ An được đưa vào cung. Sự sủng ái quá mức dành cho Thị Thừa khiến ông lơ là triều chính và bỏ ngoài tai lời can gián của các đại thần. Tuy nhiên, theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, sau khi đọc sách và liên hệ đến bài học lịch sử Ngô Phù Sai vì mê Tây Thi mà mất nước, chúa Hiền đã tỉnh ngộ. Ông bí mật sai trừ khử Thị Thừa, từ đó quay lại chuyên tâm vào việc nước, chăm lo giảng võ, chỉnh đốn quân đội, tích cực chuẩn bị cho các kế hoạch mở rộng lãnh thổ.

Trên mặt trận đối ngoại, chúa Nguyễn Phúc Tần thể hiện rõ vai trò của một nhà cầm quyền năng động và quyết đoán. Đối với Chiêm Thành, sau khi vua Po Rome mất, tình hình nội bộ Chiêm rối ren. Năm 1653, vua Chiêm là Po Nraup xâm phạm đất Phú Yên. Chúa Hiền lập tức sai Hùng Lộc dẫn quân phản công, đánh thẳng vào thành Chiêm trong đêm, buộc Po Nraup phải bỏ chạy và xin hàng. Kết quả, Đàng Trong lấy sông Phan Rang làm ranh giới, sáp nhập vùng Kauthara, lập hai phủ Thái Khang và Diên Ninh, đặt nền tảng vững chắc cho việc mở rộng lãnh thổ về phía Nam Trung Bộ.

Đối với Chân Lạp, chúa Hiền can thiệp sâu vào các cuộc tranh chấp nội bộ của hoàng tộc nước này. Từ năm 1658 đến 1674, thông qua nhiều chiến dịch quân sự và sắp đặt chính trị, Đàng Trong đã dựng nên các quốc vương thân Nguyễn, buộc Chân Lạp phải thần phục và triều cống. Hệ quả lâu dài là người Việt bắt đầu tràn xuống sinh sống, khai khẩn và kiểm soát những vùng đất rộng lớn ở Đồng Nai, Sài Gòn và vùng Đông Nam Bộ ngày nay.

Một dấu mốc đặc biệt trong sự nghiệp của chúa Hiền là quyết định tiếp nhận và sử dụng lực lượng người Hoa lưu vong sau khi nhà Minh sụp đổ. Năm 1679, các tướng Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên đem quân dân sang xin quy phụ. Chúa Hiền không chỉ dung nạp mà còn khéo léo bố trí họ đến khai phá các vùng đất còn hoang hóa ở Mỹ Tho, Biên Hòa, Đồng Nai. Dưới sự bảo hộ của chính quyền Đàng Trong, các cộng đồng này nhanh chóng mở mang ruộng đất, lập phố xá, phát triển thương mại, biến Đông Phố – Gia Định trở thành một trung tâm kinh tế, giao thương quốc tế sầm uất.

Nhìn tổng thể, sự nghiệp của chúa Nguyễn Phúc Tần là giai đoạn củng cố vững chắc nền tảng quân sự, hành chính và lãnh thổ của Đàng Trong. Ông không chỉ giữ vững thế đối đầu với họ Trịnh mà còn mở rộng đáng kể không gian sinh tồn của người Việt về phương Nam, tạo tiền đề trực tiếp cho quá trình Nam tiến mạnh mẽ ở các thế hệ chúa Nguyễn tiếp theo.

Gia quyến

Thân phụ: Nguyễn Phúc Lan, đương thời xưng là Chúa Thượng.

Thân mẫu: Hiếu Chiêu Hoàng hậu Đoàn thị (孝昭皇后段氏, 1601–1661), người huyện Duy Xuyên, phủ Điện Bàn, Quảng Nam. Bà xuất thân danh gia, đức hạnh đoan trang, được tôn làm chính thất của chúa Nguyễn Phúc Lan và là mẹ sinh thành chúa Nguyễn Phúc Tần.

Phối ngẫu: Chúa Nguyễn Phúc Tần có nhiều phu nhân, trong đó nổi bật nhất là hai vị được hậu triều truy tôn Hoàng hậu:

Từ Mẫn Hiếu Triết Hoàng hậu Châu thị (慈敏孝哲皇后朱氏, 1625–1684), húy là Viên, quê làng An Lai, huyện Quảng Điền (nay thuộc xã Hương Phong, thị xã Hương Trà, Thừa Thiên Huế). Khi còn trẻ, bà vào hầu Nguyễn Phúc Tần từ thời còn là Thế tử, được phong Chánh phu nhân. Đến năm 1806, vua Gia Long truy tôn bà thụy hiệu đầy đủ là Từ Mẫn Chiêu Thánh Cung Tĩnh Trang Thận Hiếu Triết Hoàng hậu, cho phối thờ cùng Thái Tông tại Thái Miếu, án thứ hai bên tả. Bà sinh được hai con trai và một con gái.
Từ Tiên Hiếu Triết Hoàng hậu Tống thị (慈僊孝哲皇后宋氏), húy là Đôi, con gái của Thiếu phó Quận công Tống Phúc Khang, mẹ họ Phạm, quê huyện Tống Sơn, Thanh Hóa. Năm sinh, năm mất không rõ. Năm 1806, bà được vua Gia Long truy tôn thụy hiệu Từ Tiên Huệ Thánh Trinh Thuận Tĩnh Nhân Hiếu Triết Hoàng hậu, đặt lăng hiệu là Quang Hưng lăng (光興陵), được phối thờ với Thái Tông tại Thái Miếu, án thứ hai bên trái. Bà là thân mẫu của người kế vị chúa Nguyễn Phúc Tần.

Ngoài ra, chúa còn có Đào Thừa, xuất thân ở bờ Bắc sông Gianh, quê đất Nghệ An, là một thứ phi trong phủ chúa.

Con trai (Công tử)

Phúc Quận công Nguyễn Phúc Diễn (福郡公阮福演, 1639–1685), con trai trưởng, mẹ là Từ Mẫn Hoàng hậu Châu thị. Ông từng được lập làm Thế tử, nhưng mất sớm khi chưa kịp kế nghiệp. Chúa Nguyễn Phúc Tần rất thương tiếc, truy phong ông tước Tả Lý Dương Vũ Công Thần Thượng Trụ Quốc Chưởng Phủ Sự Thiếu Sư Phúc Quốc công. Ông có sáu con trai và ba con gái; về sau hai con trai là Huệ và Thông bị liên lụy án, đến đời Minh Mạng bị đổi sang họ Nguyễn Thuận.
Nguyễn Phúc Thái (阮福溙), con trai của Từ Tiên Hoàng hậu Tống thị, sau kế vị chúa Nguyễn Phúc Tần, tức chúa Nghĩa, hậu được truy tôn là Anh Tông Hiếu Nghĩa Hoàng đế (英宗孝義皇帝).
Cương Quận công Nguyễn Phúc Trân (綱郡公阮福溱, 1650–1685), còn tên là Huyền, mẹ là Từ Tiên Hoàng hậu Tống thị. Ban đầu giữ chức Chưởng cơ, có một con trai tên Dần, sau làm đến chức Chưởng Tả Bộ Dinh, tước Điệu Dương hầu.
Quốc Uy công Nguyễn Phúc Thuần (國威公阮福淳, 1652–1675), còn gọi là Tôn Thất Hiệp, mẹ là Từ Mẫn Hoàng hậu Châu thị. Ông có bốn con trai là Nhuận, Lễ, Thiều và Phan.
Nguyễn Phúc Niên, mất sớm, không có con.
Nguyễn Phúc Nhiễu, mất sớm, không có con.

Con gái (Công nữ)

Nguyễn Phúc Ngọc Tào (阮福玉曹), con gái của Từ Mẫn Hoàng hậu Châu thị, sử sách không ghi chép rõ về cuộc đời.
Một công nữ khuyết danh, kết hôn với Chưởng cơ Tráng.
Một công nữ khuyết danh, kết hôn với Chưởng cơ Đức.

Qua đời

Ngày 19 tháng 3 năm Đinh Mão (tức 30 tháng 4 năm 1687), chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần lâm bệnh nặng. Biết sức mình không còn bao lâu, ông cho triệu con thứ là Nguyễn Phúc Thái đến bên giường bệnh và ân cần căn dặn. Chúa tự nhìn lại cả cuộc đời mình, nói rằng bản thân sinh ra và trưởng thành trong buổi gian nan, gánh vác việc giữ nhà, giữ nước giữa nhiều thử thách. Nay người nối ngôi phải tiếp nối chí hướng ấy, lấy nhân chính làm gốc để yên ổn bờ cõi, giữ gìn cơ nghiệp lâu dài. Ông đặc biệt nhấn mạnh việc dùng người, căn dặn con phải dựa vào hàng quan văn võ do chính mình tuyển chọn, tuyệt đối không để kẻ tiểu nhân xen vào chính sự làm hỏng đại cuộc.

Sau đó, chúa Nguyễn Phúc Tần cho triệu các đại thần trong triều đến và nói lời gửi gắm cuối cùng. Ông nhắc lại rằng suốt đời mình cùng các quan chung một chí hướng, lo mưu đồ việc lớn cho xã tắc, nhưng công việc của tổ tông vẫn chưa thể coi là hoàn tất. Nay con nối nghiệp tuổi còn nhỏ, rất cần sự phò tá tận tâm của quần thần để giữ vững cơ đồ họ Nguyễn, mong mọi người khắc ghi lời dặn ấy mà tận lực giúp đỡ. Nói xong, chúa Hiền băng hà, hưởng thọ 68 tuổi.

Thi hài của ông được an táng tại làng Hải Cát, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên. Lăng mộ mang tên Trường Hưng lăng (長興陵). Khi qua đời, ông được đặt thụy hiệu là Công Cao Đức Hậu Dũng Triết vương (功高德厚勇哲王). Đến đời chúa Vũ vương Nguyễn Phúc Khoát, ông được truy tôn miếu hiệu là Nghị Tổ (毅祖), đồng thời gia phong thụy hiệu dài hơn là Tuyên Uy Kiến Vũ Anh Minh Trang Chánh Thánh Đức Thần Công Hiếu Triết vương (宣威建武英明莊正聖德神功孝哲王).

Sau khi chúa Hiền qua đời, con ông là Nguyễn Phúc Thái lên nối nghiệp, tức chúa Nghĩa, tiếp tục sự nghiệp của dòng chúa Nguyễn ở phương Nam.

Nhận định – đánh giá

Các bộ sử triều Nguyễn, đặc biệt là Đại Nam thực lục khi đánh giá thời kỳ cầm quyền của chúa Nguyễn Phúc Tần đều dành cho ông những nhận xét tích cực và trang trọng. Sử chép rằng trong suốt những năm ông nắm quyền, Đàng Trong hầu như không xảy ra những cuộc binh đao lớn, xã hội tương đối yên ổn, mùa màng được mùa, đời sống nhân dân dần đi vào ổn định và phồn thực.

Chúa Nguyễn Phúc Tần nổi bật ở tinh thần cần kiệm và trọng thực chất trong việc trị nước. Ông chăm lo sửa sang chính sự, đặt trọng tâm vào việc củng cố nền cai trị và ổn định dân sinh, không sa vào việc xây dựng cung điện, đài tạ xa hoa, cũng không mê đắm ca kỹ hay hưởng lạc cá nhân. Chính sách giảm nhẹ sưu thuế, lao dịch được thi hành nhất quán, qua đó làm giảm gánh nặng cho dân chúng và khôi phục sức sản xuất sau nhiều năm chiến tranh Trịnh – Nguyễn kéo dài.

Nhờ đường lối trị quốc ôn hòa, tiết chế và thực dụng ấy, lòng dân Đàng Trong được yên ổn, trăm họ an cư lạc nghiệp, tầng lớp sĩ phu và tướng lĩnh cũng giữ được sự gắn bó với chính quyền. Sử sách ghi nhận rằng nhân dân đương thời đều ca ngợi đây là một thời kỳ thái bình hiếm có, đặt nền tảng vững chắc cho sự ổn định lâu dài của chính quyền chúa Nguyễn ở phương Nam.

Có thể nói, chúa Nguyễn Phúc Tần không chỉ là một nhà quân sự từng lập công lớn trong buổi đầu giữ nước, mà còn là một nhà cai trị có tầm nhìn, biết lấy dân làm gốc, góp phần quan trọng đưa Đàng Trong bước vào giai đoạn ổn định, phát triển và mở rộng ảnh hưởng trong khu vực.

Tài liệu tham khảo

Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
Trịnh Hoài Đức (1972), Gia Định thành thông chí, Phủ Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa.
Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Nguyen Phuc Tan was born on the 19th day of the 6th lunar month in the Canh Than year (corresponding to July 18, 1620), in Gia Mieu village, Thuong Ban canton, Tong Son district, Ha Trung prefecture, Thanh Hoa region (now Ha Long commune, Thanh Hoa Province). He was the second son of Lord Nguyen Phuc Lan and Lady Doan Quy Phi, a native of Duy Xuyen district, Quang Nam region.

From a young age, Nguyen Phuc Tan was trusted by his father and appointed to the post of Thai Pho Dung Le Hau. He was known for his resolute character, strong strategic acumen, and deep understanding of military affairs, and was regarded as a truly capable military commander rather than one who relied solely on noble lineage. During this period, Nguyen Phuc Tan directly participated in defensive and counteroffensive campaigns against the Trinh forces, accumulating valuable military experience that laid a solid foundation for his later succession.

Historical Context

In the early 1640s, the Trinh–Nguyen conflict entered a new phase of heightened tension. After several unsuccessful southward campaigns, Lord Trinh Trang sought to expand the war by relying on Western firepower and maritime technology. In June 1643, at Trinh Trang’s request, the Dutch East India Company dispatched three warships—Wojdenes (De Wijdeness), Waterhond, and Vos—into the Thuan An estuary to coordinate with Trinh forces in attacking Dang Trong, posing a serious naval threat to the Nguyen regime.

Facing this situation, Crown Prince Nguyen Phuc Tan was entrusted with command of the counteroffensive forces. On July 7, 1643, he led approximately 50 warboats in a surprise attack against the Dutch fleet. In the fierce engagement, the Wojdenes, the flagship with large tonnage but limited maneuverability, quickly became the primary target. Four oar-powered boats of the Nguyen forces closed in, broke the rudder, toppled the masts, and seized control of both sides of the ship. Facing imminent capture, Captain Pieter Baek ignited the gunpowder magazine, deliberately destroying the warship. The explosion killed Baek and many crew members, while the remaining two Dutch ships fled with difficulty and took refuge near Ngoc Island. This victory not only thwarted Dutch military intervention but also demonstrated Nguyen Phuc Tan’s command ability and battlefield leadership.

News of the victory greatly pleased Lord Nguyen Phuc Lan, who regarded his son’s defeat of Western naval forces as a sign that the future of the Nguyen family’s enterprise was secure and that their martial tradition would continue.

However, the Trinh–Nguyen conflict did not end. In February 1648, Lord Trinh Trang launched his fourth southern campaign, appointing Tien Quan Cong Le Van Hieu to command the main army. The Trinh forces advanced in two directions: infantry occupied southern Bo Chinh, while naval forces attacked the Nhat Le estuary, forming a pincer movement into Dang Trong territory. In response, Nguyen Phuc Tan was appointed Supreme Military Commander and, together with Lord Nguyen Phuc Lan, personally went to Quang Binh to direct the defense. Nguyen forces positioned naval units along the Cam La River and ordered Nguyen Huu Tien to lead 100 war elephants in a surprise night attack on the Trinh army. The bold strike threw the Trinh forces into chaos, leading to their rout; during their retreat, they were fiercely pursued by Nguyen naval forces and driven back as far as the Lam River.

After this victory, Crown Prince Nguyen Phuc Tan intended to exploit the momentum by crossing the Gianh River and advancing into northern Bo Chinh to expand the gains and exert pressure on Dang Ngoai defenses. However, at this critical moment, he received news that Lord Nguyen Phuc Lan had fallen gravely ill and died aboard ship while returning to Thuan Hoa. Faced with this major political upheaval, Nguyen Phuc Tan was forced to order a withdrawal, ending the campaign in order to stabilize internal affairs and prepare for succession.

Career

In 1648, after the sudden death of Lord Nguyen Phuc Lan, Dang Trong entered a crucial transitional period. Crown Prince Nguyen Phuc Tan, then only 29 years old, initially invited his uncle Nguyen Phuc Trung to assume state affairs to stabilize the situation. Nguyen Phuc Trung declined, leading Nguyen Phuc Tan to formally ascend the throne as the fourth Nguyen lord of Dang Trong, popularly known as Lord Hien. He was vested with key titles: Supreme Commander of Naval and Land Forces of all Garrisons, Grand Councillor for Internal and External Military and State Affairs, Thai Bao, and Duke of Dung. His accession proceeded smoothly, reflecting both prior succession planning and his personal prestige within the military and court.

From the outset, Lord Hien placed great emphasis on strengthening national defense, especially coastal and estuary fortifications. In 1653, he ordered the construction of Sa Chuy Fort at the Nhat Le estuary (also known as Mui Dui Rampart), reinforcing Dang Trong’s northern defenses against the Trinh forces. That same year, he held a major military review at An Cuu commune, personally inspecting weapons, supplies, and discipline, using the results to determine rewards and punishments and to reorganize the army after years of warfare.

According to the Dai Nam thuc luc, under Nguyen Phuc Tan the Dang Trong navy expanded significantly, reaching over 20,000 personnel organized into multiple units and garrisons, including combat fleets, internal security forces, and specialized artillery units. This demonstrates that Dang Trong had built a large, professional naval force capable of confronting both Trinh armies and Western maritime powers.

Beyond military affairs, Lord Hien also focused on personnel organization and official education. In 1674, he established a separate civil examination system for Dang Trong, consisting of two formats: chinh do and hoa van. The examinations covered literature, classical exegesis, and policy essays, reflecting efforts to build a learned and administratively capable bureaucracy. Successful candidates were clearly ranked and appointed to positions ranging from prefect and district magistrates to instructors and ritual officers, marking an important step toward a more structured and stable administration.

In his personal life, Lord Hien at one point fell into indulgence, notably involving Thi Thua, a singing girl from Nghe An who was brought into the palace. His excessive favor toward her led him to neglect state affairs and ignore ministerial remonstrance. However, according to Phu bien tap luc by Le Quy Don, after reading historical texts and reflecting on the lesson of King Fu Chai of Wu losing his state due to obsession with Xi Shi, Lord Hien awakened. He secretly ordered Thi Thua’s removal and thereafter returned to diligent governance, military training, and preparations for territorial expansion.

In foreign affairs, Nguyen Phuc Tan demonstrated decisiveness and dynamism. Regarding Champa, following the death of King Po Rome, internal disorder ensued. In 1653, Champa king Po Nraup invaded Phu Yen. Lord Hien immediately dispatched Hung Loc to launch a nighttime assault on the Cham capital, forcing Po Nraup to flee and submit. Dang Trong then set the Phan Rang River as the boundary, annexed the Kauthara region, and established Thai Khang and Dien Ninh prefectures, laying a firm foundation for southward expansion into the South-Central region.

In relation to Chenla, Lord Hien intervened deeply in royal succession disputes. From 1658 to 1674, through military campaigns and political arrangements, Dang Trong installed pro-Nguyen rulers, compelling Chenla to submit and pay tribute. Over time, Vietnamese settlers migrated south, reclaiming and controlling large areas in present-day Dong Nai, Saigon, and the Southeast.

A particularly significant milestone was Lord Hien’s acceptance of Chinese Ming loyalist refugees after the Ming dynasty’s collapse. In 1679, generals Duong Ngan Dich and Tran Thuong Xuyen led troops and civilians to seek asylum. Lord Hien not only accepted them but skillfully resettled them in undeveloped lands such as My Tho, Bien Hoa, and Dong Nai. Under Dang Trong protection, these communities rapidly reclaimed land, established towns, and expanded commerce, transforming Dong Pho–Gia Dinh into a vibrant center of international trade.

Overall, Nguyen Phuc Tan’s reign consolidated the military, administrative, and territorial foundations of Dang Trong. He maintained resistance against the Trinh while significantly expanding Vietnamese living space southward, directly paving the way for intensified southward expansion under subsequent Nguyen lords.

Family

Father: Nguyen Phuc Lan, known during his lifetime as Lord Thuong.

Mother: Empress Hieu Chieu, Lady Doan (孝昭皇后段氏, 1601–1661), from Duy Xuyen district, Dien Ban prefecture, Quang Nam. She was of distinguished lineage and virtuous character, the principal wife of Nguyen Phuc Lan and mother of Nguyen Phuc Tan.

Consorts: Nguyen Phuc Tan had multiple wives, among whom two were posthumously honored as Empresses:

Empress Tu Man Hieu Triet, Lady Chau (慈敏孝哲皇后朱氏, 1625–1684), personal name Vien, from An Lai village, Quang Dien district (now Huong Phong commune, Huong Tra town, Thua Thien Hue). She served Nguyen Phuc Tan from his days as Crown Prince and was appointed Principal Consort. In 1806, Emperor Gia Long posthumously granted her the full title Tu Man Chieu Thanh Cung Tinh Trang Than Hieu Triet Empress and enshrined her with Thai Tong in the Thai Mieu. She bore two sons and one daughter.

Empress Tu Tien Hieu Triet, Lady Tong (慈僊孝哲皇后宋氏), personal name Doi, daughter of Thieu Pho Quan Cong Tong Phuc Khang. Her birth and death years are unknown. In 1806, Emperor Gia Long posthumously honored her as Tu Tien Hue Thanh Trinh Thuan Tinh Nhan Hieu Triet Empress and designated her tomb Quang Hung Lang (光興陵). She was the mother of Nguyen Phuc Tan’s successor.

Additionally, Lord Hien had Dao Thua, a secondary consort from the northern bank of the Gianh River in Nghe An.

Sons

Phuc Quan Cong Nguyen Phuc Dien (福郡公阮福演, 1639–1685), eldest son, born to Empress Tu Man. He was appointed Crown Prince but died prematurely. He was posthumously granted the title Ta Ly Duong Vu Cong Than Thuong Tru Quoc Chuong Phu Su Thieu Su Phuc Quoc Cong.

Nguyen Phuc Thai (阮福溙), son of Empress Tu Tien, succeeded as Lord Nghia and was later posthumously honored as Emperor Anh Tong Hieu Nghia (英宗孝義皇帝).

Cuong Quan Cong Nguyen Phuc Tran (綱郡公阮福溱, 1650–1685), also known as Huyen, held military command and had one son.

Quoc Uy Cong Nguyen Phuc Thuan (國威公阮福淳, 1652–1675), also known as Ton That Hiep, father of four sons.

Nguyen Phuc Nien, died young without issue.

Nguyen Phuc Nhieu, died young without issue.

Daughters

Nguyen Phuc Ngoc Tao (阮福玉曹), daughter of Empress Tu Man; little is recorded about her life.

One unnamed princess married to Commander Trang.

One unnamed princess married to Commander Duc.

Death

On the 19th day of the 3rd lunar month in the Dinh Mao year (April 30, 1687), Lord Hien Nguyen Phuc Tan fell gravely ill. Knowing his end was near, he summoned his second son Nguyen Phuc Thai and gave final instructions, emphasizing humane governance, careful selection of officials, and rejection of corrupt elements. He also addressed senior ministers, urging them to loyally support his young successor. He then passed away at the age of 68.

He was buried at Hai Cat village, Huong Tra district, Thua Thien, in Truong Hung Mausoleum (長興陵). He was posthumously titled Cong Cao Duc Hau Dung Triet Vuong and later honored with the temple name Nghi To (毅祖).

His son Nguyen Phuc Thai succeeded him as Lord Nghia.

Evaluation

Nguyen dynasty historical records, especially the Dai Nam thuc luc, offer highly positive assessments of Nguyen Phuc Tan’s reign, noting social stability, good harvests, and relative peace. He was praised for frugality, practical governance, tax reduction, and restraint from extravagance, earning popular acclaim and laying a durable foundation for Nguyen rule in the South.

References

Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
Trịnh Hoài Đức (1972), Gia Định thành thông chí, Phủ Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa.
Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục.

Tiếng Pháp (Français’)

Origines

Nguyen Phuc Tan naquit le 19e jour du 6e mois de l’annee Canh Than (soit le 18 juillet 1620), au village de Gia Mieu, canton de Thuong Ban, district de Tong Son, prefecture de Ha Trung, region de Thanh Hoa (aujourd’hui commune de Ha Long, province de Thanh Hoa). Il etait le deuxieme fils du seigneur Nguyen Phuc Lan et de Doan Quy phi, originaire du district de Duy Xuyen, region de Quang Nam.

Des sa jeunesse, Nguyen Phuc Tan fut tenu en haute estime par son pere, qui lui confera la charge de Thai pho ainsi que le titre de Dung Le hau. Il se distingua par un temperament ferme, une grande habilete strategique et une bonne maitrise des affaires militaires; il etait considere comme un veritable general de valeur, et non comme un simple heritier s’appuyant sur son lignage. C’est a cette epoque qu’il participa directement aux campagnes de defense et de contre-offensive contre les forces Trinh, accumulant une experience militaire importante, base solide de sa future accession au pouvoir.

Contexte historique

Au debut des annees 1640, le rapport de forces entre les Trinh et les Nguyen entra dans une nouvelle phase de tension. Apres plusieurs tentatives infructueuses de progression vers le Sud, le seigneur Trinh Trang chercha a etendre la guerre en s’appuyant sur la puissance de feu et les techniques maritimes occidentales. En juin 1643, a la demande du seigneur Trinh, la Compagnie neerlandaise des Indes orientales envoya trois navires de guerre — Wojdenes (De Wijdeness), Waterhond et Vos — a l’embouchure de Thuan An, afin de coordonner avec les forces Trinh des attaques contre le Dang Trong, plaçant ainsi le gouvernement des seigneurs Nguyen face a un grave defi sur le front naval.

Dans ce contexte, le prince heritier Nguyen Phuc Tan reçut la mission de commander la contre-attaque. Le 7 juillet 1643, il mena environ cinquante navires de guerre dans une attaque surprise contre l’escadre neerlandaise. Au cours d’un combat acharné, le Wojdenes, navire amiral de fort tonnage mais peu manœuvrable, devint rapidement la cible principale. Quatre embarcations a rames des Nguyen s’en approcherent, briserent le gouvernail, abattirent le mat et immobiliserent les deux bords du navire. Menacé d’etre capture vivant, le capitaine Pieter Baek ordonna d’allumer le feu dans la soute a poudre, provoquant l’autodestruction du navire. L’explosion tua Baek et de nombreux marins; les deux autres navires neerlandais, en difficulte, durent fuir et se refugier pres de l’ile Ngoc. Cette victoire ne se limita pas a faire echouer la tentative d’intervention militaire neerlandaise: elle prouva egalement la capacite de commandement et la valeur militaire de Nguyen Phuc Tan sur le champ de bataille.

La nouvelle de cette victoire combla le seigneur Nguyen Phuc Lan, qui estima que le fait que son fils ait pu vaincre des “pirates” occidentaux etait un signe garantissant l’avenir de la maison Nguyen, dans la continuite de la tradition militaire des generations precedentes.

Toutefois, le conflit Trinh–Nguyen ne prit pas fin. En fevrier 1648, Trinh Trang lança la quatrieme expedition vers le Sud et confia le commandement de la grande armee a Le Van Hieu, titré Tien Quan cong. Les troupes Trinh furent divisees en deux colonnes: l’infanterie avanca pour occuper la region de Nam Bo Chinh, tandis que la flotte attaqua l’embouchure de Nhat Le, dans l’intention de former une tenaille et de penetrer profondement en territoire du Dang Trong. Face a cette menace, Nguyen Phuc Tan fut nommé Tiet che (commandant en chef), et, avec Nguyen Phuc Lan, se rendit personnellement a Quang Binh pour diriger la defense. Les Nguyen disposerent des forces navales en embuscade sur la riviere Cam La, tout en ordonnant a Nguyen Huu Tien de mener cent elephants pour attaquer par surprise l’armee Trinh durant la nuit. Ce coup audacieux desorganisa la formation ennemie, qui fut mise en deroute; lors de la retraite, elle fut encore poursuivie avec vigueur par la marine Nguyen et repoussée jusqu’au fleuve Lam, ou la poursuite s’arreta.

Apres ce succes, le prince heritier Nguyen Phuc Tan projeta de profiter de l’avantage pour franchir le fleuve Gianh et attaquer le Bac Bo Chinh, afin d’elargir les gains et d’exercer une pression directe sur la ligne defensive du Dang Ngoai. Cependant, a ce moment decisif, il apprit que Nguyen Phuc Lan etait gravement malade et etait decede a bord du navire lors du retour vers Thuan Hoa. Face a ce choc politique majeur, Nguyen Phuc Tan dut ordonner la retraite, mettre fin a la campagne, stabiliser rapidement la situation interne et preparer la succession.

Carriere

En 1648, apres le deces soudain du seigneur Nguyen Phuc Lan, le gouvernement du Dang Trong se trouva a un tournant. Le prince heritier Nguyen Phuc Tan, alors age de 29 ans, invita d’abord son oncle Nguyen Phuc Trung a prendre en charge les affaires de l’Etat afin de stabiliser la situation. Nguyen Phuc Trung refusa, si bien que Nguyen Phuc Tan monta officiellement sur le trone, devenant le quatrieme seigneur Nguyen du Dang Trong, appele dans la tradition populaire Chua Hien. Les dignitaires le placerent aux plus hautes fonctions: commandant supreme des forces terrestres et navales des “dinh”, cumulant la direction generale des affaires militaires et civiles, avec le rang de Thai bao et le titre de Dung Quan cong. Son accession se deroula de maniere relativement harmonieuse, reflet d’une preparation successorale antérieure et de son autorite personnelle au sein de l’armee et de la cour.

Dès le debut de son regne, Chua Hien s’attacha a renforcer la defense, en particulier les dispositifs cotiers et les embouchures fluviales strategiques. En 1653, il fit construire le fort de Sa Chuy a l’embouchure de Nhat Le (egalement appele luy Mui Dui), consolidant la ligne defensive septentrionale du Dang Trong face aux Trinh. La meme annee, il organisa une grande revue militaire a An Cuu, inspectant personnellement armes, intendance et discipline; il s’en servit comme base pour fixer merites et sanctions, et ainsi reordonner l’armee apres de longues annees de guerre.

D’apres le Dai Nam thuc luc, sous le regne de Nguyen Phuc Tan, la marine du Dang Trong connut un fort developpement, avec un effectif total depassant vingt mille hommes. Elle etait structuree en multiples “co”, “doi” et “dinh”, et repartie de maniere rigoureuse entre forces de combat, troupes de securite interne, et unites specialisees dans la puissance de feu. Cela montre que le Dang Trong avait edifie une force navale de grande ampleur, hautement professionnelle, capable de tenir tete a la fois aux troupes Trinh et aux puissances maritimes occidentales.

Outre le militaire, Chua Hien s’interessa a l’organisation du personnel et a la formation des fonctionnaires. En 1674, il institua un concours propre au Dang Trong, comprenant deux formes: thi chinh do et thi hoa van. Le programme couvrait la litterature, l’exegese des classiques et les dissertations administratives, reflet d’un effort pour constituer un corps de mandarins instruits et aptes a la gestion. Les laureats furent classes clairement et nommes a des postes allant de tri phu et tri huyen a huan dao et le sinh. L’ouverture de ce concours marqua une etape importante dans la structuration et la stabilisation de l’administration du Dang Trong.

Dans sa vie personnelle, Chua Hien eut un temps une inclination pour les plaisirs, notamment dans l’affaire liee a Thi Thua, une chanteuse originaire de Nghe An introduite au palais. L’exces de faveur dont elle beneficia amena le seigneur a negliger les affaires de cour et a ignorer les remontrances des grands mandarins. Cependant, selon le Phu bien tap luc de Le Quy Don, apres avoir lu des ouvrages et avoir fait le parallele avec la lecon historique de Wu Fu Chai, qui perdit son royaume pour s’etre epris de Xi Shi, Chua Hien reprit ses esprits. Il ordonna secretement l’elimination de Thi Thua, puis se consacra de nouveau aux affaires de l’Etat, a l’instruction militaire, a la reforme de l’armee, et a la preparation active de projets d’expansion territoriale.

Sur le plan exterieur, Nguyen Phuc Tan s’affirma comme un dirigeant dynamique et resolu. Concernant le Champa, apres la mort du roi Po Rome, le pays sombra dans des troubles internes. En 1653, le roi Po Nraup viola le territoire de Phu Yen. Chua Hien envoya immediatement Hung Loc conduire une contre-offensive; une attaque nocturne directe contre la citadelle champa contraignit Po Nraup a fuir et a se soumettre. En consequence, le Dang Trong fixa le fleuve Phan Rang comme frontiere, annexa la region de Kauthara, crea les prefectures de Thai Khang et Dien Ninh, et etablit une base solide pour l’expansion vers le Centre-Sud.

Concernant le Cambodge (Chan Lap), Chua Hien intervint profondement dans les rivalites internes de la famille royale. De 1658 a 1674, par des campagnes militaires et des arrangements politiques, le Dang Trong installa des souverains favorables aux Nguyen, contraignant le Cambodge a la vassalite et au tribut. A long terme, les Vietnamiens commencerent a s’installer massivement, a mettre en valeur et a controler de vastes territoires correspondant aujourd’hui a Dong Nai, Saigon et l’ensemble du Sud-Est.

Un jalon particulier de son regne fut la decision d’accueillir et d’employer les refugies chinois apres l’effondrement des Ming. En 1679, les generaux Duong Ngan Dich et Tran Thuong Xuyen conduisirent soldats et population demander leur rattachement. Chua Hien les accepta et les installa avec habilete pour mettre en valeur des terres encore sauvages a My Tho, Bien Hoa et Dong Nai. Sous la protection du pouvoir du Dang Trong, ces communautes ouvrirent rapidement des terres agricoles, fonderent des quartiers marchands, et developperent le commerce, transformant Dong Pho – Gia Dinh en un centre economique dynamique et un carrefour d’echanges internationaux.

Dans l’ensemble, la carriere du seigneur Nguyen Phuc Tan correspondit a une periode de consolidation solide des fondements militaires, administratifs et territoriaux du Dang Trong. Il ne se contenta pas de maintenir l’equilibre face aux Trinh: il elargit aussi de maniere significative l’espace de developpement des Vietnamiens vers le Sud, preparant directement la poursuite vigoureuse de l’expansion meridionale sous les generations suivantes des seigneurs Nguyen.

Famille

Pere : Nguyen Phuc Lan, qui portait a l’epoque le titre de Chua Thuong.

Mere : l’imperatrice (a titre posthume) Hieu Chieu, dame Doan (孝昭皇后段氏, 1601–1661), originaire du district de Duy Xuyen, prefecture de Dien Ban, Quang Nam. Issue d’une famille prestigieuse, vertueuse et digne, elle fut reconnue comme l’epouse principale de Nguyen Phuc Lan et la mere de Nguyen Phuc Tan.

Epouses : Nguyen Phuc Tan eut plusieurs epouses, dont deux furent particulierement celebres et furent elevees au rang d’imperatrice a titre posthume :

Tu Man Hieu Triet Hoang hau, dame Chau (慈敏孝哲皇后朱氏, 1625–1684), nom personnel Vien, originaire du village d’An Lai, district de Quang Dien (aujourd’hui commune de Huong Phong, ville de Huong Tra, Thua Thien Hue). Elle entra au service de Nguyen Phuc Tan alors qu’il etait encore prince heritier et fut elevee au rang de Chanh phu nhan. En 1806, l’empereur Gia Long lui attribua a titre posthume le titre complet de Tu Man Chieu Thanh Cung Tinh Trang Than Hieu Triet Hoang hau, et ordonna son culte conjoint avec Thai Tong au Thai Mieu, au second autel a gauche. Elle donna naissance a deux fils et une fille.

Tu Tien Hieu Triet Hoang hau, dame Tong (慈僊孝哲皇后宋氏), nom personnel Doi, fille du Thieu pho Quan cong Tong Phuc Khang; sa mere etait de la famille Pham; originaire du district de Tong Son, Thanh Hoa. Ses dates de naissance et de deces ne sont pas connues. En 1806, Gia Long lui confera a titre posthume le titre Tu Tien Hue Thanh Trinh Thuan Tinh Nhan Hieu Triet Hoang hau; son mausolee reçut le nom de Quang Hung lang (光興陵). Elle fut associee au culte de Thai Tong au Thai Mieu, au second autel a gauche. Elle etait la mere du successeur de Nguyen Phuc Tan.

En outre, le seigneur eut aussi Dao Thua, originaire de la rive nord du fleuve Gianh, region de Nghe An, qui etait une concubine (thu phi) au sein de la residence seigneuriale.

Fils

Phuc Quan cong Nguyen Phuc Dien (福郡公阮福演, 1639–1685), fils aine, ne de Tu Man Hoang hau dame Chau. Il fut etabli prince heritier mais mourut prematurement avant de pouvoir succeder. Nguyen Phuc Tan, profondement afflige, lui attribua a titre posthume le rang et les titres de Ta Ly Duong Vu Cong Than Thuong Tru Quoc Chuong Phu Su Thieu Su Phuc Quoc cong. Il eut six fils et trois filles; plus tard, deux de ses fils, Hue et Thong, furent impliques dans une affaire judiciaire et, sous le regne de Minh Mang, leur nom de lignage fut change en Nguyen Thuan.

Nguyen Phuc Thai (阮福溙), fils de Tu Tien Hoang hau dame Tong; il succeda a Nguyen Phuc Tan en tant que Chua Nghia, puis fut honore a titre posthume comme Anh Tong Hieu Nghia Hoang de (英宗孝義皇帝).

Cuong Quan cong Nguyen Phuc Tran (綱郡公阮福溱, 1650–1685), aussi appele Huyen, fils de Tu Tien Hoang hau dame Tong. Il occupa d’abord la charge de Chuong co; il eut un fils nomme Dan, puis s’eleva jusqu’a la fonction de Chuong Ta Bo Dinh, avec le titre de Dieu Duong hau.

Quoc Uy cong Nguyen Phuc Thuan (國威公阮福淳, 1652–1675), aussi connu sous le nom de Ton That Hiep, fils de Tu Man Hoang hau dame Chau. Il eut quatre fils: Nhuan, Le, Thieu et Phan.

Nguyen Phuc Nien, mort jeune, sans descendance.

Nguyen Phuc Nhieu, mort jeune, sans descendance.

Filles

Nguyen Phuc Ngoc Tao (阮福玉曹), fille de Tu Man Hoang hau dame Chau; les sources ne donnent pas de details precis sur sa vie.

Une princesse non nommee, mariee au Chuong co Trang.

Une princesse non nommee, mariee au Chuong co Duc.

Deces

Le 19e jour du 3e mois de l’annee Dinh Mao (soit le 30 avril 1687), Chua Hien Nguyen Phuc Tan tomba gravement malade. Conscient que sa fin etait proche, il fit venir a son chevet son deuxieme fils, Nguyen Phuc Thai, et lui donna des instructions attentives. Il revint sur sa propre vie, rappelant qu’il etait ne et avait grandi dans une periode d’epreuves, assumant la responsabilite de proteger la maison et le pays au milieu de multiples menaces. Il demanda a son heritier de poursuivre cette orientation, de prendre le gouvernement bienveillant (nhan chinh) pour fondement, afin d’assurer la stabilite des frontieres et la perennite de l’œuvre dynastique. Il insista particulierement sur le choix des hommes, ordonnant a son fils de s’appuyer sur les fonctionnaires civils et militaires qu’il avait lui-meme selectionnes, et de ne jamais laisser les intrigants s’immiscer dans les affaires d’Etat au risque de ruiner l’ensemble.

Ensuite, Nguyen Phuc Tan convoqua les grands dignitaires et leur adressa ses dernieres recommandations. Il rappela qu’il avait, toute sa vie, partage avec eux un meme ideal au service du pays, mais que l’œuvre des ancetres ne pouvait encore etre consideree comme achevee. Desormais, l’heritier etant jeune, il avait besoin du soutien loyal et total des dignitaires pour maintenir la puissance de la maison Nguyen; il leur demanda de graver ces paroles dans leur esprit et d’apporter toute l’aide necessaire. Apres ces mots, Chua Hien s’eteignit, a l’age de soixante-huit ans.

Sa depouille fut inhumee au village de Hai Cat, district de Huong Tra, province de Thua Thien. Son tombeau porta le nom de Truong Hung lang (長興陵). A sa mort, il reçut le titre posthume de Cong Cao Duc Hau Dung Triet vuong (功高德厚勇哲王). Plus tard, sous le regne de Nguyen Phuc Khoat (Vũ vuong), il fut honore du nom de temple Nghi To (毅祖) et se vit attribuer un titre posthume plus developpe: Tuyen Uy Kien Vu Anh Minh Trang Chanh Thanh Duc Than Cong Hieu Triet vuong (宣威建武英明莊正聖德神功孝哲王).

Apres sa disparition, son fils Nguyen Phuc Thai lui succeda sous le titre de Chua Nghia, poursuivant l’œuvre de la lignée des seigneurs Nguyen au Sud.

Appreciations

Les chroniques de la dynastie Nguyen, en particulier le Dai Nam thuc luc, dressent de la periode de gouvernement de Nguyen Phuc Tan une evaluation favorable et solennelle. Elles rapportent que, durant les annees de son pouvoir, le Dang Trong connut rarement de grandes guerres, la societe demeura relativement stable, les recoltes furent bonnes, et la vie de la population s’orienta progressivement vers la stabilite et la prosperite.

Nguyen Phuc Tan se distingua par un esprit d’economie et par l’importance qu’il accordait au concret dans l’art de gouverner. Il s’attacha a restaurer et a reguler l’administration, en mettant l’accent sur le renforcement du pouvoir et la stabilisation des conditions de vie, sans se laisser entrainer par des constructions fastueuses, ni par une passion durable pour les divertissements et les plaisirs personnels. Une politique coherente d’allegement des impots et des corvees fut mise en œuvre, reduisant la charge pesant sur la population et restaurant les capacites de production apres de longues annees de guerre Trinh–Nguyen.

Grace a cette orientation moderee, sobre et pragmatique, la population du Dang Trong vecut dans une relative tranquillite; les habitants purent s’etablir et travailler en paix, et les lettrés comme les officiers conserverent leur attachement au regime. Les sources indiquent que les contemporains louaient cette periode comme une rare phase de paix, posant des bases solides pour la stabilite durable du gouvernement des seigneurs Nguyen au Sud.

On peut ainsi affirmer que Nguyen Phuc Tan ne fut pas seulement un militaire ayant rendu de grands services dans les debuts de la defense du pays, mais aussi un gouvernant clairvoyant, conscient que “le peuple est la racine”, contribuant de maniere importante a l’entree du Dang Trong dans une phase de stabilisation, de developpement et d’extension de son influence regionale.

References

Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
Trịnh Hoài Đức (1972), Gia Định thành thông chí, Phủ Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa.
Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục.

Tiếng Trung (中文)

身世

阮福频生于庚申年六月十九日（即公历1620年7月18日），出生于清华处河中府宋山县上伴总嘉苗村（今属清化省河龙社）。他是阮主阮福澜与段贵妃所生的第二子，段氏为广南处维川县人。

阮福频自幼即深得其父信任，被封为太傅勇礼侯。他性情刚毅，善于谋略，精通兵事，被公认为真正具有军事才能的武将，而非仅凭宗族出身。在此期间，他曾直接参与多次防御与反击郑军的军事行动，积累了宝贵的实战经验，为日后继位奠定了坚实基础。

历史背景

17世纪40年代初，郑—阮对峙局势进入新的紧张阶段。多次南侵未果后，郑主郑梉试图借助西方火力与航海技术扩大战争。1643年6月，应郑主请求，荷兰东印度公司派遣三艘战舰——“伍伊德内斯号”（Wijdeness）、“瓦特洪德号”（Waterhond）和“福斯号”（Vos）驶入顺安海口，配合郑军进攻南河政权，使阮主政权在海战方面面临严峻挑战。

面对这一局势，世子阮福频被委以反击重任。1643年7月7日，他率约五十艘战船，对荷兰舰队发动突袭。激烈交战中，作为旗舰、吨位巨大但机动迟缓的“伍伊德内斯号”迅速成为主攻目标。阮军四艘桨船逼近战舰，击毁舵轮，折断桅杆，并控制船舷。为避免被俘，舰长彼得·巴克（Pieter Baek）点燃火药库自毁战舰。爆炸导致巴克及多名船员死亡，其余两艘荷兰战舰狼狈逃离，藏匿于玉岛。此役不仅粉碎了荷兰的军事干预企图，也充分展现了阮福频卓越的指挥才能与军事胆识。

捷报传来，阮主阮福澜极为欣喜，认为其子能击败西方海上强敌，乃阮氏基业得以延续的吉兆，彰显了家族一贯的军事传统。

然而，郑—阮冲突并未就此结束。1648年2月，郑主郑梉发动第四次南侵，任命进郡公黎文晓统率大军。郑军兵分两路：陆军进占南布政地区，水军进攻日丽海口，意图形成钳形攻势，深入南河腹地。面对威胁，阮福频被任命为节制主军，与阮主阮福澜亲赴广平指挥防御。阮军在锦罗江预伏水兵，并命阮友进率百头战象夜袭郑军。突如其来的进攻使郑军阵形大乱，溃不成军，撤退途中又遭阮军水师猛烈追击，直至被迫退回蓝江以北方才停歇。

战后，世子阮福频原拟乘胜渡过江岸，北进北布政，以扩大战果并直接施压北河防线。然而正当关键时刻，他接到阮主阮福澜重病并在回顺化途中于船上去世的消息。朝政突变之下，阮福频不得不下令撤军，结束战役，以稳定内部并准备继位。

事业

1648年，阮上主阮福澜骤然去世，南河政权面临重要权力交接。时年29岁的世子阮福频，首先邀请其叔阮福忠代理国政以稳定局势，但遭到拒绝。随后阮福频正式即位，成为南河第四代阮主，民间称为“贤主”。群臣尊其兼任水陆诸营节制、内外总平章军国重事、太保，封勇郡公。其即位过程较为顺利，反映了其早有继承准备以及在军中与朝廷中的个人威望。

即位伊始，贤主尤为重视巩固国防，尤其是沿海与重要河口的防御体系。1653年，他下令在日丽海口修筑沙锤堡（又称锥头垒），加强南河北部防线，直接面对郑氏势力。同年，他在安旧社举行大规模阅兵，亲自检视兵器、军需与军纪，据此施行赏罚，整顿因多年战争而松弛的军队。

据《大南实录》记载，在阮福频统治时期，南河水军迅速发展，总兵力逾两万人，分设多营多队，既有作战水师，也有内防部队与专司火力的单位。这表明南河已建立起一支规模庞大、专业化程度极高的水军，足以同时对抗郑军与西方海上势力。

除军事外，贤主亦重视官僚组织与教育。1674年，他下令开设南河专属科举，分为“正图试”和“花文试”，考试内容涵盖文章、经义与策论，体现了培养具备学识与行政能力官员的努力。中试者依等第任命为知府、知县、训导、礼生等职，此举标志着南河行政体制向制度化、稳定化迈出重要一步。

在个人生活方面，贤主曾一度沉溺享乐，尤以宠幸来自乂安的歌女市承一事最为著名。过度恩宠使其疏于朝政，忽视大臣谏言。但据黎贵惇《府边杂录》记载，贤主读书反思吴王夫差因迷恋西施而亡国的历史教训后幡然醒悟，遂密令除去市承，自此专心国事，勤于讲武，整肃军队，积极筹划疆域扩展。

在对外事务上，阮福频展现出果断而积极的统治者风范。占城方面，波罗摩王去世后局势混乱。1653年，占城王波纳罗侵扰富安地区，贤主即派雄禄率军反击，夜袭占城都城，迫使波纳罗逃亡请降。其后以潘朗江为界，将考他拉地区并入南河，设太康、延宁二府，为向南中部扩张奠定基础。

对真腊事务，贤主深度介入王族内斗。1658年至1674年间，通过多次军事行动与政治安排，南河扶立亲阮国王，使真腊臣服纳贡。长期结果是越人开始大量南迁，开垦并控制今同奈、西贡及东南部地区。

贤主事业中的重要里程碑之一，是接纳明朝灭亡后流亡的华人势力。1679年，杨彦迪与陈上川率军民来归。贤主不仅予以收容，还巧妙安置其开发美荻、边和、同奈等荒地。在南河政权庇护下，这些社群迅速垦殖土地、建立市镇、发展商业，使东埔—嘉定成为繁荣的国际贸易中心。

总体而言，阮福频统治时期巩固了南河的军事、行政与疆域基础。他不仅稳固了与郑氏的对峙局面，还显著扩展了越人向南的生存空间，为后世阮主强劲的南进奠定了直接前提。

家族

父亲：阮福澜，当时称为上主。
母亲：孝昭皇后段氏（1601–1661），广南电盘府维川县人，出身名门，德行端庄，为阮福澜正室，生贤主阮福频。

配偶

阮福频有多位夫人，其中两位后被追尊为皇后：

慈敏孝哲皇后朱氏（1625–1684），名圆，广田县安来村人（今属承天顺化省香茶市香丰社）。早年侍奉阮福频，为正夫人。1806年，嘉隆帝追尊其全谥，并配祀太祖于太庙左第二案。育有二子一女。

慈僊孝哲皇后宋氏，名对，宋福康郡公之女，生卒年不详。1806年追尊，陵号光兴陵，为继承人之生母。

另有妃子桃承，乂安人。

子女

儿子：

福郡公阮福演（1639–1685），长子，早逝。

阮福溙，继位为义主，后追尊英宗孝义皇帝。

纲郡公阮福溱（1650–1685）

国威公阮福淳（1652–1675）

阮福年、阮福扰，皆早逝无嗣。

女儿：

阮福玉曹

另两位未具名公女，分别嫁给掌机壮、掌机德。

去世

丁卯年三月十九日（1687年4月30日），贤主阮福频病重，召次子阮福溙至榻前训诫，强调以仁政为本、慎用人才。随后召集群臣嘱托国事，不久去世，享年68岁。

其葬于承天顺化省香茶县海葛村，陵号长兴陵。初谥“功高德厚勇哲王”，后追号议祖，尊号为宣威建武英明庄正圣德神功孝哲王。

其子阮福溙继位，为义主，继续阮氏南方基业。

评价

《大南实录》等阮朝史籍高度评价阮福频统治时期，认为其在位期间南河社会安定、农业丰收、民生渐稳。他勤俭治国，轻徭薄赋，不尚奢华，使百姓安居乐业，被视为难得的太平时代。

阮福频不仅是开国防御时期的重要军事统帅，更是一位以民为本、具有长远眼光的统治者，对南河稳定与扩展作出了关键贡献。

参考文献

Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
Trịnh Hoài Đức (1972), Gia Định thành thông chí, Phủ Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa.
Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục.