Trương Định (1820 – 1864)

Thân thế

Trương Định còn có tên khác là Trương Công Định, ông sinh tại làng Tư Cung, phủ Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi (nay thuộc xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi). Cha ông là Trương Cầm, giữ chức Lãnh binh, từng làm Hữu thủy Vệ úy ở Gia Định dưới triều vua Thiệu Trị.

Năm 1844, Trương Định theo cha vào Gia Định. Sau khi cha qua đời, ông ở lại miền Nam và lập nghiệp tại nơi cha từng đóng quân. Tại đây, ông kết hôn với Lê Thị Thưởng, con gái một gia đình hào phú ở huyện Tân Hòa (nay thuộc tỉnh Tiền Giang), tạo điều kiện thuận lợi để gắn bó lâu dài với vùng đất Gò Công.

Năm 1850, hưởng ứng chính sách khẩn hoang do Nguyễn Tri Phương khởi xướng, Trương Định bỏ tiền chiêu mộ dân nghèo đến khai phá đất hoang, lập đồn điền tại Gia Thuận (Gò Công). Nhờ có công mở mang đất đai và tổ chức lực lượng đồn điền, ông được triều Nguyễn bổ nhiệm chức Quản cơ, hàm Chánh lục phẩm, từ đó chính thức bước vào con đường quan võ.

Tham gia kháng Pháp

Năm 1859, khi thực dân Pháp nổ súng tấn công Gia Định, Trương Định nhanh chóng đưa lực lượng đồn điền của mình phối hợp với quân triều đình do Nguyễn Tri Phương chỉ huy để bảo vệ Đại đồn Chí Hòa. Đây là tuyến phòng thủ quan trọng nhất của triều Nguyễn ở Nam Kỳ. Trong suốt thời gian chiến đấu, ông trực tiếp chỉ huy lực lượng nghĩa dũng tham gia phòng thủ và nhiều lần tập kích quân Pháp. Tuy nhiên, sau khi Đại đồn Chí Hòa thất thủ đầu năm 1861, thế trận của quân Nguyễn tan vỡ, Trương Định buộc phải rút quân về Gò Công để bảo toàn lực lượng.

Tại Gò Công, ông cùng Lưu Tiến Thiện và Lê Quang Quyền chiêu mộ thêm nghĩa sĩ, xây dựng lực lượng kháng chiến mới. Từ một đội quân đồn điền ban đầu, Trương Định từng bước tổ chức thành các đơn vị có quy củ, vừa huấn luyện quân lính, vừa tích trữ lương thực, vũ khí và xây dựng căn cứ. Phạm vi hoạt động của nghĩa quân nhanh chóng mở rộng từ Gò Công đến Tân An, Mỹ Tho, Chợ Lớn, Sài Gòn, Đồng Tháp Mười, thậm chí vươn đến vùng giáp biên giới Campuchia. Nghĩa quân chủ yếu áp dụng chiến thuật phục kích, tập kích bất ngờ vào các đồn bốt, đoàn vận tải và tuyến liên lạc của quân Pháp, khiến đối phương luôn phải phân tán lực lượng đối phó.

Nhờ tài tổ chức và uy tín lớn trong nhân dân, Trương Định quy tụ được hàng nghìn nghĩa quân và nhiều thủ lĩnh địa phương cùng hưởng ứng. Ông xây dựng lực lượng gồm nhiều cơ quân, tự chế tạo và thu giữ thêm vũ khí từ các trận đánh để duy trì sức chiến đấu. Chỉ trong một thời gian ngắn, nghĩa quân Trương Định đã trở thành lực lượng kháng chiến mạnh nhất ở Nam Kỳ, gây cho quân Pháp nhiều tổn thất và buộc chúng phải liên tục mở các cuộc càn quét.

Bước ngoặt lớn xảy ra vào tháng 6 năm 1862, khi triều đình Huế ký Hòa ước Nhâm Tuất, chấp nhận nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp và ra lệnh các lực lượng kháng chiến giải tán. Trương Định được triệu về nhận chức ở Phú Yên, nhưng ông không chấp hành. Ông cho rằng khi đất nước còn bị xâm lược thì việc tiếp tục chiến đấu là trách nhiệm đối với nhân dân. Vì vậy, ông quyết định ở lại Gò Công, tiếp tục lãnh đạo phong trào kháng chiến. Từ đây, ông xưng là Trung Thiên tướng quân, còn nhân dân tôn ông là Bình Tây Đại Nguyên soái, thể hiện sự ủng hộ tuyệt đối đối với quyết định kháng chiến đến cùng.

Cuối năm 1862, Trương Định chủ động phát động một đợt tấn công quy mô lớn vào các vị trí của quân Pháp trên khắp ba tỉnh miền Đông. Các cuộc tập kích diễn ra liên tiếp khiến quân Pháp lâm vào thế bị động và phải điều thêm quân tiếp viện. Đầu năm 1863, sau khi tăng cường lực lượng, quân Pháp mở cuộc phản công lớn vào các căn cứ của nghĩa quân ở Biên Hòa, Chợ Lớn và Gò Công. Căn cứ Gò Công bị chiếm, nhưng Trương Định vẫn đưa được phần lớn nghĩa quân phá vòng vây, rút về Biên Hòa để tiếp tục chiến đấu.

Đến tháng 9 năm 1863, sau khi sang nhậm chức Thống đốc Nam Kỳ, Lagrandière phát động một chiến dịch càn quét quy mô nhằm tiêu diệt hoàn toàn lực lượng của Trương Định. Trong đợt truy kích này, quân Pháp bắt được vợ, con cùng một số thân tín của ông. Dù chịu nhiều tổn thất và liên tục bị bao vây, Trương Định vẫn kiên quyết không đầu hàng, tiếp tục duy trì cuộc kháng chiến ở Nam Kỳ.

Hy sinh anh dũng

Nhận thấy hoạt động của nghĩa quân có chiều hướng ngày càng gia tăng, ngày 25 – 9 – 1863, quân Pháp mở cuộc đột kích vào căn cứ Lý Nhơn. Nghĩa quân phá vòng vây, trở về vùng Gò Công và chọn khu vực Đám lá tối trời làm nơi ẩn náu. Với chủ trương “tịnh vi dân, động vi binh”, ông cho nghĩa quân vừa sản xuất, vừa chiến đấu, tiếp tục chiêu mộ nhân tài, luyện tập binh sĩ chuẩn bị cuộc tấn công quy mô đánh úp Tân Hòa. Tiếc thay, vào đêm 19/8 rạng sáng 20/8/1864, do có sự phản bội của tên Việt gian Huỳnh Công Tấn, Trương Định bị phục kích bất ngờ, ông bị thương nặng. Để khỏi sa vào tay giặc, ông rút gươm tuẫn tiết.

Hay tin Trương Định tuẫn tiết, vua Tự Đức sai truy tặng ông phẩm hàm, và năm 1871 lại cho lập đền thờ ông tại Tư Cung (Quảng Nghĩa). Con ông là Trương Quyền đã rút lên vùng Châu Đốc tiếp tục chống Pháp thêm 6 năm nữa.

Gia đình

Chính thất: Lê Thị Thưởng (? – ?) là con gái một hào phú ở huyện Tân Hòa (Gò Công). Bà và Trương Định kết hôn năm nào không rõ, nhưng theo sử sách thì …vào năm 1850, nhờ sự trợ giúp của gia đình bên vợ, Trương Định xuất tiền của, chiêu mộ dân nghèo lập đồn điền Gia Thuận (Gò Công).

Thứ thất: Trần Thị Sanh (1820 – 1882) là em họ (con cô) thái hậu Từ Dụ, mẹ vua Tự Đức. Bà Trần Thị Sanh là con thứ sáu của ông Trần Văn Đồ và bà Phạm Thị Phụng. Bà Phụng là em gái ông Phạm Đăng Hưng, cha của bà Phạm Thị Hằng, tức thái hậu Từ Dụ. Giàu có, bà Sanh dùng tiền mua lúa gạo, nhờ Trương Định đem cứu tế dân, và còn đưa tiền cho ông Định quy tụ dân đi khai khẩn đất đai. Khi Trương Định phất cờ đánh Pháp, bà Sanh (khi này đã trở thành vợ thứ Trương Định) lo việc rèn vũ khí, tích trữ lương thực cho nghĩa quân. Khi chồng mất, bà đem xác ông về chôn tại Gò Công. Năm 1864, sau khi Trương Định tuẫn tiết, bà Sanh vào chùa quy y, giao quyền trông nom gia sản cho con riêng Dương Thị Hương và con rể là Tri huyện Trường Bình.

Con trai: Theo ghi nhận của các tư liệu đương đại, sau khi ông mất người con trai của ông là Trương Quyền đã dẫn nghĩa quân trở về Châu Đốc tiếp tục kháng chiến.

Lăng mộ

Sau khi Trương Định hy sinh, nhân dân và gia đình nhiều lần tìm cách gìn giữ phần mộ của ông bất chấp sự ngăn cản của chính quyền thực dân Pháp. Ban đầu, ngôi mộ được đắp bằng vật liệu đơn sơ, trên bia khắc đầy đủ tước hiệu “Đại Nam – An Hà lãnh binh kiêm Bình Tây Đại tướng quân Trương công húy Định chi mộ”. Tuy nhiên, thực dân Pháp buộc phải đục bỏ danh hiệu “Bình Tây Đại tướng quân” và xử phạt nặng người lập bia vì cho rằng việc tôn vinh một thủ lĩnh kháng chiến là hành động chống đối.

Năm 1874, vợ ông là bà Lê Thị Thưởng tiếp tục xin phép tu sửa phần mộ. Ngôi mộ được xây lại bằng đá, dựng hoành phi và trụ đá ghi công lao của ông, nhưng các dòng chữ ca ngợi cũng nhanh chóng bị chính quyền Pháp phá bỏ. Trong nhiều thập kỷ sau đó, mộ phần dần xuống cấp, mãi đến đầu thế kỷ XX mới được người dân địa phương và các nhà hảo tâm nhiều lần đứng ra trùng tu.

Từ năm 1972–1973, khu đền thờ Trương Định được xây dựng bên cạnh lăng mộ. Đến năm 1989, quần thể lăng mộ và đền thờ chính thức được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Hằng năm, vào ngày 19 và 20 tháng 8 dương lịch, lễ tưởng niệm Trương Định được tổ chức tại đây để tưởng nhớ vị thủ lĩnh đã lãnh đạo phong trào kháng Pháp ở Nam Kỳ.

Tên tuổi Trương Định cũng được tôn vinh tại nhiều công trình thờ tự và không gian văn hóa trên cả nước. Ông được phối thờ cùng nhiều danh nhân họ Trương trong đền thờ họ Trương Việt Nam và tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học và địa danh, thể hiện sự ghi nhận của hậu thế đối với một trong những lãnh tụ tiêu biểu của phong trào kháng chiến chống Pháp ở nửa sau thế kỷ XIX.

Đền thờ

Hiện nay dọc vùng Quảng Ngãi vào Nam bộ có rất nhiều công trình thờ Bình Tây Đại Nguyên Soái Trương Định có thể kể đến như:

Đền thờ Trương Định tại Quảng Ngãi.

Sau khi Trương Định hy sinh, vua Tự Đức truy tặng phẩm hàm và năm 1871 lại cho xây dựng đền thờ ông tại quê nhà làng Tư Cung, việc tế tự hàng năm được giao cho quan địa phương, tuy nhiên đền cũ đã bị hư hỏng do chiến tranh. Năm 2003, UBND tỉnh Quảng Ngãi xây dựng lại đền dưới chân núi Đầu Voi, xóm Khê Thuận, xã Tịnh Khê và khánh thành ngày 17 tháng 8 năm 2007 nhân kỷ niệm 143 năm ngày mất của ông. Năm 2009, đền được giao cho Ban Quản lý Khu chứng tích Sơn Mỹ quản lý. Khu vực đền thờ hiện nay diện tích khoảng 2 ha. Đền có 3 khu chính, khu chính điện là nơi thờ linh vị của Trương Định; khu trưng bày các hiện vật liên quan đến cuộc đời, sự nghiệp của Trương Định với 4 bản trích, gần 50 ảnh tư liệu, hơn 40 hiện vật và các tài liệu, ngoài ra còn có khu tiếp khách.

Đền thờ Trương Định tại Gò Công.

Trương Định được an táng tại Gò Công, Tiền Giang – nơi ông lập nghiệp, chiến đấu và mất, năm 1972 xây thêm đền thờ. Lăng mộ và đền thờ tại thành phố Gò Công đã được công nhận là di tích lịch sử ngày 6 tháng 12 năm 1989.

Ngoài ra, tại xã Gia Thuận huyện Gò Công Đông, Tiền Giang còn có một đền thờ khác được nhân dân lập bằng tre lá sau khi Trương Định mất. Nơi đây cũng đã được công nhận di tích lịch sử cấp Quốc gia vào năm 2004.

Tại Tiền Giang, còn có miếu thờ Trương Định tại ấp 3 Rạch Già, xã Tân Phước, huyện Gò Công Đông, ấp 7, xã Tân Tây, huyện Gò Công Đông. Tại Đồng Nai, có đền thờ Trương Định tại phường Bửu Hòa, thành phố Biên Hòa và tại Phước Hòa.

Tài liệu tham khảo

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Truong Dinh (1820–1864)

Background

Truong Dinh, also known as Truong Cong Dinh, was born in Tu Cung village, Binh Son prefecture, Quang Ngai province (now Tinh Khe commune, Quang Ngai city). His father was Truong Cam, who held the position of Lanh binh (Battalion Commander) and served as Huu thuy Ve uy (Right Water Guard) in Gia Dinh under Emperor Thieu Tri.

In 1844, Truong Dinh followed his father to Gia Dinh. After his father’s death, he remained in the South and established himself in the area where his father had once been stationed. There, he married Le Thi Thuong, daughter of a wealthy family in Tan Hoa district (now in Tien Giang province), which facilitated his long-term connection to the Go Cong region.

In 1850, responding to the land reclamation policy initiated by Nguyen Tri Phuong, Truong Dinh used his own funds to recruit poor people to clear wasteland and establish agricultural settlements at Gia Thuan (Go Cong). For his contributions to land development and organizing settlement forces, the Nguyen court appointed him to the position of Quan co (Company Commander) with the rank of Chinh luc pham (Senior Sixth Rank), officially launching his military career.

Participation in the Resistance Against the French

In 1859, when the French colonialists opened fire on Gia Dinh, Truong Dinh quickly led his settlement forces to coordinate with the imperial army under Nguyen Tri Phuong’s command to defend the Dai don Chi Hoa (Chi Hoa Grand Fortress). This was the Nguyen dynasty’s most important defensive line in Nam Ky. Throughout the fighting, he directly commanded volunteer forces in defense and repeatedly launched ambushes against the French. However, after the Chi Hoa Grand Fortress fell in early 1861, the Nguyen army’s defensive positions collapsed, and Truong Dinh was forced to withdraw his forces to Go Cong to preserve his strength.

At Go Cong, together with Luu Tien Thien and Le Quang Quyen, he recruited more volunteers and built a new resistance force. From an initial settlement militia, Truong Dinh gradually organized his forces into disciplined units, simultaneously training soldiers while stockpiling food, weapons, and building bases. The insurgents’ area of operations quickly expanded from Go Cong to Tan An, My Tho, Cho Lon, Saigon, Dong Thap Muoi, and even reached areas bordering Cambodia. The insurgents primarily employed ambush tactics, launching surprise attacks on French outposts, transport convoys, and communication lines, forcing the enemy to constantly disperse their forces to respond.

Thanks to his organizational skills and great popularity among the people, Truong Dinh gathered thousands of insurgents and won the support of many local leaders. He built a force comprising multiple units (co), manufacturing and capturing weapons from battles to maintain combat effectiveness. Within a short time, Truong Dinh’s forces became the strongest resistance movement in Nam Ky, inflicting heavy losses on the French and forcing them to continuously launch sweeping operations.

A major turning point came in June 1862, when the Hue court signed the Nham Tuat Treaty, agreeing to cede the three eastern provinces of Nam Ky to France and ordering all resistance forces to disband. Truong Dinh was summoned to assume a post in Phu Yen, but he refused to comply. He believed that while the country was still under invasion, continuing to fight was his responsibility to the people. Therefore, he decided to remain in Go Cong and continue leading the resistance movement. From this point, he proclaimed himself Trung Thien Tuong quan (General of the Central Heavens), while the people honored him as Binh Tay Dai Nguyen soai (Grand Marshal of the Pacified West), demonstrating their absolute support for his decision to fight to the end.

In late 1862, Truong Dinh launched a large-scale offensive against French positions throughout the three eastern provinces. The continuous attacks put the French on the defensive, forcing them to bring in reinforcements. In early 1863, after reinforcing their forces, the French launched a major counterattack against insurgent bases in Bien Hoa, Cho Lon, and Go Cong. The Go Cong base fell, but Truong Dinh managed to break the encirclement with most of his forces and retreat to Bien Hoa to continue fighting.

By September 1863, after Lagrandière assumed the post of Governor of Nam Ky, he launched a large-scale sweeping campaign aimed at completely eliminating Truong Dinh’s forces. During this pursuit, the French captured his wife, children, and several of his close associates. Despite suffering heavy losses and being continuously surrounded, Truong Dinh remained resolute in refusing to surrender and continued to maintain the resistance in Nam Ky.

Heroic Death

Observing that the insurgents’ activities were increasingly intensifying, on September 25, 1863, the French launched a surprise attack on the Ly Nhon base. The insurgents broke through the encirclement and returned to the Go Cong area, choosing the Dam la toi troi (Dark Canopy Forest) region as their hiding place. Adopting the principle of “in times of peace, serve the people; in times of war, serve as soldiers,” he had his forces both produce food and fight, continuing to recruit talent and train soldiers in preparation for a large-scale attack on Tan Hoa. Unfortunately, on the night of August 19 and the early morning of August 20, 1864, due to the betrayal of the Vietnamese collaborator Huynh Cong Tan, Truong Dinh was ambushed and severely wounded. To avoid falling into enemy hands, he drew his sword and committed suicide.

Upon learning of Truong Dinh’s death, Emperor Tu Duc posthumously conferred upon him official ranks, and in 1871 ordered the construction of a temple in his honor at Tu Cung (Quang Nghe). His son, Truong Quyen, retreated to the Chau Doc area and continued to resist the French for another six years.

Family

Primary wife: Le Thi Thuong (? – ?) was the daughter of a wealthy family in Tan Hoa district (Go Cong). The year of her marriage to Truong Dinh is unknown, but according to historical records, in 1850, with assistance from his wife’s family, Truong Dinh used money to recruit poor people and establish the Gia Thuan settlement (Go Cong).

Concubine: Tran Thi Sanh (1820–1882) was the cousin (paternal aunt’s daughter) of Empress Dowager Tu Du, mother of Emperor Tu Duc. Tran Thi Sanh was the sixth child of Tran Van Dong and Pham Thi Phung. Pham Thi Phung was the younger sister of Pham Dang Hung, father of Pham Thi Hang (Empress Dowager Tu Du). Wealthy, Sanh used her money to purchase rice and grain, entrusted Truong Dinh to distribute relief to the people, and also provided funds for him to organize people for land reclamation. When Truong Dinh raised the flag against the French, Sanh (who had by then become Truong Dinh’s second wife) managed the forging of weapons and stockpiling of food for the insurgent forces. After her husband’s death, she took his body for burial at Go Cong. In 1864, following Truong Dinh’s suicide, Sanh entered a pagoda to take refuge in Buddhism, entrusting management of the family property to her stepdaughter (from her husband’s previous marriage) Duong Thi Huong and her son-in-law, Tri huyen Truong Binh.

Son: According to contemporary records, after his father’s death, his son Truong Quyen led the insurgents back to Chau Doc to continue the resistance.

Tomb

After Truong Dinh’s death, the people and his family repeatedly sought to preserve his tomb despite opposition from the French colonial authorities. Initially, the tomb was built with simple materials, with the stele fully inscribed with his titles: “Dai Nam – An Ha lanh binh kiem Binh Tay Dai tuong quan Truong cong huy Dinh chi mo” (Tomb of Truong Dinh, Commander of An Ha and Grand General of the Pacified West of Dai Nam). However, the French colonial authorities forced the removal of the title “Binh Tay Dai tuong quan” and severely punished those who erected the stele, considering the veneration of a resistance leader an act of defiance.

In 1874, his wife Le Thi Thuong again requested permission to renovate the tomb. The tomb was rebuilt with stone, and horizontal lacquered boards and stone pillars were erected recording his merits, but the laudatory inscriptions were quickly destroyed by the French authorities. Over the following decades, the tomb gradually fell into disrepair, and it was not until the early 20th century that local people and benefactors repeatedly undertook restoration efforts.

During 1972–1973, the Truong Dinh temple complex was built beside the tomb. In 1989, the tomb and temple complex was officially recognized as a National Historical and Cultural Relic. Every year, on August 19 and 20 (solar calendar), a commemorative ceremony for Truong Dinh is held there to honor the leader who headed the anti-French movement in Nam Ky.

Truong Dinh’s name is also honored at many places of worship and cultural spaces throughout the country. He is jointly worshipped together with many other distinguished members of the Truong clan at the Truong clan ancestral temple in Vietnam, and his name has been given to many streets, schools, and landmarks, reflecting posterity’s recognition of one of the most prominent leaders of the anti-French resistance movement in the latter half of the 19th century.

Temples

Today, along the region from Quang Ngai down to the South, there are many structures dedicated to the worship of Binh Tay Dai Nguyen soai Truong Dinh, including:

Truong Dinh Temple at Quang Ngai

After Truong Dinh’s death, Emperor Tu Duc posthumously conferred ranks upon him, and in 1871 ordered the construction of a temple in his honor at his hometown of Tu Cung village, with annual rituals entrusted to local officials. However, the old temple was damaged by war. In 2003, the Quang Ngai Provincial People’s Committee rebuilt the temple at the foot of Dau Voi Mountain, Khe Thuan hamlet, Tinh Khe commune, and inaugurated it on August 17, 2007, on the occasion of the 143rd anniversary of his death. In 2009, the temple was placed under the management of the Son My Relic Management Board. The temple complex currently covers approximately 2 hectares. The temple has three main areas: the main hall (Chinh dien) where Truong Dinh’s spirit tablet is worshipped; an exhibition area displaying artifacts related to Truong Dinh’s life and career, with 4 excerpts, nearly 50 documentary photos, over 40 artifacts, and various documents; and a reception area.

Truong Dinh Temple at Go Cong

Truong Dinh was buried at Go Cong, Tien Giang—where he had established himself, fought, and died—and a temple was added in 1972. The tomb and temple in Go Cong city were recognized as a historical relic on December 6, 1989.

In addition, at Gia Thuan commune, Go Cong Dong district, Tien Giang, there is another temple built by the local people with bamboo and leaves after Truong Dinh’s death. This site was also recognized as a National Historical Relic in 2004.

In Tien Giang, there are also shrines to Truong Dinh at Rach Gia Hamlet 3, Tan Phuoc commune, Go Cong Dong district, and Hamlet 7, Tan Tay commune, Go Cong Dong district. In Dong Nai, there is a Truong Dinh temple in Buu Hoa ward, Bien Hoa city, and at Phuoc Hoa.

References

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Pháp

Truong Dinh (1820 – 1864)

Biographie

Truong Dinh, également connu sous le nom de Truong Cong Dinh, naquit au village de Tu Cung, préfecture de Binh Son, province de Quang Ngai (aujourd’hui commune de Tinh Khe, ville de Quang Ngai). Son père, Truong Cam, occupait le poste de commandant (Lanh binh) et avait été officier de la garde maritime de droite (Huu thuy Ve uy) à Gia Dinh sous le règne de l’empereur Thieu Tri.

En 1844, Truong Dinh suivit son père à Gia Dinh. Après la mort de celui-ci, il resta dans le Sud et s’établit dans la région où son père avait été en poste. Il y épousa Le Thi Thuong, fille d’une famille fortunée du district de Tan Hoa (aujourd’hui province de Tien Giang), ce qui lui permit de s’enraciner durablement dans la région de Go Cong.

En 1850, répondant à la politique de défriche initiée par Nguyen Tri Phuong, Truong Dinh investit ses propres fonds pour recruter des paysans pauvres afin de défricher les terres incultes et d’établir une colonie agricole (don dien) à Gia Thuan (Go Cong). Grâce à ses mérites dans l’ouverture de nouvelles terres et l’organisation des forces de la colonie, la cour des Nguyen le nomma commandant (Quan co) avec le rang de mandarin de sixième grade (Chanh luc pham), marquant ainsi le début officiel de sa carrière militaire.

Participation à la résistance contre les Français

En 1859, lorsque les colons français ouvrirent le feu contre Gia Dinh, Truong Dinh engagea rapidement ses forces de la colonie agricole pour coopérer avec les troupes impériales commandées par Nguyen Tri Phuong afin de défendre la Grande Citadelle de Chi Hoa, la ligne défensive la plus importante de la cour des Nguyen en Cochinchine. Pendant toute la durée des combats, il commanda directement les forces de volontaires (nghia dung) participant à la défense et mena de nombreuses attaques surprises contre les Français. Cependant, après la chute de la Grande Citadelle de Chi Hoa au début de l’année 1861, les lignes des Nguyen s’effondrèrent et Truong Dinh fut contraint de se replier sur Go Cong pour préserver ses forces.

À Go Cong, avec Luu Tien Thien et Le Quang Quyen, il recruta de nouveaux volontaires et construisit une nouvelle force de résistance. D’une simple troupe de colons, Truong Dinh organisa progressivement des unités structurées, tout en entraînant ses soldats, en stockant des vivres et des armes, et en établissant des bases. Le champ d’action des insurgés s’étendit rapidement de Go Cong à Tan An, My Tho, Cho Lon, Saigon, Dong Thap Muoi, et même jusqu’aux régions frontalières du Cambodge. Les insurgés utilisaient principalement des tactiques d’embuscade et d’attaques surprises contre les postes, les convois et les lignes de communication françaises, forçant l’ennemi à disperser constamment ses forces pour y faire face.

Grâce à son talent d’organisateur et à son grand prestige auprès de la population, Truong Dinh rassembla plusieurs milliers d’insurgés et de nombreux chefs locaux qui se joignirent à lui. Il construisit une force composée de nombreuses unités (co quan), fabriquant et capturant des armes lors des combats pour maintenir sa capacité de combat. En peu de temps, les forces de Truong Dinh devinrent le mouvement de résistance le plus puissant de Cochinchine, infligeant de lourdes pertes aux Français et les obligeant à lancer continuellement des opérations de ratissage.

Un tournant majeur se produisit en juin 1862, lorsque la cour de Hue signa le Traité de Nham Tuat, acceptant de céder les trois provinces orientales de la Cochinchine aux Français et ordonnant la dissolution des forces de résistance. Truong Dinh fut convoqué pour occuper un poste à Phu Yen, mais il refusa d’obéir. Il estimait que, tant que le pays était envahi, continuer le combat était un devoir envers le peuple. Il décida donc de rester à Go Cong et de poursuivre la lutte. Dès lors, il se proclama général du Ciel du Milieu (Trung Thien tuong quan), tandis que le peuple le surnomma Grand Maréchal de la Pacification de l’Ouest (Binh Tay Dai Nguyen soai), témoignant de son soutien total à la décision de résister jusqu’au bout.

À la fin de l’année 1862, Truong Dinh lança une offensive de grande envergure contre les positions françaises dans les trois provinces orientales. Les attaques successives mirent les Français sur la défensive et les obligèrent à demander des renforts. Au début de l’année 1863, après avoir renforcé ses effectifs, l’armée française lança une contre-offensive majeure contre les bases des insurgés à Bien Hoa, Cho Lon et Go Cong. La base de Go Cong fut prise, mais Truong Dinh réussit à percer l’encerclement avec la majeure partie de ses troupes et se replia vers Bien Hoa pour poursuivre la lutte.

En septembre 1863, après avoir pris ses fonctions de gouverneur de la Cochinchine, Lagrandière lança une campagne de ratissage à grande échelle visant à anéantir complètement les forces de Truong Dinh. Au cours de cette poursuite, les Français capturèrent sa femme, ses enfants et plusieurs de ses proches. Malgré de lourdes pertes et un encerclement continu, Truong Dinh refusa obstinément de se rendre et poursuivit la résistance en Cochinchine.

Mort héroïque

Constatant que l’activité des insurgés tendait à s’intensifier, le 25 septembre 1863, les Français lancèrent une attaque surprise contre la base de Ly Nhon. Les insurgés percèrent l’encerclement et retournèrent dans la région de Go Cong, choisissant la zone de Dam la toi troi (littéralement « feuillage sombre ») comme refuge. Appliquant la stratégie « en temps de paix, agriculteurs ; en temps de guerre, soldats » (tinh vi dan, dong vi binh), il fit à la fois produire et combattre ses troupes, continua à recruter des talents et à entraîner ses soldats pour préparer une attaque de grande envergure contre Tan Hoa. Malheureusement, dans la nuit du 19 août au 20 août 1864, à la suite de la trahison du Viet-gian (collaborateur) Huynh Cong Tan, Truong Dinh tomba dans une embuscade et fut grièvement blessé. Pour éviter de tomber vivant entre les mains de l’ennemi, il se trancha la gorge avec son épée.

Apprenant la mort de Truong Dinh, l’empereur Tu Duc lui conféra à titre posthume des titres et fonctions, et en 1871 fit construire un temple en son honneur à Tu Cung (Quang Ngai). Son fils, Truong Quyen, se retira dans la région de Chau Doc et poursuivit la résistance contre les Français pendant six années supplémentaires.

Famille

• Épouse légitime : Le Thi Thuong (? – ?), fille d’une famille fortunée du district de Tan Hoa (Go Cong). La date de son mariage avec Truong Dinh est inconnue, mais selon les chroniques, en 1850, grâce au soutien financier de sa belle-famille, Truong Dinh put investir dans le recrutement de paysans pauvres pour établir la colonie agricole de Gia Thuan (Go Cong).
• Concubine : Tran Thi Sanh (1820 – 1882), cousine germaine (fille de la tante paternelle) de l’impératrice douairière Tu Du, mère de l’empereur Tu Duc. Tran Thi Sanh était la sixième fille de Tran Van Do et de Pham Thi Phung. Cette dernière était la sœur de Pham Dang Hung, père de Pham Thi Hang, future impératrice douairière Tu Du. Riche, Tran Thi Sanh utilisa son argent pour acheter du riz, confié à Truong Dinh pour la distribution aux pauvres, et finança également ses opérations de recrutement et de défriche. Lorsque Truong Dinh leva l’étendard contre les Français, Tran Thi Sanh, devenue sa seconde épouse, s’occupa de la forge des armes et du stockage des vivres pour les insurgés. Après la mort de son mari, elle fit transporter son corps à Go Cong pour l’enterrer. En 1864, après la mort de Truong Dinh, elle se retira dans un temple pour se consacrer à la vie monastique, confiant la gestion des biens familiaux à sa fille adoptive Duong Thi Huong et à son gendre, le préfet de Truong Binh (Tri huyen Truong Binh).
• Fils : Selon les documents contemporains, après la mort de son père, le fils de Truong Dinh, Truong Quyen, conduisit les insurgés à retourner à Chau Doc pour poursuivre la résistance.

Mausolée

Après la mort de Truong Dinh, la population et sa famille tentèrent à plusieurs reprises de préserver sa sépulture, malgré les obstacles des autorités coloniales françaises. Initialement, la tombe fut érigée avec des matériaux simples, et la stèle portait l’inscription complète de ses titres : “Dai Nam – An Ha lanh binh kiem Binh Tay Dai tuong quan Truong cong hue Dinh chi mo” (Tombeau de Truong Dinh, commandant d’An Ha et grand général de la Pacification de l’Ouest). Cependant, les Français forcèrent la suppression du titre de “Binh Tay Dai tuong quan” (Grand général de la Pacification de l’Ouest) et infligèrent de lourdes sanctions à ceux qui avaient érigé la stèle, considérant que l’honneur rendu à un chef de la résistance était un acte d’opposition.

En 1874, son épouse Le Thi Thuong demanda et obtint l’autorisation de restaurer la tombe. Celle-ci fut reconstruite en pierre, avec des panneaux horizontaux et des piliers en pierre gravés de ses mérites, mais les inscriptions élogieuses furent rapidement détruites par les autorités françaises. Pendant plusieurs décennies, la tombe se dégrada progressivement, jusqu’à ce qu’au début du XXe siècle, les habitants locaux et des bienfaiteurs entreprennent à plusieurs reprises sa restauration.

Entre 1972 et 1973, le temple dédié à Truong Dinh fut construit à côté du mausolée. En 1989, l’ensemble du mausolée et du temple fut officiellement reconnu comme site historique et culturel national. Chaque année, les 19 et 20 août (calendrier grégorien), une cérémonie commémorative est organisée en l’honneur de Truong Dinh, le chef emblématique du mouvement de résistance contre les Français en Cochinchine.

Le nom de Truong Dinh est également honoré dans de nombreux lieux de culte et espaces culturels à travers le pays. Il est vénéré aux côtés d’autres personnalités illustres de la famille Truong dans le temple de la famille Truong au Vietnam (den tho ho Truong Viet Nam), et son nom a été donné à de nombreuses rues, écoles et lieux, témoignant de la reconnaissance de la postérité envers l’un des chefs les plus emblématiques du mouvement de résistance contre les Français dans la seconde moitié du XIXe siècle.

Temples

Aujourd’hui, le long de la région de Quang Ngai jusqu’au Sud, de nombreux sites rendent hommage au Grand Maréchal de la Pacification de l’Ouest (Binh Tay Dai Nguyen Soai) Truong Dinh, parmi lesquels :

• Le temple de Truong Dinh à Quang Ngai : Après la mort de Truong Dinh, l’empereur Tu Duc lui conféra des titres posthumes et, en 1871, fit construire un temple en son honneur dans son village natal de Tu Cung. Les cérémonies annuelles étaient confiées aux autorités locales, mais le temple fut endommagé par la guerre. En 2003, le Comité populaire de la province de Quang Ngai reconstruisit le temple au pied de la montagne Dau Voi, hameau de Khe Thuan, commune de Tinh Khe ; il fut inauguré le 17 août 2007, à l’occasion du 143e anniversaire de sa mort. En 2009, le temple fut confié au Comité de gestion du site commémoratif de Son My. Le site du temple couvre actuellement environ 2 hectares. Il comprend trois sections principales : le sanctuaire principal abritant la tablette funéraire de Truong Dinh ; une salle d’exposition présentant des objets relatifs à sa vie et à sa carrière (4 extraits, près de 50 photos documentaires, plus de 40 objets et autres documents) ; et une salle d’accueil.
• Le temple de Truong Dinh à Go Cong : Truong Dinh fut enterré à Go Cong, Tien Giang – le lieu où il s’était établi, avait combattu et était mort. En 1972, un temple fut construit à côté du mausolée. Le mausolée et le temple de la ville de Go Cong furent reconnus comme site historique le 6 décembre 1989.
• En outre, dans la commune de Gia Thuan, district de Go Cong Dong, Tien Giang, un autre temple fut érigé par la population en matériaux légers (bambou et feuilles) après la mort de Truong Dinh. Ce site fut également reconnu comme monument historique national en 2004.
• À Tien Giang, on trouve également des autels dédiés à Truong Dinh au hameau 3, Rach Gia, commune de Tan Phuoc, district de Go Cong Dong, et au hameau 7, commune de Tan Tay, district de Go Cong Dong. À Dong Nai, un temple lui est dédié dans le quartier de Buu Hoa, ville de Bien Hoa, et à Phuoc Hoa.

Références

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Trung

张定（1820－1864）

身世

张定又名张公定，生于广义省平山府私公村（今属广义省广义市净溪社）。其父张锦，担任领兵衔，曾在绍治朝任嘉定右水卫尉。

1844年，张定随父南迁嘉定。父亲去世后，他留在南方，在父亲曾驻军之地立业。在此地，他与新和县（今属前江省）一豪富之女黎氏赏成婚，为他长期扎根于鹅贡地区创造了便利条件。

1850年，响应阮知方发起的垦荒政策，张定出资招募贫民开垦荒地，在嘉顺（鹅贡）建立屯田。因开拓土地和组织屯田武装有功，他被阮朝任命为管奇，官阶正六品，从此正式步入武官仕途。

参加抗法斗争

1859年，当法国殖民者向嘉定开火进攻时，张定迅速率领其屯田武装与阮知方指挥的朝廷军队协同作战，保卫志和大营。这是阮朝在南圻最重要的防线。在整个战斗期间，他直接指挥义勇部队参与防守，并多次袭击法军。然而，1861年初志和大营失守后，阮军防线崩溃，张定被迫率部撤回鹅贡以保存力量。

在鹅贡，他与刘进善和黎光权招募更多义士，建立新的抗战力量。从最初的屯田武装，张定逐步将其组织为建制单位，既训练士兵，又储备粮草、武器并建立基地。义军活动范围迅速从鹅贡扩展至新安、美湫、堤岸、西贡、同塔梅，甚至延伸至与柬埔寨接壤的地区。义军主要采用伏击、突袭战术，攻击法军据点、运输队和通讯线，使对方不得不分散力量应对。

凭借组织才能和在民众中的巨大威望，张定聚集了数千义军和多地首领响应。他建立了包括多支部队的武装力量，自制武器并从战斗中缴获更多装备以维持战斗力。短时间内，张定义军成为南圻最强大的抗战力量，给法军造成重大损失，迫使其不断发动扫荡。

重大转折发生在1862年6月，当时顺化朝廷签订壬戌和约，同意将南圻东部三省割让给法国，并下令各抗战力量解散。张定被召往富安任职，但他拒绝执行。他认为国家仍遭侵略时，继续战斗是对人民的责任。因此，他决定留在鹅贡，继续领导抗法运动。从此，他自称“中天将军”，民众尊称他为“平西大元帅”，体现了对其抗战到底决定的绝对支持。

1862年底，张定主动发动大规模攻势，攻击法军在东部三省的各处据点。连续袭击使法军陷于被动，不得不增调援军。1863年初，在增兵之后，法军向边和、堤岸和鹅贡的义军基地发动大规模反攻。鹅贡基地被占领，但张定仍率领大部分义军突围，撤至边和继续战斗。

至1863年9月，拉格朗迪埃尔（Lagrandière）就任南圻总督后，发动大规模扫荡以彻底消灭张定的力量。在此次追击中，法军抓获了他的妻儿及部分亲信。尽管遭受重大损失并不断被围困，张定仍坚决不投降，继续在南圻坚持抗战。

英勇牺牲

鉴于义军活动日趋活跃，1863年9月25日，法军突袭里仁基地。义军突围后返回鹅贡地区，选择“暗叶林”地带作为藏身之处。奉行“静为民、动为兵”的方针，他让义军一边生产一边战斗，继续招募人才、操练士兵，准备大规模突袭新和。遗憾的是，1864年8月19日夜至20日凌晨，因越奸黄公进的背叛，张定遭伏击受重伤。为避免落入敌手，他拔剑自刎殉国。

闻讯张定殉国，嗣德帝追赠其官衔，并于1871年下令在私公（广义）建庙祭祀。其子张权率部撤至朱笃地区继续抗法达六年之久。

家庭

• 正室：黎氏赏（？－？），鹅贡新和县豪富之女。与张定结婚年份不详，但据史载……1850年，在岳家资助下，张定出资招募贫民在嘉顺（鹅贡）建立屯田。
• 侧室：陈氏生（1820－1882），是嗣德帝之母慈裕太后的表妹（姑姑之女）。陈氏生为陈文同与范氏凤之第六女。范氏凤是范登兴之妹，范登兴即慈裕太后范氏姮之父。陈氏生家境富裕，出钱购米交由张定赈济百姓，并提供资金助其聚集民众开垦土地。张定举旗抗法时，陈氏生（此时已成为张定侧室）负责锻造武器、为义军储备粮草。丈夫去世后，她将其遗体运回鹅贡安葬。1864年张定殉国后，陈氏生入寺皈依，将家产管理权交给继女杨氏香和女婿长平知县。
• 子嗣：据当代资料记载，张定去世后，其子张权率义军返回朱笃继续抗法。

陵墓

张定牺牲后，民众和家人不顾法国殖民当局的阻挠，多次设法保护其坟墓。最初，墓冢用简陋材料筑成，墓碑上刻有完整头衔“大南－安河领兵兼平西大将军张公讳定之墓”。然而，殖民当局迫令凿去“平西大将军”称号，并对立碑者处以重罚，认为尊崇抗法首领是反抗行为。

1874年，其妻黎氏赏继续申请修缮坟墓。墓改用石材重建，立有横匾和石柱记录其功绩，但赞颂文字也很快被法方破坏。此后数十年，墓逐渐破败，直至二十世纪初才由当地民众和善信多次修复。

1972年至1973年间，张定庙建于陵墓旁。至1989年，陵墓与庙宇建筑群正式被认定为国家级历史文化遗迹。每年公历8月19日和20日，在此举行张定纪念仪式，以缅怀这位领导南圻抗法运动的领袖。

张定的名字也受到全国多处祭祀场所和文化空间的尊崇。他与张氏越南祠堂中的多位张姓名人一起受奉祀，其名字被用于命名多条道路、学校和地名，体现了后人对这位十九世纪下半叶抗法运动典型领袖之一的认可。

祠堂

如今，从广义省至南部地区，有许多供奉平西大元帅张定的建筑，其中包括：

广义省张定庙

张定牺牲后，嗣德帝追赠官衔并于1871年下令在其故乡私公村建庙，每年祭祀交由地方官员负责，但旧庙在战争中毁坏。2003年，广义省人民委员会在大头山脚下、净溪社溪顺村重建该庙，并于2007年8月17日在其143周年忌日之际落成。2009年，庙宇交由山美遗址管理委员会管理。庙区现占地约2公顷。庙有三区，正殿供奉张定牌位；展区陈列与其生平事迹相关的文物，包括4份摘录、近50张资料图片、40余件文物及其他文献；此外还有接待区。

鹅贡张定庙

张定安葬于前江省鹅贡——他立业、战斗和牺牲之地，1972年增建祠堂。位于鹅贡市的陵墓和祠堂于1989年12月6日被认定为历史遗迹。

此外，在前江省鹅贡东县嘉顺社，还有一座民众在张定去世后用竹木茅草搭建的祠堂。该处亦于2004年被认定为国家级历史遗迹。

在前江省，还有位于鹅贡东县新福社亚三邑、鹅贡东县新西社七邑的祭祀张定的小庙。在同奈省，边和市宝华坊和福和社亦有张定庙。

参考资料

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.