Thái hậu Từ Dụ (1810 – 1901)

Thân thế

Nghi Thiên Chương Hoàng hậu (20 tháng 6 năm 1810 – 22 tháng 5 năm 1901), thường được biết đến qua tôn hiệu Từ Dụ Thái hậu, là một mệnh phụ danh tiếng trong lịch sử triều Nguyễn. Bà là Quý phi của Hoàng đế Thiệu Trị và là mẹ ruột của Hoàng đế Tự Đức.

Bà có tên húy là Hằng (姮), tên tự là Nguyệt, Thường hoặc Hào. Bà sinh ngày 19 tháng 5 năm Canh Ngọ (tức ngày 20 tháng 6 năm 1810), xuất thân từ dòng họ Phạm Đăng thị (范登氏) tại giồng Sơn Quy (Gò Rùa), huyện Tân Hòa, tỉnh Gia Định (nay là thành phố Gò Công, tỉnh Tiền Giang). Bà là con gái lớn của Lễ bộ Thượng thư, Đức Quốc công Phạm Đăng Hưng, và mẹ là Đức Quốc phu nhân Phạm thị. Dòng họ bà có truyền thống hiển hách, với Cao tổ, Tằng tổ, và Tổ phụ đều được truy phong tước vị cao quý.

Từ nhỏ, bà đã nổi tiếng là người thích đọc sách, thông kinh sử và có đức hiền. Khi mới 12 tuổi, bà đã thể hiện lòng hiếu thảo phi thường: mẹ bà lâm bệnh nặng không muốn ai gần gũi, nhưng bà vẫn ngày đêm tận tụy hầu hạ thuốc thang. Khi mẹ qua đời, bà giữ tang thương xót như người trưởng thành, được người xa gần khen ngợi. Năm 14 tuổi, Bà Nhân Tuyên Thái hậu nghe tiếng hiền thục của bà nên đã tuyển bà làm Phủ thiếp cho Hoàng trưởng tử Nguyễn Phúc Miên Tông (tức Hoàng đế Thiệu Trị sau này). Bà rất được cả Hoàng thái hậu và vua Minh Mạng yêu mến.

Cuộc đời

Tiến cung

Phạm Thị Hằng sinh trong một gia đình nề nếp, được giáo dục nghiêm cẩn từ thuở nhỏ, vì vậy tính tình bà sớm hình thành sự đoan chính, lễ độ và lối sống quy củ. Đến năm 1841, khi vua Thiệu Trị vừa mới lên ngôi, nội cung chưa ổn định về tước phẩm, nên bà cũng như nhiều thị tần khác đều được xưng là Cung tần. Năm sau, 1842, vua chuẩn bị ngự giá Bắc tuần; đoàn tùy tùng được tuyển chọn vô cùng khắt khe, và Phạm Thị Hằng được chọn theo hầu. Trong chuyến đi ấy, bà phải ngày đêm ở cạnh vua, cẩn trọng trông coi cả những ấn báu và tín vật quan trọng của triều đình.

Sử nhà Nguyễn ghi nhận bà là người hiền hòa, khiêm tốn, nghiêm cẩn nhưng đồng thời rất độ lượng. Nhờ phẩm chất ấy, bà có uy tín lớn đối với các cung nhân. Bà được sung chức Thượng nghi, kiêm quản Lục thượng trong nội cung.

Từ Cung tần đến Thành phi (1843)

Tháng 4 năm 1843, Phạm Thị Hằng được tấn phong làm Nhị giai Thành phi – địa vị cao nhất trong hàng phi tần thuộc bậc nhị giai. Sách phong mô tả bà xuất thân từ nếp nhà gia giáo, có khuôn phép, lại thêm phong tư đoan trang, biết kính trên nhường dưới và luôn tận tâm trong mọi công việc của nội cung. Bà hiếu thuận, chu toàn, được lòng vua, được lòng cung nhân, biết giữ nghi lễ và trật tự trong bối cảnh hậu cung của một triều đại mới còn nhiều biến động.

Những lời văn trong sách phong thể hiện rõ sự trân trọng của vua Thiệu Trị đối với tư chất và đức hạnh của bà. Ông xem bà là người đã góp công lớn trong việc ổn định nề nếp nội trị, nhất là khi triều đại vừa thiết lập, mọi việc đều cần sự điều hòa khéo léo và uy nghiêm.

Tấn phong Nhất giai Quý phi (1846)

Bước sang tháng Giêng năm 1846, bà được ban tước Nhất giai Quý phi – địa vị cao nhất trong hậu cung vì vua Thiệu Trị không lập Hoàng hậu. Việc tuyên phong do hai đại thần Vũ Xuân Cẩn và Tạ Quang Cự đảm trách. Các ghi chép triều Nguyễn đều nhấn mạnh rằng Quý phi là khuôn mẫu của sáu cung, đức hạnh vượt trội, giữ nghi lễ khuê phòng nghiêm túc và được vua tin tưởng giao phó việc dạy dỗ hoàng tử, công chúa.

Từ đây, bà trở thành người được Thiệu Trị hết mực yêu, vua không gọi tên mà chỉ gọi một chữ “Phi. Khi Thiệu Trị ngự Khâm Văn điện để nghe chính sự, Quý phi được phép ngồi sau rèm để theo dõi các tấu nghị đây là một đặc ân rất hiếm thấy trong lịch sử nội cung phong kiến.

Trí nhớ của bà đặc biệt xuất sắc, những lời tấu của quan lại, những việc vua xử lý, bà đều ghi nhớ rành rẽ, thuật lại không sai sót, hỗ trợ đắc lực cho nhà vua. Trong cung, bà đối xử công bằng với tất cả hoàng tử và hoàng nữ, không phân biệt con đẻ – con riêng, nên được xem là “mẹ đích” của cả hoàng gia thời bấy giờ.

Vua Thiệu Trị qua đời và lời phó thác (1847)

Đầu năm 1847, Thiệu Trị lâm trọng bệnh. Quý phi túc trực ngày đêm, lo toan thuốc thang và giữ trật tự trong cung. Trước giờ khâm hãm, nhà vua phó thác toàn bộ việc lớn nhỏ cho bà, gọi bà là “nguyên phối”, ca ngợi bà là người phúc đức và hiển minh. Vua cho biết ông vốn muốn lập bà làm Hoàng hậu chính ngôi, nhưng vì bệnh tình gấp gáp, việc ấy chưa kịp thực hiện. Lời trăng trối của nhà vua trở thành sự chính danh và là cơ sở để triều đình sau này tôn bà lên địa vị cao nhất trong hoàng thất.

Trở thành Hoàng thái hậu (1849)

Sau khi Thiệu Trị qua đời, Hoàng tử thứ hai là Hồng Nhậm lên ngôi, tức vua Tự Đức. Tân hoàng đế nhiều lần xin tôn mẹ lên làm Hoàng thái hậu, nhưng bà khiêm nhường từ chối. Mãi đến năm 1849, khi Gia Thọ cung được khánh thành, bà mới nhận Kim bảo, Kim sách và chính thức trở thành Hoàng thái hậu. Kể từ đó, bà tham dự triều chính khi cần thiết và là điểm tựa tinh thần lớn nhất của Tự Đức.

Nỗi thương nhớ Thiệu Trị quá sâu đậm khiến bà khóc nhiều đến mức ảnh hưởng tới thị lực. Cả triều đình đều biết rằng tình nghĩa phu thê giữa Thiệu Trị và Từ Dụ là một trong những chuyện cảm động nhất chốn cung đình Nguyễn.

Thái hoàng thái hậu (1883)

Năm 1883, vua Tự Đức băng hà, di chiếu tôn bà làm Thái hoàng thái hậu, hiệu Từ Dụ. Nhưng biến cố dồn dập trong những tháng sau khiến lễ tấn tôn bị trì hoãn. Đó là thời kỳ rối ren được sử gọi là “Tứ nguyệt Tam vương”, khi ba vị vua Dục Đức, Hiệp Hòa và Kiến Phúc liên tục bị phế lập.

Trong những biến cố ấy, Từ Dụ Thái hậu giữ vai trò là tối thượng quyền uy trong nội đình. Các Phụ chính đại thần hay hoàng thân quốc thích dù nắm quyền cũng phải xin ý chỉ của bà trước khi quyết định việc lập – phế một vị hoàng đế. Bà đã chuẩn y việc phế Dục Đức chỉ sau ba ngày tại vị, đồng ý lập Hiệp Hòa, rồi lại chấp thuận lập Kiến Phúc sau đó. Quyền uy của bà trong giai đoạn này là tuyệt đối.

Phế vua Hàm Nghi, lập vua Đồng Khánh

Năm 1885, sau cuộc đánh úp quân Pháp do Tôn Thất Thuyết chỉ huy thất bại, kinh thành hỗn loạn, hoàng gia phải chạy khỏi Huế. Từ Dụ cùng Thái hậu họ Vũ và Học phi Nguyễn Văn Hương được gọi là Tam cung, phải theo đoàn lánh nạn ra Quảng Trị. Tuy nhiên, do tuổi cao và không muốn theo phe chủ chiến của Hàm Nghi, bà trở về Khiêm cung.

Quyền lực khi ấy gần như nằm trọn trong tay bà, ngày 27 tháng 6 âm lịch năm 1885, khi Pháp trả Huế lại cho triều Nguyễn, Từ Dụ Thái hậu đồng thuận việc phế bỏ Hàm Nghi và lập Đồng Khánh (người được Tự Đức nhận làm con nuôi). Trong chiếu bố cáo thiên hạ, bà tỏ ý biết ơn sự “bảo hộ” của Pháp, xem việc lập Đồng Khánh là kế sách giữ yên xã tắc, đồng thời giáng Hàm Nghi xuống tước công.

Mặc dù vậy, các phong trào Cần Vương nổi dậy khắp nơi tiếp tục tôn Hàm Nghi làm chính thống, khiến triều đình Huế rơi vào tình thế bị động và lệ thuộc sâu hơn vào Pháp.

Những năm cuối đời

Được các vua kế tục tôn kính, bà liên tục được gia phong mỹ hiệu: năm 1887 là Từ Dụ Bác Huệ Thái hoàng thái hậu, năm 1889 là Từ Dụ Bác Huệ Khang Thọ Thái thái hoàng thái hậu. Năm 1900, vua Thành Thái tổ chức đại lễ mừng thọ 90 tuổi của bà, đồng thời cử hành một sự kiện hiếm có là lễ “ngũ đại đồng đường” khi hoàng tử Vĩnh Trân chào đời. Trong những năm cuối đời, bà trở thành trung tâm tinh thần, là biểu tượng đạo hạnh của toàn bộ hoàng tộc. Học giả Vương Hồng Sển ghi rằng cuối đời bà bị mù lòa, nhưng vẫn giữ được phong thái khoan hòa và lối nói chuyện nhã nhặn.

Qua đời

Ngày 5 tháng 4 năm 1901, Từ Dụ Thái thái hoàng thái hậu qua đời, thọ 91 tuổi. Triều đình cử hành quốc tang trọng thể, lập án cúng mỗi ngày ba lần. Vua Thành Thái đích thân hành lễ tế, tỏ lòng kính trọng với người phụ nữ có ảnh hưởng sâu sắc nhất trong lịch sử triều Nguyễn thế kỷ XIX. Bà được an táng tại lăng Xương Thọ, nằm trong khu lăng Thiệu Trị (Xương Lăng).

Thụy hiệu đầy đủ của bà là: Nghi Thiên Tán Thánh Từ Dụ Bác Huệ Trai Túc Tuệ Đạt Thọ Đức Nhân Công Chương hoàng hậu.

Bài vị của bà được thờ tại Biểu Đức điện (Xương Lăng), Điện Lương Khiêm (Khiêm Lăng) và tại Thế Miếu trong Hoàng thành Huế.

Năm 1983, lăng Xương Thọ bị bọn gian đào phá, lấy đi khoảng 18–19 báu vật. Sau khi thu hồi, theo phán quyết của tòa năm 1988, toàn bộ đều bị “hóa nghiệm” sung vào công quỹ.

Gia quyến

Cha: Phạm Đăng Hưng
Mẹ: Trần Thị Nữ
Chồng: Vua Thiệu Trị
Con ruột: Vua Tự Đức
Cháu (con nuôi của vua Tự Đức do ông không có con): Dục Đức, Kiến Phúc, Đồng Khánh

Nhận định – đánh giá

Trong nhận định của nhiều học giả, Thái hậu Từ Dụ được xem là mẫu nghi phúc hậu, đức độ và hiền minh bậc nhất trong lịch sử triều Nguyễn. Nhiều tiếng nói trong giới nghiên cứu và văn học dân gian đều dành những lời tôn vinh đặc biệt cho bà, xem đó như một biểu tượng nữ giới hiếm có của vương triều.

Học giả Vương Hồng Sển đã tán dương bà như một hình tượng vượt trội so với nhiều nữ nhân vật quyền lực trên thế giới. Ông đem bà so sánh với Elizabeth I của Anh, Catherine II của Nga hay Từ Hi Thái hậu của nhà Thanh. Theo Vương Hồng Sển, những nhân vật ấy tuy nổi tiếng nhưng “tai nhiều hơn tiếng”, trong khi Thái hậu Từ Dụ lại giữ được thanh danh trọn vẹn. Nhận xét của ông là một sự ngợi ca hiếm thấy: “Nước Nga có hoàng hậu Catherine II… nước Anh có hậu Elisabeth I… Thanh triều có Từ Hi thái hậu… tai nhiều hơn tiếng. Nước Nam ta có bà Từ Dũ thái hậu, tiếng có mà tai không, thiệt là hiếm lạ.”

Trong dân gian Gò Công, quê hương của bà lưu truyền những câu thơ ca tụng về nhân phẩm và điềm lành gắn với cuộc đời bà. Thơ ca ví rằng từ thuở mười hai, bà đã “tự nhiên” mang cốt cách mẫu nghi; cảnh vật Giồng Sơn Quy, Giồng Lệ Thủy được xem như ứng điềm cho bậc thánh mẫu tương lai. Những câu như:

“Trời xanh quốc mẫu nết na hiền,
Thuở tuổi mười hai đã tự nhiên.
Giồng Lệ Thủy tượng trưng thánh chúa,
Gò Sơn Quy triệu ứng thiên duyên.”

hay bài khác:

“Lệ Thủy trình trường thụy,
Quy Khâu trúc phúc cơ.”

đều cho thấy người dân tôn kính bà như nguồn phúc lành của triều Nguyễn.

Tuy nhiên, hình tượng của Thái hậu Từ Dụ không hoàn toàn đồng nhất trong mọi nguồn sử liệu. Một số học giả và nhân chứng đương thời đưa ra góc nhìn phê phán, nhất là trong bối cảnh triều Nguyễn suy yếu trước sức ép của thực dân Pháp. Nhân vật tiêu biểu đưa ra lời chỉ trích gay gắt là Phan Bội Châu, trong Việt Nam vong quốc sử ông mô tả bà là người “ngu lại tham”, bị Nguyễn Văn Tường dùng quà cáp để thao túng, vua Tự Đức mọi việc đều phải hỏi ý bà rồi mới quyết. Ông cho rằng sự cấu kết này đã khiến triều chính suy sụp, nhiều trung thần bị hãm hại. Lời phê của Phan Bội Châu còn mạnh hơn khi ông xem mẹ con bà Từ Dụ và vua Tự Đức là một trong những nguyên nhân đưa đất nước vào con đường sụp đổ, thậm chí quy bà vào nhóm “giặc lớn của nước”.

Ngoài ra, nhà nghiên cứu Hồ Bạch Thảo cũng phê phán quyết định của bà trong thời điểm biến loạn sau khi Tự Đức mất. Khi triều đình tan rã vì cuộc phản công thất bại ở Mang Cá, bà kiên quyết trở về Huế thay vì theo vua Hàm Nghi ra chiến khu, rồi sau đó lại hạ dụ tôn phong Ưng Kỳ lên ngôi Đồng Khánh (một vị vua thân Pháp). Đối với Hồ Bạch Thảo, hành động này là không có tâm hồn yêu nước, xuất phát từ mong muốn giữ an toàn cho bản thân và triều đình hơn là bảo vệ nền độc lập dân tộc. Quan điểm của ông cho rằng sự thỏa hiệp này đã tạo nên vết nhơ lịch sử, dù không thể phủ nhận bà chịu sức ép rất lớn từ Pháp và bối cảnh triều đình đang bị chia rẽ nghiêm trọng.

Tài liệu tham khảo

Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
Huỳnh Minh (2001), Gò Công xưa, Nxb Thanh Niên.
Phan Thứ Lang (2001), Sài Gòn vang bóng, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh
LN Lưu (2017), “Văn bia chùa Thiên Mụ”, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (143).
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục chính biên, tập 8, Nxb Giáo dục, bản điện tử.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2012), Đại Nam Thực Lục Chính Biên – Đệ Lục Kỷ Phụ Biên, quyển 13, Nxb Văn Hóa – Văn Nghệ.
Nguyễn Liên Phong (1913), Từ Dũ Hoàng Thái Hậu Truyện, Nxb Sài Gòn.
Phan Bội Châu (1969), Việt Nam vong quốc sử, Nxb Tao Đàn.
Chương Thâu & Trần Văn Giàu (2001), Phan Bội Châu toàn tập, tập 1, Nxb Thuận Hóa.

_______________________

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Background

Empress Nghi Thien Chuong (20 June 1810 – 22 May 1901), better known by her honorific title Empress Dowager Tu Du, was a renowned noblewoman in the history of the Nguyen dynasty. She was a Noble Consort (Quy phi) of Emperor Thieu Tri and the biological mother of Emperor Tu Duc.

Her personal name was Hang (姮), her courtesy names were Nguyet, Thuong, or Hao. She was born on the 19th day of the 5th lunar month in the year Canh Ngo (corresponding to 20 June 1810), into the Pham Dang clan (Pham Dang thi, 范登氏) at Giong Son Quy (Go Rua), Tan Hoa district, Gia Dinh province (present-day Go Cong town, Tien Giang province). She was the eldest daughter of Pham Dang Hung, Minister of Rites and Duc Quoc Cong, and his wife, Lady Pham, titled Duc Quoc phu nhan. Her lineage was illustrious: her great-great-grandfather, great-grandfather and grandfather were all posthumously granted high noble titles.

From a young age, she was known as someone who loved reading, was well-versed in the Classics and histories, and possessed a gentle and virtuous character. At only twelve, she already displayed extraordinary filial piety: when her mother fell gravely ill and could not bear anyone near her, the girl still devoted herself day and night to attending on her and preparing medicine. When her mother passed away, she observed mourning with the grief and composure of an adult, earning praise from people far and near.

At the age of fourteen, Empress Nhan Tuyen (the Empress Dowager mother of Emperor Thieu Tri) heard of her virtue and selected her as a secondary consort (Phu thiep) for the Heir Apparent Nguyen Phuc Mien Tong (later Emperor Thieu Tri). She was greatly cherished by both the Empress Dowager and Emperor Minh Mang.

Life

Entering the palace

Pham Thi Hang was born into a well-disciplined family and received strict education from childhood; thus her character early on became upright, courteous, and regulated by propriety.

In 1841, when Emperor Thieu Tri had just ascended the throne and the inner palace hierarchy of titles had not yet been stabilized, she, like many other consorts, was addressed simply as Cung tan (Palace Lady of the Cung rank).

The following year, 1842, the emperor prepared to undertake an inspection tour to the North (Bac tuan). The retinue was selected with extreme strictness, and Pham Thi Hang was chosen to accompany him. On that journey, she had to remain by the emperor’s side day and night, carefully guarding even the precious seals and important emblems of the court.

Nguyen dynasty records describe her as gentle, modest, strict with herself yet magnanimous towards others. Thanks to these qualities, she enjoyed great prestige among the palace women. She was appointed Senior Lady of Rites (Thuong nghi), concurrently in charge of the Six Directorates (Luc Thuong) within the inner palace.

From Cung tan to Consort Thanh (1843)

In the 4th lunar month of 1843, Pham Thi Hang was elevated to Second-rank Consort Thanh (Nhi giai Thanh phi) – the highest position among the concubines of the second rank.

Her investiture edict notes that she came from a family of learning and strict propriety, was shaped by rules and rituals, had a dignified bearing, knew how to respect superiors and yield to inferiors, and always devoted herself conscientiously to the affairs of the inner quarters. She was dutiful and considerate, cherished by the emperor and loved by the palace attendants, and she maintained ceremony and order at a time when the harem of a newly established reign was still full of instability.

The language of the investiture document clearly reflects Emperor Thieu Tri’s esteem for her character and virtue. He regarded her as someone who had made major contributions to stabilizing domestic governance in the palace, especially when the dynasty had just been established and everything needed tactful harmonization combined with royal dignity.

Elevated to First-rank Noble Consort (1846)

In the first lunar month of 1846, she was granted the title First-rank Noble Consort (Nhat giai Quy phi) – the highest position in the harem, as Emperor Thieu Tri did not establish an Empress. The proclamation of her elevation was carried out by the high officials Vu Xuan Can and Ta Quang Cu. Nguyen dynasty sources emphasize that the Noble Consort was the model for the six palaces, possessed outstanding virtue, strictly observed the rules of seclusion, and was entrusted by the emperor with the education of princes and princesses.

From this point on, she became the woman whom Thieu Tri loved above all others; he no longer called her by name but simply addressed her as “Phi” (Consort). When Thieu Tri held court at Kham Van Palace to listen to state affairs, the Noble Consort was allowed to sit behind the curtain and follow the memorials and discussions – a privilege extremely rare in the history of feudal inner palaces.

Her memory was exceptionally sharp: the memorials submitted by officials, and the matters decided upon by the emperor, she could recall clearly and recount without error, providing powerful assistance to the sovereign. Within the palace, she treated all princes and princesses fairly, without differentiating between her biological children and those of other consorts, and thus was regarded as the “true mother” of the entire royal family at that time.

The death of Emperor Thieu Tri and his last entrustment (1847)

At the beginning of 1847, Emperor Thieu Tri fell gravely ill. The Noble Consort attended him day and night, caring for his medicine and maintaining order in the palace. Shortly before his body was placed in the golden coffin, the emperor entrusted all great and small affairs to her, calling her his “primary consort” (nguyen phoi) and praising her as a woman of blessed virtue and wise discernment.

He revealed that he had originally intended to establish her as Empress in the principal position, but because his illness had progressed too rapidly, that wish could not be fulfilled. His final words became the basis of her legitimacy and the foundation upon which the court later raised her to the highest position within the imperial clan.

Becoming Empress Dowager (1849)

After Thieu Tri’s death, the second prince Hong Nham ascended the throne as Emperor Tu Duc. The new monarch repeatedly requested to elevate his mother to the rank of Empress Dowager (Hoang thai hau), but she modestly declined. Only in 1849, when Gia Tho Palace was completed, did she accept the Golden Seal and Golden Book, officially becoming Empress Dowager. From then on, she participated in court affairs when necessary and became the greatest spiritual support for Tu Duc.

Her grief for Thieu Tri was so profound that she wept to the point of impairing her eyesight. The entire court knew that the conjugal affection between Thieu Tri and Tu Du was one of the most moving stories of the Nguyen imperial palace.

Grand Empress Dowager (1883)

In 1883, Emperor Tu Duc passed away, and in his testament he elevated her to Grand Empress Dowager (Thai hoang thai hau) with the honorific Tu Du. However, the cascade of upheavals in the following months caused the formal investiture ceremony to be delayed. This was the chaotic period known in historiography as “Four Months, Three Kings” (Tu nguyet Tam vuong), during which three emperors – Duc Duc, Hiep Hoa, and Kien Phuc – were successively enthroned and deposed.

Amidst these events, Empress Dowager Tu Du functioned as the highest authority in the inner court. Regents and imperial kinsmen who held power still had to seek her approval before deciding on the enthronement or deposition of any emperor. She sanctioned the deposition of Duc Duc after only three days on the throne, agreed to the enthronement of Hiep Hoa, and then approved the enthronement of Kien Phuc thereafter. Her authority during this phase was absolute.

Deposing Emperor Ham Nghi and enthroning Emperor Dong Khanh

In 1885, following the failed surprise attack against French forces led by Ton That Thuyet, the capital fell into chaos and the imperial family had to flee Hue. Tu Du, together with the Vu Empress Dowager and Consort Hoc of Nguyen Van Huong’s family – collectively known as the Three Palaces (Tam cung) – had to accompany the court in its flight to Quang Tri. However, due to her advanced age and her unwillingness to join the war party surrounding Emperor Ham Nghi, she returned to Khiem Palace.

At that time, power lay almost entirely in her hands. On the 27th day of the 6th lunar month of 1885, when the French returned Hue to the Nguyen court, Empress Dowager Tu Du agreed to the deposition of Ham Nghi and the enthronement of Dong Khanh (whom Tu Duc had adopted as his son). In the imperial edict announcing this to the realm, she expressed gratitude for French “protection,” presenting the enthronement of Dong Khanh as a strategy to preserve the state, while demoting Ham Nghi to the rank of duke.

Nevertheless, Can Vuong resistance movements rose up everywhere, continuing to recognize Ham Nghi as the legitimate sovereign, which left the Hue court in a passive position and increasingly dependent on France.

The last years of her life

Honored by successive emperors, she was continually granted more resplendent titles: in 1887 she became Grand Empress Dowager Tu Du Bac Hue; in 1889 she was styled Grand Grand Empress Dowager Tu Du Bac Hue Khang Tho. In 1900, Emperor Thanh Thai held a grand celebration for her 90th birthday, and at the same time conducted a rare ceremony of “five generations under one roof” (ngu dai dong duong) when Prince Vinh Tran was born.

In her final years, she became a spiritual center and a symbol of virtue for the entire royal clan. Scholar Vuong Hong Sen noted that in old age she was blind, yet still maintained a gentle demeanor and a refined manner of speaking.

Death

On 5 April 1901, Grand Grand Empress Dowager Tu Du passed away at the age of 91. The court held a solemn state funeral, offering sacrifices at her altar three times daily. Emperor Thanh Thai personally performed the funeral rites, showing respect for the woman who had exerted the most profound influence on the Nguyen dynasty in the nineteenth century.

She was buried at Xuong Tho Tomb, located within the mausoleum complex of Emperor Thieu Tri (Xuong Lang).

Her full posthumous title was:

Nghi Thien Tan Thanh Tu Du Bac Hue Trai Tuc Tue Dat Tho Duc Nhan Cong Chuong Empress.

Her spirit tablets are enshrined at Bieu Duc Hall (within Xuong Lang), at Luong Khiem Palace (within Khiem Lang), and at The Mieu in the Imperial City of Hue.

In 1983, Xuong Tho Tomb was looted by thieves, who took about 18–19 precious objects. After they were recovered, a 1988 court ruling ordered that all of them be “chemically processed” and turned over to the state treasury.

Family

Father: Pham Dang Hung

Mother: Tran Thi Nu

Husband: Emperor Thieu Tri

Biological son: Emperor Tu Duc

Grandsons (adopted sons of Emperor Tu Duc, who had no biological children): Duc Duc, Kien Phuc, Dong Khanh

Assessments and evaluations

In the view of many scholars, Empress Dowager Tu Du is regarded as the most benevolent, virtuous, and wise model of imperial motherhood (mau nghi) in the history of the Nguyen dynasty. Numerous voices in academic circles and in folk literature have accorded her special praise, seeing in her a rare female exemplar of the royal house.

Scholar Vuong Hong Sen extolled her as a figure surpassing many powerful women in world history. He compared her to Elizabeth I of England, Catherine II of Russia, and the Empress Dowager Cixi of the Qing. According to Vuong Hong Sen, those figures, though famous, were “more notorious than glorious,” whereas Empress Dowager Tu Du preserved an unblemished reputation. His assessment is an unusually high commendation:

Russia has Empress Catherine II…

England has Queen Elizabeth I…

The Qing dynasty has Empress Dowager Cixi…

each more notorious than meritorious.

Our Viet Nam has Empress Dowager Tu Du, whose renown is great but whose scandals are none – truly something rare.

In the folk tradition of Go Cong, her homeland, verses are transmitted that praise her character and connect auspicious omens to her life. Poetry likens her to a “natural” imperial mother from the age of twelve; the landscapes of Giong Son Quy and Giong Le Thuy are interpreted as portents for a future holy mother. Verses such as:

“Heaven grants the nation a gentle, virtuous mother,
At twelve, her imperial bearing comes naturally.
Giong Le Thuy foreshadows a sacred lord,
Go Son Quy foretells a heaven-ordained destiny.”

and another poem:

“Le Thuy reveals the sign of long auspice,
Quy Hill plants the roots of blessing.”

all show that the people revered her as a source of good fortune for the Nguyen court.

However, the image of Empress Dowager Tu Du is not entirely consistent across all historical sources. Some scholars and contemporary witnesses present a more critical view, especially in the context of the Nguyen dynasty’s decline under pressure from French colonialism.

A prominent critic is Phan Boi Chau. In Viet Nam vong quoc su (History of the Loss of Viet Nam), he describes her as “ignorant yet greedy,” manipulated by Nguyen Van Tuong through gifts and bribes, while Emperor Tu Duc had to consult her before making decisions. He argued that this collusion caused the collapse of state governance and the downfall of many loyal officials. His critique goes even further, treating Empress Dowager Tu Du and Emperor Tu Duc together as among the causes that led the country to ruin, even classing her among the “great enemies of the nation.”

In addition, researcher Ho Bach Thao also criticized her decisions during the turmoil following Tu Duc’s death. When the court disintegrated after the failed counterattack at Mang Ca, she insisted on returning to Hue instead of following Emperor Ham Nghi to the resistance base, and later issued an edict elevating Ung Ky to the throne as Emperor Dong Khanh – a monarch aligned with the French.

For Ho Bach Thao, these actions showed a lack of patriotic spirit, stemming from a desire to preserve the safety of herself and the court rather than protect national independence. His interpretation holds that this compromise left a stain on history, even though it cannot be denied that she was under immense pressure from the French and from a court deeply riven by internal divisions.

References

Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
Huỳnh Minh (2001), Gò Công xưa, Nxb Thanh Niên.
Phan Thứ Lang (2001), Sài Gòn vang bóng, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh
LN Lưu (2017), “Văn bia chùa Thiên Mụ”, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (143).
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục chính biên, tập 8, Nxb Giáo dục, bản điện tử.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2012), Đại Nam Thực Lục Chính Biên – Đệ Lục Kỷ Phụ Biên, quyển 13, Nxb Văn Hóa – Văn Nghệ.
Nguyễn Liên Phong (1913), Từ Dũ Hoàng Thái Hậu Truyện, Nxb Sài Gòn.
Phan Bội Châu (1969), Việt Nam vong quốc sử, Nxb Tao Đàn.
Chương Thâu & Trần Văn Giàu (2001), Phan Bội Châu toàn tập, tập 1, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Pháp (français)

Origines

L’impératrice Nghi Thien Chuong (20 juin 1810 – 22 mai 1901), plus connue sous le titre honorifique de Tu Du, impératrice douairière, fut une grande dame illustre de l’histoire de la dynastie des Nguyen. Elle fut Quy phi (noble concubine de premier rang) de l’empereur Thieu Tri et mère biologique de l’empereur Tu Duc.

Son nom personnel était Hang (姮) et ses noms de courtoisie étaient Nguyet, Thuong ou Hao. Elle naquit le 19e jour du 5e mois de l’année Canh Ngo (soit le 20 juin 1810), au sein du clan Pham Dang (Pham Dang thi, 范登氏), à Giong Son Quy (Go Rua), district de Tan Hoa, province de Gia Dinh (aujourd’hui ville de Go Cong, province de Tien Giang). Elle était la fille aînée du ministre des Rites, duc national (Duc Quoc cong) Pham Dang Hung, et de son épouse, dame Pham. Sa lignée familiale était prestigieuse : arrière-grand-père, bisaïeul et grand-père furent tous élevés à de hauts titres nobiliaires à titre posthume.

Dès l’enfance, elle se fit connaître comme une personne aimant la lecture, versée dans les classiques et l’histoire, dotée d’un caractère vertueux. À l’âge de douze ans à peine, elle manifesta une piété filiale exceptionnelle : lorsque sa mère tomba gravement malade et refusa que quiconque l’approche, elle resta pourtant jour et nuit à son chevet pour la soigner. À la mort de sa mère, elle observa le deuil avec une affliction et une tenue dignes d’une adulte, suscitant l’admiration des gens de près et de loin.

À quatorze ans, l’impératrice douairière Nhan Tuyen, ayant entendu parler de sa vertu et de sa douceur, la choisit pour devenir épouse de palais (phu thiep) du prince héritier Nguyen Phuc Mien Tong (le futur empereur Thieu Tri). Elle fut alors vivement appréciée aussi bien par l’impératrice douairière que par l’empereur Minh Mang.

Vie

Entrée au palais

Née dans une famille bien établie, élevée dans une stricte discipline, Pham Thi Hang développa très tôt un caractère droit, respectueux du rituel, et un mode de vie ordonné. En 1841, lorsque Thieu Tri monta sur le trône, la hiérarchie des titres dans l’enceinte du palais n’était pas encore clairement fixée ; elle fut donc, comme de nombreuses autres dames, appelée Cung tan (dame de rang du harem impérial).

L’année suivante, en 1842, l’empereur se préparant à une tournée d’inspection au Nord (Bac tuan), les membres du cortège furent choisis avec une extrême rigueur. Pham Thi Hang fut retenue pour l’accompagner. Durant ce voyage, elle devait se tenir jour et nuit aux côtés de l’empereur et veiller avec le plus grand soin sur les sceaux précieux et les insignes importants de la dynastie.

Les annales des Nguyen la décrivent comme une femme douce, modeste, d’une grande gravité, mais aussi très généreuse. Grâce à ces qualités, elle jouissait d’une grande autorité morale auprès des femmes du palais. Elle fut chargée de la fonction de Thuong nghi, tout en supervisant les Six Bureaux de l’intérieur du palais (Luc thuong).

De Cung tan à Thanh phi (1843)

En avril 1843, Pham Thi Hang fut promue Thanh phi de deuxième rang (Nhi giai Thanh phi), le titre le plus élevé parmi les concubines de ce degré. L’acte de nomination souligne qu’elle était issue d’une maison profondément marquée par l’instruction et la discipline, qu’elle possédait de bonnes manières, une allure digne, qu’elle savait respecter les supérieurs et ménager les inférieurs, et qu’elle s’acquittait consciencieusement de toutes les tâches de l’intérieur du palais.

Pieuse envers ses aînés et attentive à tous, elle avait su gagner le cœur de l’empereur et celui des dames du harem. Elle veillait au maintien du rituel et de l’ordre dans un arrière-palais encore agité par les bouleversements d’une dynastie récente.

Les formules de l’acte de promotion traduisent clairement l’estime de l’empereur Thieu Tri pour ses qualités et sa vertu. Il la considérait comme l’une des personnes ayant le plus contribué à stabiliser la gestion intérieure du palais, à un moment où le nouveau règne avait besoin de finesse et de solennité pour s’installer.

Promotion au rang de Quý phi de premier rang (1846)

En janvier 1846, elle fut élevée au titre de Quy phi de premier rang (Nhat giai Quy phi), c’est-à-dire le rang le plus élevé dans le harem, l’empereur Thieu Tri n’ayant pas institué de véritable impératrice en titre. La cérémonie de proclamation fut conduite par deux grands dignitaires, Vu Xuan Can et Ta Quang Cu. Les chroniques des Nguyen insistent sur le fait que la Quy phi devait être le modèle des Six Pavillons, que sa vertu surpassait celle des autres, qu’elle observait avec rigueur les règles du gynécée et qu’elle se voyait confier par l’empereur l’éducation des princes et des princesses.

À partir de ce moment, elle devint la personne la plus chérie de Thieu Tri. L’empereur ne prononçait pas son nom, mais l’appelait simplement « Phi ». Lorsqu’il siégeait au pavillon Kham Van pour entendre les affaires d’État, la Quy phi était autorisée à s’asseoir derrière un rideau pour suivre les délibérations – un privilège extrêmement rare dans l’histoire des harems féodaux.

Sa mémoire était particulièrement remarquable : tous les rapports des mandarins, les affaires tranchées par l’empereur, elle les retenait et pouvait les répéter sans erreur, apportant une aide précieuse au souverain. Dans le palais, elle traitait tous les princes et princesses avec équité, sans distinguer les enfants qu’elle avait mis au monde de ceux des autres épouses ; c’est pourquoi elle fut considérée comme la « mère en titre » de l’ensemble de la famille impériale.

Mort de Thieu Tri et paroles de confiance (1847)

Au début de l’année 1847, Thieu Tri fut frappé d’une grave maladie. La Quy phi veilla jour et nuit à son chevet, s’occupant des remèdes et maintenant l’ordre dans le palais. Avant de rendre le dernier soupir, l’empereur lui confia l’ensemble des affaires grandes et petites, l’appelant son « épouse de premier rang » (nguyen phoi), louant en elle une personne de grand mérite et de clairvoyance. Il déclara qu’il avait voulu la proclamer impératrice en titre, mais que la gravité de sa maladie ne lui en avait pas laissé le temps.

Ces dernières paroles du souverain devinrent la base de la légitimité qui permit au gouvernement de la hisser par la suite au rang le plus élevé au sein de la famille impériale.

Devenir impératrice douairière (1849)

Après la mort de Thieu Tri, le second prince, Hong Nham, monta sur le trône sous le nom de Tu Duc. Le nouveau souverain sollicita plusieurs fois l’élévation de sa mère au rang d’impératrice douairière (Hoang thai hau), mais celle-ci, par humilité, refusa.

Ce n’est qu’en 1849, lorsque le palais Gia Tho fut achevé, qu’elle accepta de recevoir le Sceau d’or et le Livre d’or, devenant officiellement impératrice douairière. À partir de cette date, elle prit part, lorsque nécessaire, aux affaires de l’État et devint le plus solide soutien moral de Tu Duc.

Le chagrin qu’elle éprouvait pour la perte de Thieu Tri était si profond qu’elle pleura au point d’en perdre progressivement la vue. Toute la cour savait que le lien conjugal entre Thieu Tri et Tu Du comptait parmi les histoires les plus émouvantes de la cour impériale Nguyen.

Grande impératrice douairière (1883)

En 1883, à la mort de l’empereur Tu Duc, le testament impérial ordonna de la proclamer Grande impératrice douairière (Thai hoang thai hau), sous le titre de Tu Du. Cependant, les événements politiques qui se succédèrent dans les mois suivants retardèrent la cérémonie. C’est la période de troubles que l’historiographie désigne comme « quatre mois, trois rois » (Tu nguyet Tam vuong), marquée par les successions et dépositions rapides de Duc Duc, Hiep Hoa et Kien Phuc.

Au cours de ces crises, l’impératrice douairière Tu Du exerça une autorité suprême à l’intérieur du palais. Les régents et les princes de sang, même lorsqu’ils détenaient le pouvoir, devaient solliciter son assentiment avant de décider de l’intronisation ou de la déposition d’un empereur. Elle approuva la destitution de Duc Duc après seulement trois jours de règne, accepta la montée sur le trône de Hiep Hoa, puis, plus tard, celle de Kien Phuc. Son autorité durant cette période fut quasi absolue.

Destitution de Ham Nghi et intronisation de Dong Khanh

En 1885, à la suite de l’échec de l’attaque contre les troupes françaises menée par Ton That Thuyet, la capitale impériale fut plongée dans le chaos et la famille royale dut fuir Hué. Tu Du, accompagnée de l’impératrice douairière de la famille Vu et de la concubine Hoc phi Nguyen Van Huong, forma ce que l’on appelait les « Trois dames du palais » (Tam cung), et fut contrainte de se réfugier à Quang Tri. Toutefois, en raison de son âge avancé et de son refus de suivre le parti belliciste de Ham Nghi, elle retourna au palais Khiem.

Le pouvoir se concentra alors presque entièrement entre ses mains. Le 27e jour du 6e mois lunaire de l’année 1885, lorsque les Français rendirent Hué à la dynastie Nguyen, l’impératrice douairière Tu Du consentit à la destitution de Ham Nghi et à l’intronisation de Dong Khanh (que Tu Duc avait adopté comme fils). Dans l’édit proclamé à l’empire, elle exprima sa gratitude pour la « protection » française, présenta l’élévation de Dong Khanh comme un moyen de préserver l’État et dégrada Ham Nghi au rang de duc.

Malgré cela, les mouvements Can Vuong qui se levèrent dans tout le pays continuèrent de reconnaître Ham Nghi comme souverain légitime, ce qui plaça la cour de Hué dans une position défensive et la rendit plus dépendante encore de la France.

Les dernières années

Respectée par les souverains successifs, elle se vit constamment accorder de nouveaux titres honorifiques. En 1887, elle devint « Tu Du Bac Hue, Grande impératrice douairière » ; en 1889, « Tu Du Bac Hue Khang Tho, Grande grande impératrice douairière ».

En 1900, l’empereur Thanh Thai organisa une grande cérémonie pour célébrer son 90e anniversaire, et profita de l’occasion pour accomplir un événement rarissime : la cérémonie des « cinq générations sous un même toit » (ngu dai dong duong), à la naissance du prince Vinh Tran. Dans ces dernières années, elle devint le centre moral de la famille impériale, un symbole de vertu pour tout le clan.

Le savant Vuong Hong Sen note qu’à la fin de sa vie, elle était aveugle, mais qu’elle conserva toujours une attitude conciliante et une manière de parler pleine d’élégance.

Décès

Le 5 avril 1901, la Grande grande impératrice douairière Tu Du s’éteignit à l’âge de 91 ans. La cour organisa des funérailles nationales solennelles, avec des offrandes quotidiennes présentées trois fois par jour. L’empereur Thanh Thai accomplit lui-même les rites sacrificiels, en signe de respect envers cette femme qui avait exercé une influence profonde sur l’histoire de la dynastie Nguyen au XIXe siècle.

Elle fut inhumée au mausolée Xuong Tho, situé dans l’enceinte du tombeau de Thieu Tri (Xuong Lang). Son titre posthume complet est :

Nghi Thien Tan Thanh Tu Du Bac Hue Trai Tuc Tue Dat Tho Duc Nhan Cong Chuong, impératrice.

Sa tablette ancestrale est vénérée au sanctuaire Bieu Duc (Xuong Lang), au pavillon Luong Khiem (Khiem Lang) et au temple dynastique The Mieu dans la Cité impériale de Hué.

En 1983, le tombeau de Xuong Tho fut pillé par des malfaiteurs qui emportèrent environ 18 à 19 objets précieux. Après leur récupération, selon un jugement rendu en 1988, tous furent « fondus et analysés » et versés au trésor public.

Famille

Père : Pham Dang Hung

Mère : Tran Thi Nu

Époux : l’empereur Thieu Tri

Fils biologique : l’empereur Tu Duc

Petits-fils (fils adoptifs de Tu Duc, l’empereur n’ayant pas d’enfant) : Duc Duc, Kien Phuc, Dong Khanh

Appréciations et jugements

Aux yeux de nombreux chercheurs, l’impératrice douairière Tu Du est considérée comme l’une des figures féminines les plus bienveillantes, vertueuses et clairvoyantes de l’histoire des Nguyen. Dans les milieux académiques comme dans la littérature populaire, elle fait l’objet d’éloges particuliers, souvent présentée comme un modèle féminin rare au sein de la monarchie.

Le savant Vuong Hong Sen l’a célébrée comme une figure surpassant de nombreuses femmes de pouvoir dans le monde. Il la compare à Elizabeth Ire d’Angleterre, à Catherine II de Russie ou à l’impératrice douairière Cixi de la dynastie Qing. Selon lui, ces personnages, bien que célèbres, ont connu « plus de scandales que de bonne renommée », alors que l’impératrice douairière Tu Du a su préserver une réputation intacte. Son appréciation est un éloge rarement aussi appuyé :

« La Russie a l’impératrice Catherine II… l’Angleterre a la reine Elisabeth Ire… la dynastie Qing a l’impératrice douairière Cixi… où les torts l’emportent sur les mérites. Notre pays Nam a l’impératrice douairière Tu Du, qui a la renommée sans les scandales : c’est vraiment chose rare. »

Dans la tradition orale de Go Cong, sa terre natale, circulent des vers qui louent sa personnalité et les présages heureux liés à sa vie. La poésie affirme que, dès l’âge de douze ans, elle portait « naturellement » la stature d’une mère de la nation ; les paysages de Giong Son Quy et de Giong Le Thuy y sont interprétés comme des signes annonciateurs d’une sainte mère à venir. On trouve par exemple :

« Le Ciel a donné à la mère de la nation une vertu douce et modeste,
Dès l’âge de douze ans, elle fut ainsi, naturellement.
Giong Le Thuy symbolise le saint souverain,
La colline Son Quy annonce un destin céleste. »

Ou encore :

« Le Thuy présente de durables heureux auspices,
La colline Quy établit les fondations de la félicité. »

Ces vers témoignent de la manière dont le peuple la vénérait comme source de bénédiction pour la dynastie Nguyen.

Cependant, l’image de l’impératrice douairière Tu Du n’est pas uniforme dans toutes les sources. Certains chercheurs et témoins contemporains ont proposé une lecture critique, surtout dans le contexte de l’affaiblissement de la dynastie Nguyen sous la pression coloniale française.

Parmi les voix les plus virulentes figure celle de Phan Boi Chau. Dans Viet Nam vong quoc su, il la décrit comme « ignorante et cupide » (ngu lai tham), manipulée par Nguyen Van Tuong à coups de présents, au point que l’empereur Tu Duc devait consulter sa mère pour toute affaire importante. Selon lui, cette connivence aurait contribué au déclin du gouvernement et à la perte de nombreux fidèles serviteurs. Son jugement est encore plus sévère lorsqu’il considère la mère et le fils – Tu Du et Tu Duc – comme l’une des causes majeures de la chute du pays, allant jusqu’à la ranger parmi les « grands ennemis de la nation ».

Par ailleurs, le chercheur Ho Bach Thao critique également ses décisions lors des troubles qui suivirent la mort de Tu Duc. Lorsque la cour se disloqua après l’échec de la contre-attaque de Mang Ca, elle insista pour revenir à Hué au lieu de suivre l’empereur Ham Nghi dans la résistance, puis elle promut par un édit l’accession d’Ung Ky au trône sous le nom de Dong Khanh, un souverain notoirement proche des Français.

Pour Ho Bach Thao, cette conduite révèle l’absence de véritable sentiment patriotique, motivée surtout par le souci de la sécurité personnelle et de la sauvegarde de la cour, plus que par la défense de l’indépendance nationale. À ses yeux, ce compromis avec la France constitue une tache dans l’histoire, même s’il reconnaît que Tu Du subissait alors une pression immense de la part des autorités françaises et de la cour profondément divisée.

References

Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
Huỳnh Minh (2001), Gò Công xưa, Nxb Thanh Niên.
Phan Thứ Lang (2001), Sài Gòn vang bóng, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh
LN Lưu (2017), “Văn bia chùa Thiên Mụ”, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (143).
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục chính biên, tập 8, Nxb Giáo dục, bản điện tử.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2012), Đại Nam Thực Lục Chính Biên – Đệ Lục Kỷ Phụ Biên, quyển 13, Nxb Văn Hóa – Văn Nghệ.
Nguyễn Liên Phong (1913), Từ Dũ Hoàng Thái Hậu Truyện, Nxb Sài Gòn.
Phan Bội Châu (1969), Việt Nam vong quốc sử, Nxb Tao Đàn.
Chương Thâu & Trần Văn Giàu (2001), Phan Bội Châu toàn tập, tập 1, Nxb Thuận Hóa.

Tiếng Trung (中文)

身世

儀天章皇后（1810年6月20日－1901年5月22日），以尊號慈裕太后最為人所知，是阮朝歷史上一位享有盛名的命婦。她曾為紹治帝的一階貴妃，亦為嗣德帝之生母。

她諱姮，字月，又字常或豪。生於庚午年五月十九日（即1810年6月20日），出自范登氏宗族，籍貫嘉定省新和縣山龜塍（俗稱龜丘，今前江省箇功市）。其父為禮部尚書、德國公范登興，母為德國夫人范氏，是二人之長女。其家族世代顯赫，高祖、曾祖及祖父皆曾被追封高貴爵位。

自幼她即以好學著稱，喜讀經史，品德賢淑。十二歲時便表現出非凡的孝心：其母重病，不欲旁人近身，然她仍晝夜侍奉，親自煎藥進湯。母親逝世後，她守喪哀戚，如成人一般，遠近皆稱頌。十四歲時，仁宣太后聞其賢淑之名，擇入宮為皇長子阮福綿宗之府妾（即後來的紹治帝）。她深得太后與明命帝的喜愛。

生平

入宮

范氏姮出身於家風嚴謹之家，自幼受教育極為嚴格，因此性情早成端莊恭謹，行止有度。至1841年，紹治帝甫登基，後宮品秩尚未整定，她與諸多侍妾一同統稱為宮嬪。翌年（1842年），皇帝準備北巡，隨駕人員甄選極為嚴苛，范氏姮獲選隨侍。其行旅之中，她晝夜伴駕，小心翼翼看守朝廷寶璽及諸多重要信物。

阮朝實錄記載她性情溫和、謙遜謹嚴而又寬厚，以此德行在眾宮人中頗具威望。她被授予尚儀之職，並兼管內廷六尚諸務。

由宮嬪至成妃（1843年）

1843年四月，范氏姮被晉封為二階成妃，為二階妃嬪之首。冊文稱其出自家教嚴整之門庭，舉止合於法度，又姿容端莊，知敬上愛下，凡內廷諸事皆竭力辦理。她孝順周全，深得帝心與宮人愛戴，能在新朝後宮局勢多變之際，維持禮法與秩序。

冊封辭中處處流露紹治帝對其才德之尊重，視她為穩定內政、整飭宮闈風紀的重要功臣，尤在王朝草創之初，百事待理之時，更賴其柔中帶剛的調和與維持威儀。

晉封一階貴妃（1846年）

至1846年正月，她又被授予一階貴妃之尊號，因紹治帝未立皇后，故貴妃實為後宮之最高位。宣冊一事由武春謹與謝光鉅兩位大臣奉命主持。阮朝諸記載皆強調，貴妃為六宮表率，德行出眾，嚴守閨門禮法，並深得皇帝信任，被委以教養諸皇子、公主之責。

自此之後，她成為紹治帝極為寵愛之人，皇帝不呼其名，只稱一聲「妃」。每當紹治帝御坐欽文殿聽理政事時，貴妃得以在帷幕後側聽諸奏議，此乃封建內廷史上極為罕見的殊恩。

她記憶力格外出眾，群臣所奏之辭、皇帝處理之政事，她皆記憶分明，轉述毫不差謬，對帝王輔佐甚力。在宮中，她對所有皇子、公主一視同仁，不分親子與庶出，因而被視為當時整個皇室的「嫡母」。

紹治帝崩逝與遺命（1847年）

1847年初，紹治帝罹患重病。貴妃晝夜侍側，照料藥餌並維持宮中秩序。於入殮之前，皇帝將朝中大小事悉數託付於她，稱其為「元配」，讚其有福德而賢明。帝亦明言，本欲正式冊立她為皇后，但因病勢過急，未及行之。此一遺命遂成為她日後受尊於宗廟、被奉為皇室最高女性尊位之正當依據。

成為皇太后（1849年）

紹治帝崩後，次子弘任即位，即嗣德帝。新帝屢次奏請尊其生母為皇太后，然她屢以謙辭推卻。直至1849年，嘉壽宮落成，她方才受奉金寶、金冊，正式登位為皇太后。自此以後，她在必要時參與朝政，亦成為嗣德帝最大的精神支柱。

她對紹治帝思念極深，常常涕泣不已，以致視力受損。朝中上下皆知，紹治帝與慈裕太后之夫妻情義，乃阮宮最動人心弦的故事之一。

太皇太后（1883年）

1883年，嗣德帝駕崩，遺詔尊其母為太皇太后，號慈裕。然而其後數月政局多舛，典禮一再延宕。此段動盪時期於史書中被稱為「四月三王」，意指育德帝、協和帝與建福帝三位君主接連被廢立。

在這些變局之中，慈裕太后成為內廷最高權威。無論是輔政大臣，抑或皇親國戚，即便握有實權，凡關乎帝位廢立之大事，皆須先請示於她。她先在育德帝登基三日後即准其廢黜，隨後同意立協和帝，又再贊同改立建福帝。於此階段，她的權勢幾近絕對。

廢咸宜帝，立同慶帝

1885年，由尊室說指揮的對法軍突擊行動失敗，京城大亂，皇室被迫離開順化。慈裕與武氏太后及學妃阮文香並稱「三宮」，隨眾人避難至廣治。然而，由於年事已高且不願追隨咸宜帝的主戰路線，她選擇返回謙宮。

當時實權幾乎盡歸於她。1885年農曆六月二十七日，法國將順化交還阮朝之際，慈裕太后同意廢黜咸宜帝，改立由嗣德帝收為養子的同慶帝。在詔告天下之文中，她表達對法國「保護」的感謝，認為擁立同慶乃安定社稷之權宜之計，同時貶咸宜帝為公爵。

儘管如此，各地勤王運動仍紛起，以咸宜帝為正統，致使順化朝廷處境被動，更加深陷於對法國的依賴之中。

晚年

歷代繼位諸帝皆對她極為尊崇，屢加尊號：1887年加封為慈裕博惠太皇太后，1889年又進為慈裕博惠康壽太太皇太后。1900年，成泰帝為她舉行九十壽辰大典，並藉永珍皇子誕生之機，舉辦罕見的「五代同堂」禮儀。晚年之際，她成為整個皇族的精神核心與德行象徵。學者王洪嬋記載，她晚年已雙目失明，但仍保持寬和的風度與溫雅的言談。

逝世

1901年4月5日，慈裕太太皇太后崩逝，享壽九十一歲。朝廷舉行隆重國喪，每日設案祭奠三次。成泰帝親自主祭，以示對這位十九世紀阮朝史上影響最深遠女性的敬重。她葬於紹治陵區內的昌壽陵（又稱昌陵）。

她的全諡為「儀天贊聖慈裕博惠齋肅慧達壽德仁恭章皇后」。

其神位奉祀於昌陵之表德殿、謙陵之良謙殿，以及順化皇城內的世廟。

1983年，昌壽陵遭盜墓賊挖掘，約有十八至十九件陪葬寶物被盜。其後部分物品被追回，但依1988年法院裁決，全部被熔化「檢驗」，並充公納入國庫。

家眷

・父：范登興。

・母：陳氏女。

・夫：紹治帝。

・親生子：嗣德帝。

・孫輩（皆為嗣德帝因無子而收養）：育德帝、建福帝、同慶帝。

評價

在眾多學者的評價中，慈裕太后被視為阮朝歷史上最為慈厚、德行高潔且賢明的母儀之一。學術界與民間文學中的許多聲音，都以特別崇敬的語調稱頌她，把她視為王朝中極為罕見的女性典範。

學者王洪嬋曾高度讚美她，認為其形象遠勝世界上許多掌權女性。他將她與英國伊麗莎白一世、俄國葉卡捷琳娜二世以及清朝慈禧太后相提並論。依王洪嬋之見，這些人物雖名聲顯赫，然「過失多於清譽」，而慈裕太后卻得以保全名節。他的評論頗為罕見，大意是說：「俄國有女皇葉卡捷琳娜二世，英國有女王伊麗莎白一世，清朝有慈禧太后，皆是名大而過多。唯我南國有慈裕太后，只有美名而少禍患，實屬罕見。」

在她的故鄉箇功一帶民間，流傳著許多歌詩，用以頌揚她的人品與一生所伴隨的吉兆。詩句比擬說，自她十二歲起便「自然而然」具有國母風範；而山龜塍、壘水塍一帶景物，也被視為預示未來聖母降世的祥兆。如有詩云：

「青天國母性溫賢，

十二芳齡德自全。

壘水塍間象聖主，

山龜岡上應天緣。」

又如另一首曰：

「壘水呈長瑞，

龜丘築福基。」

皆顯示百姓視她為阮朝的福源而加以景仰。

然而，關於慈裕太后的形象，各種史料並非完全一致。一些學者與同時代見證者提出了頗為批判的視角，特別是在阮朝在法國殖民壓力下日益衰弱的歷史背景中。代表性人物是潘佩珠，他在《越南亡國史》中描述慈裕太后為「愚而又貪」之人，認為她受阮文祥以禮物收買而受其操縱，嗣德帝處理政事多要先問其意見方敢決斷。他指出，這種勾結導致朝政敗壞，諸多忠臣因此遭受迫害。潘佩珠的批評更進一步，將慈裕太后與嗣德帝母子視為把國家推向滅亡道路的重要原因之一，甚至將她列入「國之大賊」之列。

此外，研究者胡白草亦對她在嗣德帝死後動亂時期所作的抉擇提出批評。當芒卡城壘的反攻戰失敗、朝廷幾近瓦解之際，她堅持返回順化，而非隨咸宜帝入山抗戰，隨後又下諭擁立膺祺登基為同慶帝（一位親法的君主）。在胡白草看來，此舉缺乏愛國之心，更多是出於維護自身與朝廷安全的考量，而非捍衛民族獨立。他認為，這種妥協態度在歷史上留下了污點，儘管也不能否認當時她承受了來自法國與嚴重分裂的朝廷雙重壓力。

參考資料

Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.
Huỳnh Minh (2001), Gò Công xưa, Nxb Thanh Niên.
Phan Thứ Lang (2001), Sài Gòn vang bóng, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh
LN Lưu (2017), “Văn bia chùa Thiên Mụ”, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (143).
Quốc sử quán triều Nguyễn (2006), Đại Nam thực lục chính biên, tập 8, Nxb Giáo dục, bản điện tử.
Quốc sử quán triều Nguyễn (2012), Đại Nam Thực Lục Chính Biên – Đệ Lục Kỷ Phụ Biên, quyển 13, Nxb Văn Hóa – Văn Nghệ.
Nguyễn Liên Phong (1913), Từ Dũ Hoàng Thái Hậu Truyện, Nxb Sài Gòn.
Phan Bội Châu (1969), Việt Nam vong quốc sử, Nxb Tao Đàn.
Chương Thâu & Trần Văn Giàu (2001), Phan Bội Châu toàn tập, tập 1, Nxb Thuận Hóa.