Chúa Nguyễn Phúc Thái (1649 – 1691)

Thân thế

Nguyễn Phúc Thái (1649 – 1691), còn được gọi là Chúa Nghĩa, là vị chúa Nguyễn thứ năm của chính quyền Đàng Trong, nối nghiệp Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần. Trong một thời gian dài, tên ông từng bị chép nhầm là Nguyễn Phúc Trăn, song các nguồn sử liệu về sau đã xác định chính xác là Nguyễn Phúc Thái. Ông ở ngôi từ năm 1687 đến năm 1691.

Về gia thế, Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần có hai người vợ chính: Chính phi Chu Thị Viên và Thứ phi Tống Thị Đôi. Trong đó, bà Tống Thị Đôi là mẹ ruột của Nguyễn Phúc Thái. Ông là con trai thứ hai của Nguyễn Phúc Tần, đồng thời là trưởng nam của bà Tống Thị Đôi.

Ban đầu, người con cả của Chúa Hiền là Nguyễn Phúc Diễn được lập làm Thế tử. Tuy nhiên, khi Nguyễn Phúc Diễn qua đời sớm, vấn đề người kế vị trở nên hệ trọng. Nguyễn Phúc Tần xét thấy Nguyễn Phúc Thái tuy là con thứ, nhưng tuổi tác đã trưởng thành, lại có tư chất hiền lành, đức độ, phù hợp để gánh vác cơ đồ, nên quyết định lựa chọn ông làm người nối nghiệp.

Từ đó, Nguyễn Phúc Thái được phong giữ chức Tả thủy dinh phó tướng, tước Hoằng Ân hầu, cho lập phủ đệ tại dinh Tả thủ, từng bước tham gia vào việc quân chính và triều chính của Đàng Trong. Sự sắp đặt này vừa có ý nghĩa rèn luyện, vừa là bước chuẩn bị chính thức cho việc kế thừa quyền lực.

Năm 1687, khi Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần qua đời, Nguyễn Phúc Thái lúc ấy đã 39 tuổi, được quần thần tôn lập lên ngôi chúa.

Sự nghiệp

Sau khi kế nghiệp Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần năm 1687, Nguyễn Phúc Thái lên ngôi trong bối cảnh Đàng Trong cơ bản đã ổn định về chính trị và quân sự. Trọng trách đặt lên vai ông không phải là mở mang bằng chinh chiến lớn, mà là giữ gìn cơ nghiệp, duy trì trật tự xã hội và tiếp nối đường lối cai trị khoan hòa mà đời trước đã dày công xây dựng. Trong vai trò người đứng đầu chính quyền Đàng Trong, Chúa Nghĩa tỏ ra là một vị chúa ôn nhu, cẩn trọng, lấy ổn định làm trọng, lấy yên dân làm gốc.

Trong công việc điều hành quốc chính, Nguyễn Phúc Thái nổi tiếng là người rộng rãi, khoan dung, giảm nhẹ hình phạt và tiết chế việc thu thuế. Ông tiếp tục trọng dụng các quan lại cũ, không gây xáo trộn lớn trong bộ máy hành chính, nhờ đó duy trì được sự kế thừa liên tục của chính quyền. Sử sách ghi nhận rằng dưới thời ông, đời sống nhân dân khá yên ổn, trăm họ vui mừng vì không phải chịu những biện pháp hà khắc về sưu dịch hay hình luật.

Một cải cách đáng chú ý trong thời gian cầm quyền của Chúa Nghĩa là việc điều chỉnh lại chế độ tang phục. Trước đó, mỗi khi triều đình có quốc tang, tập tục buộc cả dân gian phải than khóc, bỏ bê sản xuất, khiến sinh hoạt xã hội bị đình trệ, ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp và đời sống kinh tế. Nhận thấy sự bất cập ấy, Nguyễn Phúc Thái ban hành quy định mới, phân định rõ đối tượng và thời gian để tang. Người trong tông thất và thân thần để tang ba năm; hàng cai đội trở lên để tang hai tuần; các chức dịch văn võ để tang đến giỗ đầu; còn quân dân thì chỉ để tang đến rằm tháng Bảy. Cách làm này vừa bảo toàn lễ nghĩa, vừa hạn chế những hệ quả tiêu cực đối với đời sống xã hội, thể hiện tư duy thực tiễn và tinh thần lấy dân làm gốc của vị chúa trẻ.

Cũng trong năm đầu cầm quyền, tháng 7 năm 1687, Chúa Nghĩa quyết định thực hiện một bước đi có ý nghĩa lâu dài đối với lịch sử Đàng Trong: dời phủ chúa từ Kim Long về Phú Xuân. Phú Xuân là vùng đất rộng rãi, địa thế thuận lợi, phía trước có sông Hương uốn lượn, phía sau có núi Bằng Sơn (Ngự Bình) làm tiền án, hội đủ các yếu tố quân sự và phong thủy. Tại đây, chúa cho xây dựng cung điện, thành quách quy mô, tạo nên một trung tâm chính trị mới của Đàng Trong, được gọi là Chính dinh. Quyết định này không chỉ đáp ứng yêu cầu trước mắt về không gian và phòng thủ, mà còn đặt nền móng cho Phú Xuân trở thành kinh đô của triều Nguyễn sau này. Phủ cũ ở Kim Long được chuyển thành Thái Tông miếu, dùng để thờ Chúa Hiền, qua đó vẫn giữ được sự liên tục về mặt lễ nghi và truyền thống vương quyền.

Trên phương diện đối ngoại và quân sự, biến cố lớn nhất trong triều đại Chúa Nghĩa là cuộc can thiệp vào tình hình Chân Lạp. Bắt đầu từ năm 1688, nội bộ Chân Lạp rơi vào hỗn loạn do sự nổi loạn của Hoàng Tấn – một tướng Long Môn người Hoa. Sau khi giết Dương Ngạn Địch ở Mỹ Tho, Hoàng Tấn tự lập thế lực, chiếm giữ vùng hiểm yếu, đắp lũy, đóng thuyền chiến, ngăn cản giao thương và quấy nhiễu cả người Việt lẫn người Cao Miên. Hành động này không chỉ đe dọa trật tự vùng biên mà còn trực tiếp ảnh hưởng đến quyền lợi và uy thế của Đàng Trong tại Nam Bộ.

Trước tình hình đó, Chính vương Chân Lạp là Nặc Ông Thu tỏ ra bất mãn, ngừng triều cống và cho củng cố phòng thủ bằng việc đắp lũy, giăng dây thép chắn sông. Để lập lại trật tự, triều đình Đàng Trong sai Mai Vạn Long cầm quân đi chinh phạt. Ban đầu, quân Nguyễn dùng mưu dụ hàng Hoàng Tấn, khiến lực lượng Long Môn tan rã, Hoàng Tấn bỏ chạy, thế lực bị tiêu diệt. Tuy nhiên, trong quá trình tiếp tục tiến đánh Nặc Ông Thu, Mai Vạn Long nhẹ dạ tin vào kế trá hàng, cho rút quân, khiến chiến dịch kéo dài, quân sĩ mệt mỏi, lại gặp dịch bệnh. Sự chần chừ ấy bị các tướng đàn hạch, triều đình buộc phải thay tướng để cứu vãn tình thế.

Cuối năm 1689, Nguyễn Hữu Hào được cử làm Thống suất, tổ chức lại lực lượng, tuyển tinh binh từ các xứ phía Nam tiến quân sang Chân Lạp. Dưới sự chỉ huy cương quyết hơn, quân Nguyễn nhanh chóng chiếm ưu thế. Đến tháng 3 năm 1690, quân Đàng Trong đánh bại quân Chân Lạp, bắt vua Nặc Ông Thu, đưa về Sài Côn. Từ đây, tình hình Chân Lạp mới thực sự ổn định, tiếp tục đặt trong quỹ đạo lệ thuộc vào Đàng Trong. Sau khi các vua Chân Lạp lần lượt qua đời, triều đình Nguyễn chủ động can thiệp vào việc lập vua mới, củng cố ảnh hưởng lâu dài tại khu vực này.

Trên tổng thể, sự nghiệp của Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái mang đậm tính chất giữ nước và ổn định hơn là mở mang bằng chiến tranh. Ông kế thừa thành quả của đời trước, duy trì nền thái bình trong nước, thực hiện những cải cách thiết thực nhằm yên dân, đồng thời xử lý dứt khoát các biến động ở vùng biên giới phía Nam. Đặc biệt, việc dời Chính dinh về Phú Xuân là dấu ấn lớn nhất trong triều đại ngắn ngủi của ông, có ý nghĩa vượt ra ngoài thời gian cầm quyền, ảnh hưởng sâu sắc đến tiến trình lịch sử của chính quyền họ Nguyễn và triều Nguyễn về sau.

Gia quyến

Thân phụ: Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần, vị chúa có công lớn trong việc ổn định Đàng Trong, chỉnh đốn chính sự và mở rộng thế lực của họ Nguyễn về phương Nam.

Thân mẫu: Tống Thị Đôi, xuất thân từ một gia đình thế gia vọng tộc ở xứ Thanh, có nền nếp lễ giáo và ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành nhân cách của Nguyễn Phúc Thái từ thuở thiếu thời.

Anh trai: Nguyễn Phúc Diễn

Phối ngẫu: Hiếu Nghĩa Hoàng hậu Tống Thị Lĩnh (1653–1696), quê ở huyện Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Bà là con gái của Thiếu phó Quận công Tống Phúc Vinh, mẹ là người họ Lê, thuộc tầng lớp quý tộc có uy tín trong triều. Bà theo hầu Nguyễn Phúc Thái từ khi ông còn ở tiềm để, sớm trở thành người bạn đời gắn bó, được phong Cung tần khi ông lên ngôi chúa. Sau khi bà qua đời, triều đình tôn phong bà là Quốc Thái Phu nhân, an táng tại làng Định Môn (Hương Trà, Thừa Thiên). Đến thời vua Gia Long, bà được truy tôn Hoàng hậu, ban thụy hiệu đầy đủ là Từ Tiết Tĩnh Thục Tuệ Mẫn Hiến Thuận Hiếu Nghĩa Hoàng hậu, đặt tên lăng là Vĩnh Mậu. Bà được phối thờ cùng Anh Tông Nguyễn Phúc Thái tại Thái Miếu, án thờ đặt ở hàng thứ hai bên phải, thể hiện địa vị trang trọng của chính thất trong hoàng gia triều Nguyễn.

Con cái

Các công tử

Nguyễn Phúc Chu: con trai trưởng, người kế nghiệp Chúa Nghĩa, tức Chúa Minh, sau được nhà Nguyễn truy tôn là Hiển Tông Hiếu Minh Hoàng đế. Ông là vị chúa có thời gian trị vì lâu dài, đưa Đàng Trong bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ cả về chính trị, văn hóa và lãnh thổ.
Nguyễn Phúc Tuân: mất sớm
Nguyễn Phúc Toàn: mất sớm
Ngoại tả Chưởng dinh Nguyễn Phúc Trinh: mất sớm
Nguyễn Phúc Quảng: mất sớm

Các công nữ

Công nữ khuyết danh: hạ giá lấy Tín Quận công (không rõ họ tên).
Công nữ khuyết danh: hạ giá lấy Tài Quận công (không rõ họ tên).
Nguyễn Phúc Ngọc Nhiễm (?–1703): hạ giá lấy Chưởng dinh Trương Phúc Phan. Bà mất năm Quý Mùi (1703), được truy phong Tống Sơn Quận công Thục Phu nhân, an táng tại làng Định Môn.
Nguyễn Phúc Ngọc Niệu: mất sớm.

Qua đời

Vào mùa xuân năm Tân Mùi (1691), khi đang ở tuổi trung niên, Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái lâm trọng bệnh. Biết sức mình không qua khỏi, ông cho triệu Thế tử Tộ Trường hầu Nguyễn Phúc Chu vào phủ để phó thác cơ nghiệp. Trong giây phút cuối đời, Chúa Nghĩa đã để lại một lời căn dặn mang đậm tinh thần chính trị và đạo lý trị quốc, thể hiện rõ trách nhiệm của một người kế nghiệp dòng chúa đối với Tổ tông và thiên hạ. Ông nói: “Ta nối Tổ nghiệp trước, vẫn để lại, thường lấy làm lo, mong sao nối theo được chí, làm theo được việc. Con nay kế nghiệp, nên noi giữ Thánh đức của Tổ tông, cầu hiền đãi sĩ, yêu dân thương quân, đừng tin lời nói gièm pha, đừng bỏ những người ngay thẳng, để xây dựng nghiệp lớn, đó là điều đại hiếu.”

Lời trăng trối ấy không chỉ là sự gửi gắm quyền lực, mà còn là bản tổng kết tư tưởng trị quốc của Chúa Nghĩa: lấy đạo hiếu làm gốc, lấy việc trọng hiền tài, yêu dân, thương quân làm nền, đồng thời cảnh tỉnh người kế vị trước nguy cơ của nịnh thần và lời gièm pha, những yếu tố dễ làm băng hoại chính quyền. Qua đó, có thể thấy Nguyễn Phúc Thái tuy trị vì không lâu, song ý thức rất rõ trách nhiệm lịch sử của mình trong việc giữ gìn và truyền lại cơ nghiệp họ Nguyễn.

Cùng ngày mồng 10 tháng Giêng năm Tân Mùi (1691), Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái băng hà, hưởng thọ 43 tuổi. Sự ra đi đột ngột của ông khép lại một triều đại tương đối ngắn, nhưng nhìn chung yên ổn, không nhiều biến động nội trị lớn, để lại một nền chính sự vững vàng cho người kế nghiệp.

Sau khi qua đời, linh cữu Chúa Nghĩa được an táng tại núi Kim Ngọc, thuộc Định Môn, huyện Hương Trà, phủ Thừa Thiên. Lăng mộ của ông được đặt tên là Trường Mậu lăng (長茂陵). Triều đình tôn ông thụy hiệu là Đại Nguyên Soái Tổng Quốc Chính Thiệu Hư Toản Nghiệp Hoằng Nghĩa vương, ghi nhận công lao kế thừa, giữ gìn và phát huy sự nghiệp của các đời chúa trước. Đến năm Cảnh Hưng thứ năm, dưới thời Chúa Vũ, triều đình lại gia phong thêm thụy hiệu, tôn xưng đầy đủ là Thiệu Hư Toản Nghiệp Khoan Hồng Bác Hậu Ôn Huệ Từ Tường Hiếu Nghĩa vương, nhấn mạnh các đức tính khoan hòa, nhân hậu, hiếu nghĩa và ôn nhu của ông.

Sau khi Chúa Nghĩa băng hà, Thế tử Nguyễn Phúc Chu chính thức lên kế nghiệp, tức Chúa Minh, tiếp tục sự nghiệp của dòng chúa Nguyễn trong giai đoạn phát triển mạnh mẽ cả về chính trị, văn hóa và mở mang lãnh thổ ở Đàng Trong.

Về sau, khi nhà Nguyễn được thiết lập, vua Gia Long đã truy tôn Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái miếu hiệu là Anh Tông (英宗), đồng thời nâng thụy hiệu thành Thiệu Hư Toản Nghiệp Khoan Hồng Bác Hậu Ôn Huệ Từ Tường Hiếu Nghĩa Hoàng đế.

Nhận định – đánh giá

Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái là một vị chúa có thời gian trị vì Đàng Trong tương đối ngắn ngủi. Lên ngôi Chúa trong giai đoạn cơ đồ họ Nguyễn đã tương đối ổn định, tạo điều kiện thuận lợi để tập trung vào việc củng cố nội trị và ổn định xã hội.

Trên phương diện chính trị – xã hội, Nguyễn Phúc Thái được sử sách ghi nhận là người khoan hòa, cẩn trọng và biết lo cho dân sinh. Ông chủ trương giảm nhẹ hình phạt, nới lỏng sưu thuế và lao dịch, trọng dụng đội ngũ quan lại cũ, nhờ đó duy trì được sự ổn định của bộ máy cai trị và lòng tin của thần dân. Việc quy định lại tang chế trong toàn xã hội thể hiện rõ tư duy quản lý thực tế và nhân văn của ông: vừa giữ được lễ nghi truyền thống, vừa tránh gây tổn hại đến đời sống sản xuất và sinh hoạt của nhân dân.

Về tổ chức không gian quyền lực, quyết định dời dinh phủ từ Kim Long sang Phú Xuân năm 1687 là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử Đàng Trong. Dưới thời Chúa Nghĩa, Phú Xuân được quy hoạch và xây dựng trở thành trung tâm chính trị – quân sự mới, với thế đất rộng rãi, sông núi hài hòa, thuận lợi cho việc phòng thủ và phát triển lâu dài. Chính sự lựa chọn mang tầm chiến lược này đã đặt nền móng để Phú Xuân về sau trở thành kinh đô của triều Nguyễn, đóng vai trò trung tâm quốc gia suốt nhiều thế kỷ.

Trên mặt đối ngoại và quân sự, dù không phải là một vị chúa hiếu chiến, Nguyễn Phúc Thái vẫn thể hiện bản lĩnh cứng rắn và quyết đoán khi trật tự khu vực bị xâm phạm. Cuộc can thiệp quân sự vào Chân Lạp nhằm trấn áp các thế lực nổi loạn và lập lại trật tự biên cương phía Nam cho thấy ông biết sử dụng sức mạnh quân sự đúng lúc, đồng thời gắn mục tiêu quân sự với chiến lược mở mang và bảo vệ không gian sinh tồn của Đàng Trong. Việc bình định Cao Miên không chỉ giải quyết tình trạng bất ổn kéo dài mà còn góp phần củng cố ảnh hưởng của họ Nguyễn ở vùng Nam Bộ đang trong quá trình khai phá.

Xét về nhân cách và tư tưởng trị quốc, Nguyễn Phúc Thái là mẫu hình của một vị chúa lấy đức trị làm gốc, đề cao việc cầu hiền đãi sĩ, yêu dân thương quân. Những lời căn dặn dành cho Thế tử Nguyễn Phúc Chu trước lúc qua đời phản ánh rõ ý thức trách nhiệm đối với Tổ nghiệp, đồng thời cho thấy ông luôn đặt lợi ích lâu dài của quốc gia, dòng họ lên trên lợi ích cá nhân. Tư tưởng ấy đã ảnh hưởng trực tiếp đến người kế nghiệp, góp phần tạo nên thời kỳ thịnh đạt kéo dài dưới triều Chúa Minh.

Tuy thời gian cầm quyền chỉ vỏn vẹn bốn năm, Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái vẫn được đánh giá là mắt xích quan trọng trong tiến trình chuyển tiếp của chính quyền Đàng Trong: từ giai đoạn củng cố sau chiến tranh sang thời kỳ ổn định và phát triển bền vững. Ông không phải là người tạo ra những cải cách lớn mang tính đột phá, nhưng chính sự điều hòa, giữ nhịp và chuẩn bị nền tảng của ông đã giúp cơ đồ họ Nguyễn tiếp tục vận hành thông suốt và tiến lên vững chắc.

Tài liệu tham khảo

Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Nguyen Phuc Thai (1649–1691), also known as Lord Nghia, was the fifth Nguyen lord of Dang Trong, succeeding Lord Hien Nguyen Phuc Tan. For a long time, his name was mistakenly recorded as Nguyen Phuc Tran; however, later historical sources have confirmed that the correct name is Nguyen Phuc Thai. He ruled from 1687 to 1691.

Regarding his lineage, Lord Hien Nguyen Phuc Tan had two principal wives: the primary consort Chu Thi Vien and the secondary consort Tong Thi Doi. Tong Thi Doi was the biological mother of Nguyen Phuc Thai. He was the second son of Nguyen Phuc Tan and the eldest son of Tong Thi Doi.

Initially, Lord Hien’s eldest son, Nguyen Phuc Dien, was appointed Crown Prince. However, when Nguyen Phuc Dien died prematurely, the question of succession became critical. Nguyen Phuc Tan judged that although Nguyen Phuc Thai was not the eldest, he was already an adult and possessed a gentle and virtuous disposition suitable for bearing the family enterprise, and therefore decided to designate him as heir.

Thereafter, Nguyen Phuc Thai was appointed Deputy Commander of the Left Naval Garrison (Ta thuy dinh pho tuong) and granted the title Hong An Hau. A residence and household office were established for him at the Left Garrison headquarters, and he gradually participated in military and governmental affairs of Dang Trong. This arrangement served both as practical training and as an official preparation for the transfer of power.

In 1687, when Lord Hien Nguyen Phuc Tan died, Nguyen Phuc Thai—then 39 years old—was enthroned by the court as the new lord.

Career

After succeeding Lord Hien Nguyen Phuc Tan in 1687, Nguyen Phuc Thai ascended in a context where Dang Trong was already largely stable in political and military terms. His chief task was not territorial expansion through major campaigns, but preservation of the established order, maintenance of social stability, and continuation of the lenient governing approach carefully built by his predecessor. As head of the Dang Trong polity, Lord Nghia appeared mild-tempered and cautious, prioritizing stability and the welfare of the people.

In state administration, Nguyen Phuc Thai was known for generosity and tolerance, for reducing punishments and restraining taxation. He continued to employ the existing corps of senior officials and avoided major disruption within the administrative apparatus, thereby maintaining institutional continuity. Historical accounts note that under his rule, the population lived in relative peace, and the people were glad not to be burdened by harsh corvée or penal measures.

A notable reform during Lord Nghia’s reign was the adjustment of mourning regulations. Previously, whenever the court held a state mourning, custom required the general population to wail and suspend productive work, causing social life to stagnate and directly harming agriculture and the economy. Recognizing this as impractical, Nguyen Phuc Thai issued new rules clearly differentiating who must mourn and for how long: members of the imperial clan and close meritorious subjects observed mourning for three years; officers of the rank of cai doi and above mourned for two weeks; civil and military functionaries mourned until the first death anniversary; while the army and commoners mourned only until the fifteenth day of the seventh lunar month. This approach preserved ritual propriety while limiting negative social consequences, reflecting a practical mindset and a people-centered governing spirit.

Also in his first year of rule, in the seventh lunar month of 1687, Lord Nghia made a decision with long-term significance for the history of Dang Trong: he moved the lordly headquarters from Kim Long to Phu Xuan. Phu Xuan was spacious and strategically situated: the Perfume River lay in front, while Bang Son (Ngu Binh) rose behind as a protective screen—features considered advantageous both militarily and in geomancy. There, the lord ordered the construction of palaces and fortifications on a substantial scale, creating a new political center of Dang Trong known as the Chinh Dinh (Main Headquarters). This decision addressed immediate needs of space and defense, and also laid the groundwork for Phu Xuan to become the capital of the later Nguyen dynasty. The former seat at Kim Long was converted into the Thai Tong Mieu to worship Lord Hien, thereby preserving ritual continuity and dynastic tradition.

In foreign affairs and military matters, the largest crisis of Lord Nghia’s reign was intervention in Chenla. Beginning in 1688, internal turmoil erupted due to the revolt of Hoang Tan, a Chinese Long Mon commander. After killing Duong Ngan Dich at My Tho, Hoang Tan established his own power, seized key terrain, built ramparts and warships, obstructed trade, and harassed both Vietnamese and Khmer populations. These actions threatened border order and directly undermined Dang Trong’s interests and prestige in the southern region.

In response, the Chenla ruler Nak Ong Thu expressed dissatisfaction, halted tributary missions, and strengthened defenses by constructing ramparts and stretching metal cables across rivers. To restore order, the Dang Trong court dispatched Mai Van Long to lead a punitive expedition. Initially, Nguyen forces used stratagems to induce Hoang Tan’s surrender, causing the Long Mon faction to collapse; Hoang Tan fled and his power was eliminated. However, when Mai Van Long proceeded against Nak Ong Thu, he credulously accepted a feigned surrender and withdrew, prolonging the campaign. The troops became exhausted and disease spread. His hesitation drew impeachment from other generals, and the court was compelled to replace him to salvage the situation.

At the end of 1689, Nguyen Huu Hao was appointed Commander-in-Chief, reorganized the army, recruited elite troops from southern regions, and marched into Chenla. Under firmer leadership, Dang Trong forces quickly gained the upper hand. In the third lunar month of 1690, they defeated Chenla forces, captured King Nak Ong Thu, and brought him to Sai Con. Thereafter, Chenla’s situation stabilized and remained within a dependent relationship to Dang Trong. As Chenla kings later died in succession, the Nguyen authorities proactively intervened in enthronement to consolidate long-term influence over the region.

Overall, the career of Lord Nghia Nguyen Phuc Thai was characterized more by preservation and stabilization than by expansion through major warfare. He inherited his predecessor’s achievements, maintained domestic peace, implemented practical reforms to benefit the people, and dealt decisively with disturbances along the southern frontier. Above all, the relocation of the Chinh Dinh to Phu Xuan was the most significant mark of his short reign—an act whose impact far exceeded his years in power and profoundly shaped the later trajectory of Nguyen rule and the Nguyen dynasty.

Family

Father: Lord Hien Nguyen Phuc Tan, who played a major role in stabilizing Dang Trong, reforming governance, and expanding Nguyen influence southward.

Mother: Tong Thi Linh, from an established aristocratic family in Thanh region, whose household discipline and values strongly influenced Nguyen Phuc Thai’s character from childhood.

Elder brother: Nguyen Phuc Dien.

Spouse: Empress Hieu Nghia, Tong Thi Linh (1653–1696), from Tong Son district, Thanh Hoa Province. She was the daughter of Thieu Pho Quan Cong Tong Phuc Vinh; her mother was of the Le family. She served Nguyen Phuc Thai while he was still a prince and became his close companion; after his accession she was granted the rank of Cung Tan. After her death, she was honored as Quoc Thai Phu Nhan and buried at Dinh Mon village (Huong Tra, Thua Thien). In the reign of Emperor Gia Long, she was posthumously elevated to Empress, granted the full posthumous title Tu Tiet Tinh Thuc Tue Man Hien Thuan Hieu Nghia Empress, and her tomb was named Vinh Mau. She was enshrined together with Anh Tong Nguyen Phuc Thai at the Thai Mieu, on the second altar row to the right, reflecting the formal status of the principal consort within the Nguyen imperial house.

Children
Sons

Nguyen Phuc Chu: eldest son and successor of Lord Nghia, known as Lord Minh; later posthumously honored by the Nguyen dynasty as Emperor Hien Tong Hieu Minh. His long reign brought Dang Trong into a period of strong development in politics, culture, and territorial expansion.

Nguyen Phuc Tuan: died young.

Nguyen Phuc Toan: died young.

Ngoai Ta Chuong Dinh Nguyen Phuc Trinh: died young.

Nguyen Phuc Quang: died young.

Daughters

An unnamed princess married Tin Quan Cong (name unknown).

An unnamed princess married Tai Quan Cong (name unknown).

Nguyen Phuc Ngoc Nhiem (?–1703): married Chuong Dinh Truong Phuc Phan. She died in the Quy Mui year (1703) and was posthumously granted the title Tong Son Quan Cong Thuc Phu Nhan, and buried at Dinh Mon village.

Nguyen Phuc Ngoc Nie u: died young.

Death

In the spring of the Tan Mui year (1691), while still in middle age, Lord Nghia Nguyen Phuc Thai fell gravely ill. Knowing he would not recover, he summoned the Crown Prince To Truong Hau Nguyen Phuc Chu to entrust the dynastic enterprise to him. In his final moments, he left a testament rich in political ethics and statecraft, expressing a successor’s responsibility to the ancestors and to the realm. He said:

“I have inherited the ancestral enterprise and preserved it, ever anxious that it may not be upheld. Now you succeed me; you should emulate the sacred virtues of our ancestors, seek out the worthy and treat scholars well, love the people and care for the troops. Do not trust slanderous words; do not abandon upright men. Build the great enterprise—this is the highest filial duty.”

This testament was not merely a transfer of authority but a concise statement of Lord Nghia’s governing philosophy: filial piety as the root, the recruitment of talent and benevolent care for the people and the military as the foundation, and vigilance against sycophants and slander that could corrode government. It suggests that although Nguyen Phuc Thai ruled only briefly, he was keenly aware of his historical responsibility to preserve and transmit the Nguyen legacy.

On the same day, the tenth day of the first lunar month of Tan Mui (1691), Lord Nghia Nguyen Phuc Thai died at the age of 43. His sudden death ended a relatively short but generally stable reign with few major internal upheavals, leaving a sound political order to his successor.

After his death, his coffin was buried at Kim Ngoc Mountain in Dinh Mon, Huong Tra district, Thua Thien prefecture. His mausoleum was named Truong Mau Lang (長茂陵). The court granted him the posthumous title Dai Nguyen Soai Tong Quoc Chinh Thieu Hu Toan Nghiep Hoang Nghia Vuong, acknowledging his merits in inheriting, preserving, and developing the work of earlier lords. Later, in the fifth year of Canh Hung under Lord Vu, the court further augmented his posthumous title to Thieu Hu Toan Nghiep Khoan Hong Bac Hau On Hue Tu Tuong Hieu Nghia Vuong, emphasizing his virtues of leniency, benevolence, filial piety, and mildness.

After Lord Nghia’s death, Crown Prince Nguyen Phuc Chu formally succeeded as Lord Minh, continuing Nguyen rule during a period of strong development in politics, culture, and territorial expansion in Dang Trong.

Later, after the establishment of the Nguyen dynasty, Emperor Gia Long posthumously bestowed upon Lord Nghia Nguyen Phuc Thai the temple name Anh Tong (英宗) and elevated his posthumous title to Thieu Hu Toan Nghiep Khoan Hong Bac Hau On Hue Tu Tuong Hieu Nghia Hoang De. This posthumous elevation not only completed the Nguyen dynasty’s ancestral temple system but also officially affirmed Nguyen Phuc Thai’s historical role as a predecessor who preserved the Nguyen enterprise and laid foundations for later prosperity.

Assessment

Lord Nghia Nguyen Phuc Thai ruled Dang Trong for a comparatively short period. He assumed power when Nguyen authority was already relatively stable, allowing him to focus on consolidating domestic governance and maintaining social order.

Politically and socially, he is recorded as lenient, cautious, and attentive to popular welfare. He favored reducing punishments, easing taxes and corvée, and continuing to rely on established officials, thereby sustaining administrative stability and public confidence. His reform of mourning regulations demonstrates a practical and humane administrative approach: preserving ritual tradition while avoiding damage to production and everyday life.

In the organization of political space, the decision to move the seat from Kim Long to Phu Xuan in 1687 marked a major turning point in Dang Trong history. Under Lord Nghia, Phu Xuan was planned and developed into a new political–military center, its spacious terrain and harmonious river-and-mountain setting well suited to defense and long-term growth. This strategic choice laid the foundation for Phu Xuan to later become the capital of the Nguyen dynasty and serve as a national center for centuries.

In foreign affairs and military matters, although not a warlike ruler, Nguyen Phuc Thai showed firmness and decisiveness when regional order was threatened. The military intervention in Chenla to suppress rebel forces and restore stability along the southern frontier indicates timely use of force aligned with a broader strategy of expanding and protecting Dang Trong’s living space. The pacification of Khmer territories not only resolved prolonged instability but also strengthened Nguyen influence in the southern region then undergoing settlement and reclamation.

In terms of personal character and governing ideals, Nguyen Phuc Thai represents a model of virtue-based rule, emphasizing the search for talent, respect for scholars, love for the people, and care for the army. His final admonitions to Crown Prince Nguyen Phuc Chu reflect a strong sense of responsibility toward the ancestral enterprise and a consistent prioritization of long-term state and clan interests over personal concerns. This outlook influenced his successor and contributed to the prolonged prosperity under Lord Minh.

Although his reign lasted only four years, Lord Nghia Nguyen Phuc Thai is assessed as an important link in Dang Trong’s transition—from postwar consolidation to sustained stability and durable development. He did not introduce radical reforms, yet his role in harmonizing governance, maintaining continuity, and laying groundwork ensured that Nguyen rule continued to function smoothly and advance steadily.

References

Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục.

Tiếng Pháp (Français’)

Origines

Nguyen Phuc Thai (1649–1691), egalement connu sous le nom de Chua Nghia, fut le cinquieme seigneur Nguyen du gouvernement du Dang Trong, succedant a Chua Hien Nguyen Phuc Tan. Pendant longtemps, son nom fut parfois recopie a tort sous la forme Nguyen Phuc Tran; toutefois, les sources historiographiques ulterieures ont etabli de maniere certaine qu’il s’agissait bien de Nguyen Phuc Thai. Il regna de 1687 a 1691.

Concernant sa famille, Chua Hien Nguyen Phuc Tan eut deux epouses principales : la Chinh phi Chu Thi Vien et la Thu phi Tong Thi Doi. Parmi elles, Tong Thi Doi etait la mere biologique de Nguyen Phuc Thai. Il etait le deuxieme fils de Nguyen Phuc Tan, et le fils aine de Tong Thi Doi.

A l’origine, le fils aîné de Chua Hien, Nguyen Phuc Dien, avait ete etabli prince heritier (The tu). Cependant, apres la mort prematuree de Nguyen Phuc Dien, la question de la succession devint cruciale. Nguyen Phuc Tan considera que Nguyen Phuc Thai, bien qu’etant un fils cadet, etait deja adulte, et possedait un temperament doux et vertueux, apte a assumer la charge de l’Etat; il decida donc d’en faire son successeur.

Des lors, Nguyen Phuc Thai fut nomme Ta thuy dinh pho tuong et recut le titre de Hoang An hau; une residence officielle (phu de) lui fut etablie au dinh Ta thu. Il participa progressivement aux affaires militaires et politiques du Dang Trong. Cette organisation visait a la fois a le former et a preparer officiellement la transmission du pouvoir.

En 1687, a la mort de Chua Hien Nguyen Phuc Tan, Nguyen Phuc Thai, alors age de 39 ans, fut porte au pouvoir par les dignitaires et monta sur le trone seigneurial.

Carriere

Apres avoir succede a Chua Hien Nguyen Phuc Tan en 1687, Nguyen Phuc Thai regna dans un contexte ou le Dang Trong etait globalement stabilise sur les plans politique et militaire. La mission principale qui lui incombait n’etait pas de conduire de vastes guerres de conquete, mais de preserver l’heritage politique, maintenir l’ordre social et prolonger la ligne de gouvernement conciliante que son predecesseur avait patiemment mise en place. En tant que chef du gouvernement du Dang Trong, Chua Nghia apparut comme un dirigeant doux et prudent, accordant la priorite a la stabilite et au bien-etre de la population.

Dans la conduite des affaires d’Etat, Nguyen Phuc Thai etait connu pour sa generosite et sa tolerance, pour l’allegement des peines et la moderation fiscale. Il continua de s’appuyer sur les anciens mandarins, evitant toute rupture majeure dans l’appareil administratif, ce qui assura la continuite du regime. Les chroniques rapportent que sous son regne, la vie de la population demeura assez paisible, les habitants se rejouissant de ne pas subir de mesures severes en matiere d’impots, de corvees ou de repression penale.

Une reforme notable de son regne fut l’ajustement du regime du deuil. Auparavant, lors d’un deuil national, la coutume imposait aussi a la population d’exprimer le deuil par des lamentations et l’abandon temporaire des activites productives, ce qui paralysait la vie sociale, affectant directement l’agriculture et l’economie. Constatant ces effets, Nguyen Phuc Thai promulgua de nouvelles regles definissant precisement les categories concernees et la duree du deuil : les membres du clan princier et les proches serviteurs observaient trois ans; les officiers a partir du rang de cai doi observaient deux semaines; les agents civils et militaires observaient jusqu’au premier anniversaire (gio dau); l’armee et la population ne l’observaient que jusqu’au quinzieme jour du septieme mois lunaire. Cette mesure preservait le sens rituel tout en limitant les consequences negatives pour la societe, exprimant une approche pragmatique et une conception du gouvernement fondee sur le peuple.

Dès la premiere annee de son regne, en juillet 1687, Chua Nghia prit une decision a long terme pour l’histoire du Dang Trong : il transféra la residence seigneuriale de Kim Long a Phu Xuan. Phu Xuan offrait un espace vaste et une position favorable : la riviere Huong a l’avant, et la montagne Bang Son (Ngu Binh) a l’arriere comme ecran protecteur, reunissant des conditions militaires et geomantiques (phong thuy) jugees ideales. Le seigneur y fit construire palais et fortifications d’envergure, formant un nouveau centre politique du Dang Trong, appele Chinh dinh. Ce transfert repondit aux besoins immediats d’espace et de defense, mais surtout posa les bases de Phu Xuan comme future capitale de la dynastie Nguyen. L’ancienne residence de Kim Long fut convertie en Thai Tong mieu pour le culte de Chua Hien, assurant ainsi la continuite rituelle et symbolique du pouvoir.

Sur le plan exterieur et militaire, l’evenement majeur du regne de Chua Nghia fut l’intervention au Cambodge (Chan Lap). A partir de 1688, le Cambodge connut des troubles internes lies a la rebellion de Hoang Tan, un chef chinois de Long Mon. Apres avoir tue Duong Ngan Dich a My Tho, Hoang Tan constitua sa propre force, occupa des positions strategiques, eleva des fortifications, arma des navires de guerre, entrava le commerce et harcela aussi bien les Vietnamiens que les Khmers. Cette situation menacait l’ordre frontalier et portait directement atteinte aux interets et au prestige du Dang Trong en region meridionale.

Face a cela, le souverain cambodgien Nac Ong Thu manifesta son mecontentement, suspendit le tribut et renforca ses defenses en elevant des ouvrages et en barrant les voies fluviales. Pour retablir l’ordre, le Dang Trong envoya Mai Van Long a la tete d’une expedition punitive. Dans un premier temps, les forces Nguyen utiliserent la ruse pour obtenir la reddition de Hoang Tan; la faction de Long Mon se desagregea, Hoang Tan prit la fuite et sa puissance fut detruite. Cependant, lors de l’etape suivante contre Nac Ong Thu, Mai Van Long se laissa abuser par une fausse soumission et ordonna la retraite; la campagne s’enlisa, les troupes s’epuiserent et furent frappees par des epidemies. Cette hesitation lui valut d’etre denonce par d’autres commandants, et la cour dut le remplacer.

A la fin de 1689, Nguyen Huu Hao fut nomme Thong suat. Il reorganisa les forces, recruta des troupes d’elite dans les regions du Sud et reprit l’offensive au Cambodge. Sous un commandement plus resolu, les Nguyen prirent rapidement l’avantage. En mars 1690, les troupes du Dang Trong vainquirent les forces cambodgiennes, capturerent le roi Nac Ong Thu et l’emmenerent a Sai Con. A partir de la, la situation cambodgienne fut reellement stabilisee et maintenue dans l’orbite de dependance du Dang Trong. Apres la mort successive des rois cambodgiens, le pouvoir Nguyen intervint activement dans la designation des souverains, consolidant une influence durable dans la region.

Dans l’ensemble, la carriere de Chua Nghia Nguyen Phuc Thai releva davantage de la defense et de la stabilisation que de l’expansion par de grandes guerres. Il herita des acquis de son predecesseur, maintint la paix interieure, adopta des reformes concretes en faveur de la population, et traita avec fermete les troubles sur la frontiere meridionale. Surtout, le transfert du Chinh dinh a Phu Xuan fut l’empreinte la plus marquante de son court regne, dont la portee depassa largement les quatre annees de son pouvoir et pesa sur l’evolution ulterieure du regime des Nguyen puis de la dynastie Nguyen.

Famille

Pere : Chua Hien Nguyen Phuc Tan, seigneur ayant joue un role majeur dans la stabilisation du Dang Trong, la reorganisation de l’administration et l’expansion de l’influence des Nguyen vers le Sud.

Mere : Tong Thi Linh, issue d’une famille aristocratique de la region de Thanh, dont l’education rituelle et morale aurait fortement influence la formation de la personnalite de Nguyen Phuc Thai des son jeune age.

Frere aîné : Nguyen Phuc Dien.

Epouse : Hieu Nghia Hoang hau Tong Thi Linh (1653–1696), originaire du district de Tong Son, province de Thanh Hoa. Elle etait la fille de Thieu pho Quan cong Tong Phuc Vinh; sa mere appartenait a la famille Le, issue d’une noblesse influente a la cour. Elle accompagna Nguyen Phuc Thai depuis sa periode de “tiem de”, devint tres tot sa compagne la plus proche et fut elevee au rang de Cung tan lors de son accession au pouvoir. Apres sa mort, la cour lui confera le titre de Quoc Thai Phu nhan; elle fut inhumee au village de Dinh Mon (Huong Tra, Thua Thien). Sous l’empereur Gia Long, elle fut elevee a titre posthume au rang d’imperatrice, avec le titre complet Tu Tiet Tinh Thuc Tue Man Hien Thuan Hieu Nghia Hoang hau, et son mausolee prit le nom de Vinh Mau. Elle fut associee au culte d’Anh Tong Nguyen Phuc Thai au Thai Mieu, sur l’autel de la seconde rangee a droite, marquant le rang eminent de l’epouse principale dans la maison imperiale Nguyen.

Descendance
Fils

Nguyen Phuc Chu, fils aine et successeur de Chua Nghia (Chua Minh), plus tard honore par la dynastie Nguyen comme Hien Tong Hieu Minh Hoang de. Il regna longtemps et conduisit le Dang Trong vers une phase de fort developpement politique, culturel et territorial.

Nguyen Phuc Tuan, mort jeune.

Nguyen Phuc Toan, mort jeune.

Ngoai ta Chuong dinh Nguyen Phuc Trinh, mort jeune.

Nguyen Phuc Quang, mort jeune.

Filles

Une princesse non nommee, mariee au Tin Quan cong (identite non precisee).

Une princesse non nommee, mariee au Tai Quan cong (identite non precisee).

Nguyen Phuc Ngoc Nhiem (?–1703), mariee au Chuong dinh Truong Phuc Phan. Elle mourut l’annee Quy Mui (1703) et reçut a titre posthume le titre Tong Son Quan cong Thuc Phu nhan; elle fut inhumee au village de Dinh Mon.

Nguyen Phuc Ngoc Nieu, morte jeune.

Deces

Au printemps de l’annee Tan Mui (1691), Chua Nghia Nguyen Phuc Thai tomba gravement malade alors qu’il etait encore dans la maturite de l’age. Sachant qu’il ne survivrait pas, il fit venir le prince heritier To Truong hau Nguyen Phuc Chu afin de lui confier l’heritage politique. Dans ses derniers instants, il laissa une admonestation au contenu fortement politique et moral, exprimant la responsabilite d’un heritier envers les ancetres et le pays. Il declara en substance : il avait recu l’œuvre des ancetres et en portait constamment l’inquietude; que son fils, desormais successeur, devait preserver la “vertu sacree” des ancetres, rechercher et honorer les hommes de talent, aimer le peuple et prendre soin de l’armee, ne pas croire aux propos calomnieux, ne pas ecarter les hommes droits, afin de construire une grande œuvre — tel etait, selon lui, le devoir supreme de pieté filiale.

Ce testament n’etait pas seulement un acte de transmission du pouvoir, mais aussi une synthese de sa conception du gouvernement : faire de la pieté filiale un fondement moral, privilegier les talents, le bien du peuple et l’armee, et se garder des flatteurs et des calomnies susceptibles de corrompre le regime. Il montre que, malgré la brièveté de son regne, Nguyen Phuc Thai avait une conscience aigüe de sa responsabilite historique dans la preservation et la transmission de l’heritage des Nguyen.

Le 10e jour du premier mois lunaire de l’annee Tan Mui (1691), Chua Nghia Nguyen Phuc Thai s’eteignit, a l’age de 43 ans. Sa mort soudaine mit fin a un regne relativement court mais globalement paisible, sans grandes convulsions internes, laissant une administration solide a son successeur.

Apres son deces, son cercueil fut inhume au mont Kim Ngoc, a Dinh Mon, district de Huong Tra, prefecture de Thua Thien. Son mausolee prit le nom de Truong Mau lang (長茂陵). La cour lui confera le titre posthume Dai Nguyen Soai Tong Quoc Chinh Thieu Hu Toan Nghiep Hoang Nghia vuong, reconnaissant son merite d’avoir herite, preserve et developpe l’œuvre des seigneurs precedents. En l’annee Canh Hung 5, sous le regne de Chua Vu, un titre posthume additionnel fut accorde, portant l’appellation complete Thieu Hu Toan Nghiep Khoan Hong Bac Hau On Hue Tu Tuong Hieu Nghia vuong, mettant l’accent sur ses vertus de moderation, de bienveillance, de pieté et de douceur.

Apres la mort de Chua Nghia, le prince heritier Nguyen Phuc Chu lui succeda officiellement sous le titre de Chua Minh, poursuivant l’œuvre des seigneurs Nguyen durant une phase de grand essor politique, culturel et territorial du Dang Trong.

Plus tard, apres l’etablissement de la dynastie Nguyen, l’empereur Gia Long attribua a Chua Nghia Nguyen Phuc Thai le nom de temple Anh Tong (英宗) et eleva son titre posthume au rang imperial : Thieu Hu Toan Nghiep Khoan Hong Bac Hau On Hue Tu Tuong Hieu Nghia Hoang de. Cette elevation visait non seulement a completer le systeme cultuel ancestral de la dynastie, mais aussi a confirmer officiellement son role historique comme predecesseur ayant maintenu l’heritage et prepare la prosperite des generations suivantes.

Appreciations

Chua Nghia Nguyen Phuc Thai fut un seigneur dont la duree de regne au Dang Trong resta relativement breve. Il monta sur le trone a une epoque ou l’edifice politique des Nguyen etait deja largement stabilise, ce qui lui permit de se concentrer sur la consolidation de l’administration interieure et l’equilibre social.

Sur le plan politico-social, les sources le decrivent comme un dirigeant modere, prudent et attentif aux conditions de vie de la population. Il privilegia l’allegement des peines, l’assouplissement des impots et des corvees, et maintint l’equipe administrative existante, ce qui preserva la stabilite du systeme de gouvernement et la confiance des sujets. La reforme du regime du deuil exprima clairement une pensee de gestion a la fois realiste et humaine : respecter les rites tout en evitant de nuire a la production et a la vie quotidienne.

Dans l’organisation de l’espace du pouvoir, le transfert de la residence de Kim Long a Phu Xuan en 1687 constitua un jalon majeur de l’histoire du Dang Trong. Sous Chua Nghia, Phu Xuan fut planifie et construit comme nouveau centre politico-militaire, dans un cadre geographique vaste et harmonieux, favorable a la defense et au developpement de long terme. Ce choix strategique posa les fondations permettant a Phu Xuan de devenir plus tard la capitale de la dynastie Nguyen et un centre national pendant des siecles.

Sur le front exterieur et militaire, meme s’il ne fut pas un dirigeant belliqueux, Nguyen Phuc Thai montra fermete et decision lorsque l’ordre regional fut menace. L’intervention au Cambodge, visant a reprimer les forces rebelles et a retablir la stabilite sur la frontiere meridionale, montre qu’il sut employer la force au moment opportun, en liant l’objectif militaire a une strategie de protection et d’extension de l’espace vital du Dang Trong. La pacification du territoire khmer ne resolut pas seulement une instabilite persistante, elle renforca aussi l’influence des Nguyen dans une region meridionale en cours de mise en valeur.

Quant a sa personnalite et a sa conception du gouvernement, Nguyen Phuc Thai apparait comme un modele de seigneur fondant son autorite sur la vertu, valorisant la recherche des talents, l’attention au peuple et le soin de l’armee. Ses recommandations a Nguyen Phuc Chu avant sa mort revelent un sens aigu de la responsabilite envers l’heritage ancestral et la priorite donnee a l’interet de long terme du pays et du clan. Cette orientation influenca directement son successeur et contribua a la longue periode de prosperite sous Chua Minh.

Ainsi, bien que son regne n’ait dure que quatre ans, Chua Nghia Nguyen Phuc Thai est souvent considere comme un maillon important dans la transition du Dang Trong : d’une phase de consolidation d’apres-guerre vers une periode de stabilite et de developpement durable. Il ne mena pas de reformes spectaculaires, mais son role d’equilibre, de continuité et de preparation contribua a assurer un fonctionnement fluide et une progression stable de l’edifice politique des Nguyen.

References

Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục.

Tiếng Trung (中文)

身世

阮福溙（1649—1691），又称“义主”，为南河政权（Đang Trong）第五代阮主，继承“贤主”阮福频之业。长期以来，他的名字曾被误记为“阮福溱/阮Tran”，但后来的史料已确认其正确姓名为阮福溙。他在位时间为1687年至1691年。

就家世而言，贤主阮福频有两位主要夫人：正妃朱氏圆与次妃宋氏对。其中，宋氏对为阮福溙的生母。阮福溙为阮福频第二子，同时也是宋氏对的长子。

起初，贤主长子阮福演被立为世子。然而阮福演早逝后，继承问题遂变得关键。阮福频认为阮福溙虽为次子，但已成年，且性情仁厚、品德端方，足以承担基业，遂决定选定他为继承人。

自此，阮福溙被授“左水营副将”之职，封弘恩侯，并在左守营设立府第，逐步参与南河的军政与朝政。这一安排既具历练意义，也是正式的继位准备。

1687年，贤主阮福频去世时，阮福溙已39岁，由群臣拥立即位为阮主。

事业

阮福溙于1687年继承贤主阮福频时，南河政权在政治与军事上大体已趋稳定。加诸其身的重任并非发动大规模征战以开拓疆土，而是守成固本、维系社会秩序，并延续前代辛苦建立的宽和治理路线。作为南河最高统治者，义主表现出温和谨慎、以稳定为重、以安民为本的执政风格。

在施政方面，阮福溙以宽厚著称，主张减轻刑罚、节制赋税征收。他继续重用旧臣，不轻易扰动行政体系，从而保持政权运作的连续性。史籍记载，在其统治时期，民生较为安定，百姓因免受苛酷差役与严刑峻法而欣喜。

其在位期间一项值得注意的改革，是对丧服制度的调整。此前每逢国丧，习俗常要求民间普遍哭丧、停废生产，致使社会运转停滞，直接影响农业与经济生活。阮福溙洞察其弊，颁行新规，明确不同对象与守丧期限：宗室与勋旧守丧三年；自“该队”以上守丧两周；文武职役守丧至周年（“忌日首周年”）；军民则仅守至七月十五。此举既维持礼制，又减少对社会生产与生活的负面影响，体现出务实精神与以民为本的治理理念。

同在即位之初，1687年7月，义主作出对南河历史影响深远的决定：将主府自金龙迁往富春。富春地势开阔，形势便利，前临香江蜿蜒，后有凭山（御屏山）作案，兼具军事与风水要素。义主在此兴建宫殿城郭，规模宏大，形成南河新的政治中心，称为“正营/正政营”。这一迁都不仅满足当下空间与防御需求，更为富春日后成为阮朝都城奠定基础。原金龙旧府则改为太宗庙，用以奉祀贤主，从而在礼制与王权传统上保持延续。

在对外与军事方面，义主时期最大事件为对真腊局势的干预。自1688年起，真腊内乱加剧，源于一名华人龙门将领黄进的叛乱。其在美荻杀害杨彦迪后自立势力，占据险要，筑垒造舰，阻断贸易，并骚扰越人与高棉人。此举既威胁边境秩序，也直接冲击南河在南部地区的利益与威望。

面对局势，真腊“正王”匿翁秋亦心生不满，停止朝贡，并加固防御：筑垒、以铁索/钢索横江设障。为恢复秩序，南河朝廷派梅万龙率军征讨。初期，阮军以计策招降黄进，使龙门势力瓦解，黄进逃亡，其势力被摧毁。然而在随后继续进攻匿翁秋的过程中，梅万龙轻信诈降而撤军，致使战事拖延，军士疲惫且遭疫病，最终引发诸将弹劾，朝廷被迫更换主将以挽回局面。

1689年末，阮友豪被任命为统率，重整军队，从南方各处选拔精兵入真腊作战。在更为果断的指挥下，阮军迅速占据优势。1690年3月，南河军击败真腊军，俘获匿翁秋并押至柴棍。自此真腊局势方告稳定，继续置于依附南河的轨道之中。其后真腊诸王相继去世，阮氏朝廷更主动介入立王事宜，以巩固在该地区的长期影响力。

总体而言，义主阮福溙的统治以守成与稳定为主，而非以战争大规模开拓。他承继前代成果，维持国内太平，推行务实改革以安民，同时对南部边境动荡采取坚决措施。尤其是将正营迁至富春，成为其短暂在位时期最重要的标志性举措，其影响超越四年任期，深刻作用于阮氏政权乃至后世阮朝的历史进程。

家族

父亲：贤主阮福频，为稳定南河、整饬政务并扩展阮氏南方势力立下大功。
母亲：宋氏领，出身清地望族家庭，礼教严整，对阮福溙幼年人格形成影响甚大。
兄长：阮福演。

配偶：孝义皇后宋氏领（1653—1696），清化省宋山县人，为少傅郡公宋福荣之女，母为黎氏，属朝廷名望贵族阶层。她在阮福溙潜邸时即随侍左右，情谊深厚；阮福溙即位后封为“宫嫔/宫嫔妃”。其逝世后，朝廷尊为国太夫人，葬于定门村（香茶，承天）。至嘉隆帝时期，追尊为皇后，赐全谥“慈节静淑慧敏宪顺孝义皇后”，陵号永茂陵，并与英宗阮福溙同祀于太庙，神位置于右侧第二列，彰显其正室地位。

子女
诸公子

阮福周：长子，继承义主为“明主”，后被阮朝追尊为显宗孝明皇帝。其在位时间长，使南河在政治、文化与疆域方面进入强劲发展期。

阮福遵：早逝。

阮福全：早逝。

外左掌营阮福贞：早逝。

阮福广：早逝。

诸公女

一位未具名公女：下嫁信郡公（姓名不详）。

一位未具名公女：下嫁才郡公（姓名不详）。

阮福玉染（?—1703）：下嫁掌营张福潘。卒于癸未年（1703），追封宋山郡公淑夫人，葬于定门村。

阮福玉尿：早逝。

去世

辛未年（1691）春，正值壮年的义主阮福溙患重病，自知不久于人世，召世子“祚长侯”阮福周入府托付基业。临终之际，他留下带有强烈政治与治国伦理色彩的训诫，强调继承祖德、延揽贤才、爱民恤军，并警惕谗言与佞人之害。他说道：

“我承祖业于前，仍留其基，常以为忧，愿能继其志、行其事。汝今继业，当效祖宗圣德，求贤礼士，爱民恤军，勿信谗言，勿弃正直，以成大业，是为大孝。”

这段遗言不仅是权力交接的嘱托，也可视为义主治国思想的总结：以孝道为本，以尊贤、爱民、恤军为基，并提醒继承人防范佞臣与谗言对政权的腐蚀。由此可见，阮福溙虽在位不久，却对自身历史责任与阮氏基业传承有清醒认识。

辛未年正月初十（1691年），义主阮福溙去世，享年43岁。其早逝结束了一个虽短但总体安定、内部大变动不多的统治时期，并为继承者留下较稳固的政局。

其灵柩葬于承天府香茶县定门境内金玉山，陵号长茂陵（長茂陵）。朝廷上谥“大元帅总国政绍虚纂业弘义王”，以表彰其继承、守成与发扬前代事业之功。至景兴五年，在武主时期又加谥，尊号全称为“绍虚纂业宽弘博厚温惠慈祥孝义王”，强调其宽和、仁厚、孝义与温柔诸德。

义主去世后，世子阮福周正式继位为“明主”，继续阮氏政权在南河的强盛发展进程。

后世阮朝建立后，嘉隆帝追尊义主阮福溙庙号为英宗（英宗），并将谥号提升为“绍虚纂业宽弘博厚温惠慈祥孝义皇帝”。此举既为完善阮朝宗庙体系，也是在官方层面确认阮福溙作为前朝守成有功之主，对后世阮氏兴盛所起的历史作用。

评价

义主阮福溙在位时间较短。其登位时阮氏基业已较稳固，使其得以将重心放在整饬内政与维持社会稳定之上。

在政治与社会治理方面，史籍记载他宽和谨慎，关心民生，主张减刑、缓赋并减轻劳役；同时延用旧臣，保持行政体系稳定，从而维系臣民信任。其重新规定全国丧服制度，体现出务实且有人文关怀的管理思路：既守礼制传统，又避免损害民众生产与日常生活。

在权力空间布局上，1687年将主府自金龙迁至富春，是南河历史重要转折点。富春在义主时期被规划为新的政治—军事中心，地势开阔，山水相依，有利于长期防御与发展。正是这一战略选择，使富春后来得以成为阮朝都城，并长期作为国家核心。

在对外与军事方面，义主虽非好战之主，但当区域秩序遭破坏时仍能果断用兵。对真腊的军事介入旨在镇压叛乱、恢复南部边境秩序，显示其懂得在关键时刻运用武力，并将军事目标与开拓、保卫南河生存空间的战略相结合。平定高棉不仅结束了长期不稳，也加强了阮氏在南部开发地区的影响力。

就人格与治国理念而言，阮福溙以德治为本，重视延揽贤才、爱民恤军。其临终对世子阮福周的告诫，清晰体现了对祖业与国家长远利益的责任意识，并直接影响继承者施政取向，为“明主”时期的长期繁荣奠定思想基础。

尽管在位仅四年，义主阮福溙仍被视为南河政权转承过程中的关键环节：使阮氏从战后巩固阶段平稳过渡到稳定发展阶段。他未必以激进改革著称，但其“调和守成、维持节奏、夯实基础”的作用，确保阮氏基业持续顺畅运转并稳步向前。

参考资料

Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục.