Thân thế
Đoàn Quý phi, tên huý là Ngọc, sinh năm 1601 tại thôn Điện Châu, châu Đông Yên, một vùng cư trú ven sông Sài Thị Giang (nay là sông Thu Bồn), thuộc huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam. Trước kia, địa bàn làng Đông Yên trải dài từ khu vực Chiêm Sơn đến Chợ Củi, bao gồm nhiều vùng đất bồi ven sông thuận lợi cho canh tác.
Bà xuất thân trong một gia đình hào trưởng có thế lực ở Chiêm Sơn. Bà là con gái thứ ba của Thạch Quận công Đoàn Công Nhạn và người vợ thứ Võ Thị Thành, đồng thời là em gái của Quốc cựu Sầm Oai hầu Đoàn Công Quảng, người đứng đầu chi trưởng của họ Đoàn tại Duy Xuyên. Nhờ sở hữu nhiều ruộng bãi màu mỡ ven sông Thu Bồn và phát triển nghề trồng dâu nuôi tằm, gia đình Đoàn Công Nhạn trở nên giàu có và có ảnh hưởng lớn trong vùng.
Vào hầu phủ chúa
Theo ghi chép của Đại Nam nhất thống chí, Đoàn Thị Ngọc là người thông minh, đoan trang, dung mạo thanh tú, phẩm hạnh trong sáng. Một giai thoại nổi tiếng cho biết khi bà mới mười lăm tuổi, trong lúc hái dâu ven sông, bà vừa ngắm trăng vừa cất tiếng hát. Đúng lúc ấy, chúa Nguyễn Phúc Nguyên đi tuần du Quảng Nam, Thế tử Nguyễn Phúc Lan theo hầu. Trong đêm dừng thuyền thưởng nguyệt tại Điện Châu, chúa Nguyễn nghe thấy tiếng hát khác lạ, cho người tìm hiểu và biết bà là con gái họ Đoàn. Sau đó, bà được đưa vào hầu trong phủ và nhanh chóng được sủng ái.
Năm 1635, chúa Nguyễn Phúc Nguyên qua đời, Thế tử Nguyễn Phúc Lan lên nối ngôi, tức chúa Nguyễn Phúc Lan. Khi dời phủ chúa từ Phước Yên về Kim Long (Phú Xuân), ông phong Đoàn Thị Ngọc làm Đoàn Quý phi, đồng thời ban tước Thạch Quận công cho cha bà là Đoàn Công Nhạn.
Dù sống trong phủ chúa, Đoàn Quý phi vẫn gắn bó sâu sắc với nghề truyền thống của quê hương. Bà tích cực khuyến khích việc trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa, góp phần thúc đẩy sự phát triển của nghề tằm tang ở Đàng Trong. Nhờ đó, không chỉ vùng Quảng Nam mà cả kinh đô Phú Xuân đều trở thành những trung tâm sản xuất tơ lụa quan trọng. Cùng với sự hưng thịnh của thương cảng Hội An, lụa tơ tằm dần trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực, giúp mở rộng giao thương với bên ngoài. Để ghi nhớ công lao ấy, người dân Đàng Trong tôn bà là Bà Chúa Tằm Tang.
Vào những năm cuối đời, không rõ thời điểm cụ thể, Đoàn Quý phi rời phủ chúa ở Kim Long để trở về sinh sống tại Dinh trấn Thanh Chiêm, Quảng Nam, sum họp cùng con cháu và bà con nơi quê nhà.
Đoàn Quý phi sinh hạ được ba công tử, trong đó các công tử Nguyễn Phúc Võ và Nguyễn Phúc Quỳnh đều mất sớm, công tử Nguyễn Phúc Tần là con trai thứ hai, trở thành Thế tử, tức Thái Tông Hiếu Triết hoàng đế. Còn công chúa út, theo hồi cố của các trưởng lão tộc Đoàn ở làng Chiêm sơn, xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên có nhiều tên gọi khác nhau, nhưng thường được gọi là Nguyễn Phúc Ngọc Dung và có dị tật bẩm sinh, đã hạ giá với Chưởng Cơ tên là Minh và cũng đã mất sớm.
Khi con là Thái Tông hoàng đế Phúc Tần lên ngôi Chúa, bà được tôn làm Quốc Thái phu nhân .
Bà mất ngày 17 tháng 5 năm Tân Sửu, tức ngày 12 tháng 7 tại Dinh Trấn Thanh Chiêm (nay thuộc xã Điện Phương, thị xã Điện Bàn).
An táng
Sau khi Đoàn Quý phi qua đời, chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần đã cho an táng bà tại Gò Cốc Hùng, thuộc tổng Mông Lĩnh. Khu mộ này nằm không xa lăng của Hoàng hậu Mạc Thị Giai – chính thất của chúa Nguyễn Phúc Nguyên – và gần phần mộ của công chúa Nguyễn Phúc Ngọc Dung, tạo thành một quần thể mộ táng quan trọng của hoàng tộc chúa Nguyễn tại vùng Duy Xuyên.
Để ghi nhớ công lao của mẹ, chúa Nguyễn Phúc Tần cho xây dựng Lăng Vĩnh Diên tại địa phận nay thuộc xã Duy Trinh, huyện Duy Xuyên, đồng thời lập nhà thờ Đức Bà ở thôn Đông Giáp, châu Đông Yên, ven sông Sài Thị Giang. Bên cạnh đó, chúa còn cấp năm mẫu ruộng làm đất tự điền tại làng Phú Trang (nay thuộc xã Quế Xuân, huyện Quế Sơn), lấy hoa lợi dùng cho việc hương khói, tu bổ lăng mộ và nhà thờ. Việc trông nom, phụ trách những công việc này được giao cho Đoàn Công Quảng, khi ấy được phong tước Lễ Nghĩa hầu, giữ chức Tiền Xung Bát đội Chánh đội trưởng.
Đến năm Canh Thìn 1680, dưới triều Lê Hy Tông, tức năm thứ ba mươi hai thời chúa Nguyễn Phúc Tần, một trận lũ lớn xảy ra trên sông Sài Thị Giang đã gây sạt lở nghiêm trọng. Dòng nước dữ xé đôi làng Đông Yên, hình thành hai khu vực Đông Yên Tây và Đông Yên Đông như về sau, đồng thời cuốn trôi và làm hư hại hoàn toàn nhà thờ Đức Bà.
Năm 1744, khi chúa Nguyễn Thế Tông lên ngôi, triều đình tiến hành truy thụy cho Thần Tông hoàng đế Nguyễn Phúc Lan. Cùng dịp này, Đoàn Quý phi cũng được ban thụy hiệu là Trinh Thục Từ Tĩnh Huệ phi.
Đến năm Gia Long thứ năm (1806), vua Gia Long truy tôn bà lên hàng hoàng hậu với tôn hiệu đầy đủ là Trinh Thục Từ Tĩnh Mẫn Duệ Huệ Kính Hiếu Chiêu hoàng hậu. Bà được phối thờ cùng Thần Tông hoàng đế Nguyễn Phúc Lan tại Thái Miếu ở Phú Xuân, đặt án thờ bên phải, hàng thứ nhất.
Trong sách văn dâng tôn thụy, triều đình nhấn mạnh ý nghĩa của việc tôn vinh bậc tiền nhân nhằm báo đáp công đức và nêu cao đạo lý. Văn sách ca ngợi bà là người có đức hạnh thuần khiết, dung mạo đoan trang, phẩm chất phù hợp với đạo lý âm nhu của bậc mẫu nghi, đã góp phần hun đúc phúc lành cho hoàng tộc và xã tắc. Nhờ phúc đức ấy mà cơ nghiệp họ Nguyễn được bền vững lâu dài. Trên cơ sở đó, triều đình long trọng dâng sách vàng, tuyên phong thụy hiệu hoàng hậu và thờ phụng bà tại Thái Miếu theo đúng nghi lễ hoàng gia.
Bà chúa tằm
Bà chúa Tằm Tang của Đàng Trong
Đoàn phu nhân đã hết lòng ủng hộ, khuyến khích nhân dân các phủ Điện Bàn, Thăng Hoa phát triển nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa, nhờ vậy mà nghề Tằm tang ở Đàng Trong được mở mang, đã mở mang vào thời kỳ đó và đã sản xuất được nhiều mặt hàng tơ lụa nổi tiếng như đoạn, lĩnh, gấm, vóc, trườu, sa để bán trong nội địa và xuất khẩu ra nước ngoài qua thương cảng Hội An. Bởi vậy, Lê Quý Đôn đã viết trong Phủ Biên Tạp Lục rằng:… ” Người Phủ Thăng, Phủ Điện dệt được các loại the, đoạn, lụa, là hoa hòe chẳng kém gì Quảng Đông “.
Cũng từ đó, cảng thị Hội An dưới thời Chúa Nguyễn đã trở thành một trung tâm trung chuyển của con đường tơ lụa quốc tế xuyên đại dương trong thế kỷ XVI – XVII nối liền Tây Âu và Viễn Đông. Và Đoàn phu nhân trở thành ” Bà Chúa Tầm Tang ” ở Đàng Trong. Các cô gái trồng dâu nuôi tằm dệt lụa ở quê hương bà đã từng hát:
Chiêm Sơn là, lụa mỹ miều
Mai vang tiếng cửi, chiều chiều tơ giăng
Nương dâu xanh thắm quê mình
Nắng lên Gò Nổi đượm tình thiết tha
Con tằm kéo kén cho ta
Tháng ngày cần mẫn làm ra lụa đời…”
Tài liệu tham khảo
- Alexandre de Rhodes (1994), Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, Ủy ban đoàn kết Công giáo TP. Hồ Chí Minh.
- Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
- Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
- Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
- Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục
Ngôn ngữ khác
Tiếng Anh
Hieu Chieu Empress (1601–1661)
Background
Doan Quy phi, personal name Ngoc, was born in 1601 in Dien Chau village, Dong Yen chau, a riverside settlement along the Sai Thi Giang River (now the Thu Bon River), in present-day Duy Xuyen district, Quang Nam province. In the past, the territory of Dong Yen village stretched from the Chiêm Son area to Cho Cui, encompassing many fertile alluvial lands along the river suitable for cultivation.
She was born into a powerful local aristocratic family in Chiem Son. She was the third daughter of Thach Quan cong Doan Cong Nhan and his secondary wife Vo Thi Thanh, and the younger sister of Quoc cuu Sam Oai hau Doan Cong Quang, head of the senior branch of the Doan clan in Duy Xuyen. Owing to their possession of extensive fertile riverside fields along the Thu Bon River and their development of mulberry cultivation and sericulture, the family of Doan Cong Nhan became wealthy and highly influential in the region.
Entering the Lord’s Palace
According to records in Dai Nam nhat thong chi, Doan Thi Ngoc was intelligent, dignified, graceful in appearance, and pure in virtue. A well-known anecdote relates that when she was only fifteen years old, while picking mulberry leaves by the river, she gazed at the moon and sang aloud. At that time, Lord Nguyen Phuc Nguyen was touring Quang Nam, accompanied by Crown Prince Nguyen Phuc Lan. During a nighttime stop to admire the moon at Dien Chau, the Nguyen lord heard her unusual singing voice and ordered an inquiry, learning that she was a daughter of the Doan family. She was then brought into the palace to serve and soon gained favor.
In 1635, Lord Nguyen Phuc Nguyen died, and Crown Prince Nguyen Phuc Lan ascended the throne as Lord Nguyen Phuc Lan. When he moved the lord’s residence from Phuoc Yen to Kim Long (Phu Xuan), he conferred upon Doan Thi Ngoc the title of Doan Quy phi, and at the same time granted her father Doan Cong Nhan the title Thach Quan cong.
Although living in the lord’s palace, Doan Quy phi remained deeply attached to the traditional occupation of her homeland. She actively encouraged mulberry cultivation, silkworm raising, silk reeling, and silk weaving, thereby contributing to the development of sericulture in Dang Trong. As a result, not only Quang Nam but also the capital Phu Xuan became important centers of silk production. Together with the prosperity of the Hoi An trading port, silk gradually became a major export commodity, expanding external trade. In remembrance of these contributions, the people of Dang Trong honored her as Ba Chua Tam Tang (Lady of Sericulture).
In her later years, at an unclear date, Doan Quy phi left the lord’s palace at Kim Long and returned to reside at the Thanh Chiem garrison in Quang Nam, living together with her descendants and relatives in her native land.
Doan Quy phi bore three sons, among whom Nguyen Phuc Vo and Nguyen Phuc Quynh both died young. Nguyen Phuc Tan, her second son, became Crown Prince and later ascended the throne as Thai Tong Hieu Triet Emperor. As for her youngest daughter, according to recollections of the elders of the Doan clan in Chiem Son village, Duy Trinh commune, Duy Xuyen district, she had various names but was commonly called Nguyen Phuc Ngoc Dung. She had a congenital disability, was married to a Chuong Co named Minh, and also died young.
When her son Thai Tong Emperor Phuc Tan ascended the position of Lord, she was honored as Quoc Thai phu nhan.
She died on the seventeenth day of the fifth month of the Tan Suu year, corresponding to July 12, at the Thanh Chiem garrison (now in Dien Phuong commune, Dien Ban town).
Burial
After Doan Quy phi passed away, Lord Hien Nguyen Phuc Tan had her buried at Go Coc Hung, in Mong Linh tong. This burial site was located not far from the tomb of Empress Mac Thi Giai—the principal wife of Lord Nguyen Phuc Nguyen—and near the grave of Princess Nguyen Phuc Ngoc Dung, forming an important royal burial complex of the Nguyen lords in the Duy Xuyen area.
To commemorate his mother’s merits, Lord Nguyen Phuc Tan ordered the construction of Vinh Dien Mausoleum in what is now Duy Trinh commune, Duy Xuyen district, and also established the Duc Ba ancestral shrine in Dong Giap village, Dong Yen chau, along the Sai Thi Giang River. In addition, he granted five mau of land as hereditary fields in Phu Trang village (now Quê Xuan commune, Quê Son district), the proceeds of which were to be used for incense offerings, maintenance of the mausoleum, and upkeep of the ancestral shrine. Responsibility for overseeing these matters was assigned to Doan Cong Quang, who at that time was granted the title Le Nghia hau and held the post of Tien Xung Bat doi Chanh doi truong.
In the Canh Thin year 1680, under the reign of Le Hy Tong, corresponding to the thirty-second year of Lord Nguyen Phuc Tan, a major flood occurred on the Sai Thi Giang River, causing severe erosion. The torrent split Dong Yen village in two, forming the later areas of Dong Yen Tay and Dong Yen Dong, and completely swept away and destroyed the Duc Ba ancestral shrine.
In 1744, when Lord Nguyen The Tong ascended the throne, the court posthumously conferred a temple name upon Emperor Than Tong Nguyen Phuc Lan. On this occasion, Doan Quy phi was also granted the posthumous title Trinh Thuc Tu Tinh Hue phi.
In the fifth year of Gia Long (1806), Emperor Gia Long posthumously elevated her to the rank of empress, granting her the full honorific title Trinh Thuc Tu Tinh Man Due Hue Kinh Hieu Chieu Empress. She was enshrined together with Emperor Than Tong Nguyen Phuc Lan at the Thai Mieu in Phu Xuan, with her altar placed on the right side, first rank.
In the memorial text presented for the posthumous elevation, the court emphasized the significance of honoring predecessors as a means of repaying merit and upholding moral principles. The text praised her as a woman of pure virtue, dignified appearance, and qualities befitting the yin and gentle moral order of a maternal exemplar, who contributed to nurturing blessings for the royal clan and the state. Thanks to such virtue, the Nguyen family’s enterprise was said to have endured and prospered. On this basis, the court solemnly presented the golden register, proclaimed her empress title, and enshrined her at the Thai Mieu in accordance with imperial ritual.
The Lady of Sericulture
The Lady of Sericulture of Dang Trong
Doan phu nhan wholeheartedly supported and encouraged the people of Dien Ban and Thang Hoa prefectures to develop mulberry cultivation, silkworm raising, silk reeling, and silk weaving. As a result, sericulture in Dang Trong was greatly expanded during that period, producing many famous silk products such as doan, linh, gam, voc, truou, and sa, which were sold domestically and exported abroad through the Hoi An trading port. For this reason, Le Quy Don wrote in Phu Bien Tap Luc: “…The people of Thang prefecture and Dien prefecture weave various kinds of gauze, doan silk, and patterned silk, fine and beautiful, no less than those of Guangdong.”
From that time onward, the port city of Hoi An under the Nguyen lords became a major transshipment center on the transoceanic international Silk Road in the sixteenth and seventeenth centuries, linking Western Europe and the Far East. Doan phu nhan thus became known as the “Lady of Sericulture” of Dang Trong. The girls of her homeland who cultivated mulberries, raised silkworms, and wove silk once sang:
Chiem Son land, with silks so fine,
Morning echoes loom sounds, evenings threads entwine.
Green mulberry fields of our native place,
Sun rises on Go Noi, warmth fills the space.
Silkworms spin cocoons for us,
Through diligent days they weave life’s silk thus…”
References
- Alexandre de Rhodes (1994), Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, Ủy ban đoàn kết Công giáo TP. Hồ Chí Minh.
- Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
- Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
- Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
- Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục
Tiếng Pháp
Hieu Chieu hoang hau (1601–1661)
Origines
Doan Quy phi, de nom personnel Ngoc, naquit en 1601 au village de Dien Chau, district de Dong Yen, une region riveraine du fleuve Sai Thi Giang (aujourd’hui le fleuve Thu Bon), relevant du district de Duy Xuyen, province de Quang Nam. Autrefois, le territoire du village de Dong Yen s’etendait de la region de Chiem Son jusqu’au Cho Cui, englobant de vastes terres alluviales le long du fleuve, favorables a l’agriculture.
Elle etait issue d’une famille de notables locaux puissants a Chiem Son. Elle etait la troisieme fille de Thach Quan cong Doan Cong Nhan et de sa seconde epouse Vo Thi Thanh, et egalement la sœur cadette de Quoc cuu Sam Oai hau Doan Cong Quang, chef de la branche principale de la famille Doan a Duy Xuyen. Grace a la possession de nombreuses terres fertiles le long du fleuve Thu Bon et au developpement de la culture du murier et de l’elevage du ver a soie, la famille de Doan Cong Nhan devint riche et jouissait d’une grande influence regionale.
Entree au service du palais du seigneur
Selon les chroniques du Dai Nam nhat thong chi, Doan Thi Ngoc etait intelligente, digne, d’une beaute elegante et d’une vertu irreprochable. Une anecdote celebre rapporte que, alors qu’elle n’avait que quinze ans, cueillant des feuilles de murier au bord du fleuve, elle contemplait la lune tout en chantant. A ce moment-la, le seigneur Nguyen Phuc Nguyen effectuait une inspection a Quang Nam, accompagne du heritier Nguyen Phuc Lan. Lors d’une halte nocturne a Dien Chau pour admirer la lune, le seigneur entendit un chant inhabituel, fit enqueter et apprit qu’il s’agissait de la fille de la famille Doan. Elle fut ensuite introduite au palais et beneficia rapidement de la faveur du seigneur.
En 1635, a la mort du seigneur Nguyen Phuc Nguyen, l’heritier Nguyen Phuc Lan monta sur le trone et devint seigneur. Lors du transfert du palais de Phuoc Yen a Kim Long (Phu Xuan), il confera a Doan Thi Ngoc le titre de Doan Quy phi, tout en attribuant a son pere Doan Cong Nhan le titre de Thach Quan cong.
Bien qu’elle vecut au palais, Doan Quy phi resta profondement attachee aux activites traditionnelles de sa region natale. Elle encouragea activement la culture du murier, l’elevage du ver a soie, le filage et le tissage, contribuant de maniere decisive au developpement de la sericiculture au Dang Trong. Ainsi, non seulement Quang Nam mais aussi la capitale Phu Xuan devinrent d’importants centres de production de la soie. Associee a la prosperite du port marchand de Hoi An, la soie devint progressivement un produit d’exportation majeur, favorisant l’expansion des echanges exterieurs. En reconnaissance de ces merites, la population du Dang Trong la venerait sous le nom de Ba Chua Tam Tang.
Vers la fin de sa vie, a une date qui n’est pas precisement connue, Doan Quy phi quitta le palais de Kim Long pour retourner vivre a la citadelle administrative de Thanh Chiem, a Quang Nam, afin de se reunir avec ses enfants, ses descendants et les membres de sa famille dans sa region natale.
Doan Quy phi donna naissance a trois princes. Les princes Nguyen Phuc Vo et Nguyen Phuc Quynh moururent prematurément. Le second fils, Nguyen Phuc Tan, devint heritier puis monta sur le trone sous le nom de Thai Tong Hieu Triet hoang de. Quant a la plus jeune princesse, selon les souvenirs des anciens du clan Doan au village de Chiem Son, commune de Duy Trinh, district de Duy Xuyen, elle portait plusieurs noms, mais etait generalement appelee Nguyen Phuc Ngoc Dung ; elle etait atteinte d’un handicap congenital, fut mariee a un officier portant le titre de Chuong Co nomme Minh, et mourut elle aussi jeune.
Lorsque son fils Phuc Tan monta sur le trone en tant que seigneur, elle fut elevee au rang de Quoc Thai phu nhan.
Elle deceda le 17 du cinquieme mois de l’annee Tan Suu, correspondant au 12 juillet, a la citadelle de Thanh Chiem (aujourd’hui rattachée a la commune de Dien Phuong, ville de Dien Ban).
Inhumation
Apres le deces de Doan Quy phi, le seigneur Hien Nguyen Phuc Tan ordonna son inhumation a Go Coc Hung, dans le canton de Mong Linh. Ce site funeraire se situe non loin du tombeu de l’imperatrice Mac Thi Giai, epouse legitime du seigneur Nguyen Phuc Nguyen, et a proximite de la sepulture de la princesse Nguyen Phuc Ngoc Dung, formant ainsi un ensemble funeraire important de la famille princiere Nguyen dans la region de Duy Xuyen.
Afin d’honorer la memoire de sa mere, le seigneur Nguyen Phuc Tan fit edifier le mausolee de Vinh Dien sur le territoire correspondant aujourd’hui a la commune de Duy Trinh, district de Duy Xuyen, et fit egalement construire un temple dedie a Duc Ba au village de Dong Giap, district de Dong Yen, au bord du fleuve Sai Thi Giang. Il attribua en outre cinq mau de terres agricoles a titre de fonds perpetuels au village de Phu Trang (actuellement commune de Que Xuan, district de Que Son), dont les revenus etaient destines a l’entretien du mausolee et du temple ainsi qu’aux offrandes rituelles. La gestion de ces affaires fut confiee a Doan Cong Quang, alors titulaire du titre de Le Nghia hau et de la fonction de chef d’escadron des Huit equipes de l’Avant-garde.
En l’annee Canh Thin 1680, sous le regne de Le Hy Tong, correspondant a la trente-deuxieme annee du regne du seigneur Nguyen Phuc Tan, une crue majeure du fleuve Sai Thi Giang provoqua de graves erosions. Le courant violent divisa le village de Dong Yen en deux parties, Dong Yen Tay et Dong Yen Dong, et detruisit entierement le temple de Duc Ba.
En 1744, lors de l’avenement du seigneur Nguyen The Tong, la cour proceda a l’attribution posthume du titre imperial a Than Tong hoang de Nguyen Phuc Lan. A cette occasion, Doan Quy phi recut egalement le titre posthume de Trinh Thuc Tu Tinh Hue phi.
En la cinquieme annee du regne de Gia Long (1806), l’empereur Gia Long eleva Doan Quy phi au rang d’imperatrice, avec le titre complet de Trinh Thuc Tu Tinh Man Due Hue Kinh Hieu Chieu hoang hau. Elle fut associee au culte de Than Tong hoang de Nguyen Phuc Lan au Thai Mieu de Phu Xuan, son autel etant place a droite, au premier rang.
Dans le texte officiel de l’elevation posthume, la cour soulignait la signification morale de l’hommage rendu aux ancetres afin de reconnaitre leurs merites et d’exalter les principes ethiques. Le document louait sa vertu pure, sa dignite, et ses qualites conformes a la voie feminine de la souveraine-mere, ayant contribue a accumuler des benedictions pour la maison royale et l’Etat. Grace a ces merites, la fondation de la famille Nguyen put se maintenir durablement. En consequence, la cour presenta solennellement le livre d’or, proclama le titre imperial et institua son culte au Thai Mieu selon le rituel royal.
La Dame de la soie
La Ba Chua Tam Tang du Dang Trong.
Doan phu nhan soutint et encouragea de tout son cœur la population des prefectures de Dien Ban et de Thang Hoa a developper la culture du murier, l’elevage du ver a soie, le filage et le tissage. Grace a cela, la sericiculture du Dang Trong connut un essor remarquable a cette epoque, produisant de nombreux textiles renommes tels que doan, linh, gam, voc, truou et sa, destines a la consommation interne et a l’exportation par le port de Hoi An. C’est pourquoi Le Quy Don ecrivit dans le Phu bien tap luc que « les habitants des prefectures de Thang et de Dien tissent des etoffes de gaze, de satin et de soie, aux motifs floraux, qui ne le cèdent en rien a celles du Guangdong ».
Des lors, sous les seigneurs Nguyen, la ville portuaire de Hoi An devint un centre de transbordement majeur de la route maritime internationale de la soie aux XVIe et XVIIe siecles, reliant l’Europe occidentale a l’Extreme-Orient. Doan phu nhan fut ainsi venerée comme la Ba Chua Tam Tang du Dang Trong. Les jeunes femmes de sa region natale, engagees dans la culture du murier, l’elevage du ver a soie et le tissage, chantaient autrefois :
« Chiem Son, la soie y est delicate,
Le matin retentit le metier, le soir les fils s’entrelacent.
Les champs de muriers verdoyants de notre terre,
Sous le soleil de Go Noi s’exhale une tendre affection.
Les vers a soie filent leurs cocons pour nous,
Jour apres jour, avec diligence, nait la soie de la vie… »
Bibliographie
- Alexandre de Rhodes (1994), Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, Ủy ban đoàn kết Công giáo TP. Hồ Chí Minh.
- Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
- Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
- Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
- Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục
Tiếng Trung
孝昭皇后（1601–1661）
身世
孝昭皇后（1601–1661），原为段贵妃，名讳玉，1601年生于奠州村（Dien Chau），属东安州（Dong Yen），地处赛氏江（Sai Thi Giang）沿岸（今为秋盆河 Thu Bon），隶属今广南省（Quang Nam）维川县（Duy Xuyen）一带。旧时东安村地域自占山（Chiem Son）至柴市（Cho Cui），沿河多为肥沃冲积地，利于农业耕作。
段贵妃出身于占山一带具有相当地位与势力的豪强家族。她是石郡公段公雁（Doan Cong Nhan）与继室武氏成（Vo Thi Thanh）所生第三女，亦是国舅岑威侯段公广（Doan Cong Quang）之妹。段公广为维川县段氏支族之首。凭借秋盆河沿岸大量良田及蚕桑业的发展，段公雁家族富甲一方，在当地具有深远影响。
入侍阮主府邸
据《大南一统志》记载，段氏玉（Doan Thi Ngoc）聪慧端庄，容貌清秀，品行纯正。民间流传一则著名轶事：其十五岁时，于河畔采桑，临水赏月而歌。适逢阮福源（Nguyen Phuc Nguyen）巡幸广南，世子阮福澜（Nguyen Phuc Lan）随行。夜泊奠州赏月之际，阮主闻其歌声清越异于常人，命人查访，得知为段氏之女，遂召入府中侍奉，旋即宠爱有加。
1635年，阮福源去世，世子阮福澜即位，史称阮福澜主。迁主府自福安（Phuoc Yen）至金龙（Kim Long，富春 Phu Xuan）时，册封段氏玉为段贵妃，并赐其父段公雁爵石郡公。
虽居主府，段贵妃始终心系乡里传统生业，积极倡导种桑、养蚕、缫丝、织绸，对推动内地（Dang Trong）蚕桑业发展贡献卓著。由此，不仅广南一地，连都城富春亦逐渐成为重要丝绸生产中心。伴随会安（Hoi An）商港的兴盛，蚕丝绸缎成为主要出口商品，促进对外贸易。民众为纪念其功德，尊称其为“蚕桑夫人”，又称“蚕桑女主”。
晚年具体时间已不可考，段贵妃离开金龙主府，返回清占镇营（Thanh Chiem）居住，与子孙及乡亲团聚。
子嗣与尊号
段贵妃共育三位公子，其中阮福武（Nguyen Phuc Vo）、阮福琼（Nguyen Phuc Quynh）皆早逝；次子阮福频（Nguyen Phuc Tan）立为世子，即后来的孝哲太宗皇帝（Thai Tong Hieu Triet）。
其幼女公主，据占山村段族长老回忆，名号不一，常称阮福玉容（Nguyen Phuc Ngoc Dung），生有先天残疾，下嫁一位名为明（Minh）的掌机，亦早亡。
阮福频即位为阮主后，尊其母为国太夫人。
段贵妃卒于辛丑年五月十七日（即公历1661年7月12日），地点在清占镇营（今属奠盘市（Dien Ban）奠芳社（Dien Phuong））。
安葬与追封
段贵妃去世后，贤主阮福频（Nguyen Phuc Tan）敕葬于猛岭总（Mong Linh）古熊冈（Go Coc Hung）。其墓地近莫氏佳皇后（Mac Thi Giai）——阮福源正室——之陵，亦毗邻阮福玉容公主之墓，构成阮主皇族在维川县的重要墓葬群。
为追念母德，阮福频命建永延陵（Lang Vinh Dien）于今维贞社（Duy Trinh）境内，并在东安州东甲村（Dong Giap）、赛氏江畔立德婆祠。另赐富庄村（Phu Trang，今属桂山县 Que Son 桂春社 Que Xuan）五亩自田，以供香火、修葺陵祠之用，命段公广（Doan Cong Quang）——时封礼义侯、任前冲八队正队长——主管其事。
1680年（庚辰年，黎熙宗朝、阮福频在位第三十二年），赛氏江发生特大洪水，严重冲毁东安村，分裂为东安西、东安东两区，并彻底毁坏德婆祠。
1744年，阮世宗（Nguyen The Tong）即位，朝廷追谥神宗皇帝阮福澜（Nguyen Phuc Lan），同时赐段贵妃谥号贞淑慈静惠妃。
1806年（嘉隆五年），嘉隆帝（Gia Long）追尊其为皇后，尊号全称为：
贞淑慈静敏睿惠敬孝昭皇后。
并与神宗皇帝阮福澜合祀于富春太庙，神位置于右侧第一列。
朝廷奉上金册时，特别强调尊崇先德、报答功勋与彰显伦理之义。册文盛赞皇后德行纯一、仪容端庄，契合母仪之道，庇佑皇族与社稷，使阮氏基业得以长久稳固。
蚕桑女主
作为内地（Dang Trong）蚕桑女主，段夫人大力支持并鼓励奠盘（Dien Ban）、升华（Thang Hoa）诸府百姓发展蚕桑业，使当地得以生产缎、绫、锦、绸、纱等名贵丝织品，既供内销，又经会安商港远销海外。
黎贵惇（Le Quy Don）在《府边杂录》中记载：“升府、奠府之人，所织罗、缎、绸、绫、花槐，不减于广东。”
由此，会安港在16—17世纪阮主时期，成为横贯西欧与远东的海上丝绸之路重要中转枢纽，而段夫人亦被尊为“蚕桑女主”。其乡里养蚕织女曾吟唱道：
占山之地，丝绸华美，
晨闻机杼，暮见丝牵。
桑畦青翠，乡情深厚，
蚕吐银丝，勤作成绢……”
参考资料
- Alexandre de Rhodes (1994), Lịch sử Vương quốc Đàng Ngoài, Ủy ban đoàn kết Công giáo TP. Hồ Chí Minh.
- Lê Quý Đôn (2007), Phủ biên tạp lục, Viện sử học (dịch), Nxb Văn hóa – Thông tin.
- Hội Đồng Trị Sự Nguyễn Phúc Tộc (1995), Nguyễn Phúc Tộc Thế Phả, Nxb Thuận Hóa.
- Trần Trọng Kim (1928), Việt Nam sử lược, quyển Hạ, Imprimerie Vĩnh & Thành.
- Phan Khoang (1969), Việt sử: Xứ Đàng Trong, Nxb Khai Trí.
- Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục, Tập 1, Viện sử học (dịch), Nxb Giáo dục
Bottom of Form
