Lăng Tự Đức (Khiêm Lăng)

Tên gọi và vị trí địa lý

Lăng Tự Đức (嗣德陵) là một quần thể kiến trúc lăng tẩm quy mô lớn của triều Nguyễn, trong đó có khu an táng vua Tự Đức. Di tích nằm trong một thung lũng hẹp thuộc làng Dương Xuân Thượng, tổng Cư Chánh xưa; nay thuộc tổ dân phố Thượng Ba, phường Thủy Xuân, quận Thuận Hóa, thành phố Huế.

Khi khởi dựng, nhà vua đặt tên công trình là Khiêm Cung (謙宮), sau khi vua băng hà, theo lệ đặt tên lăng miếu, công trình được đổi gọi là Khiêm Lăng (謙陵)

Lịch sử và nhân vật

Lịch sử xây dựng lăng

Làm vua trong bối cảnh xã hội khó khăn, bên ngoài giặc ngoại xâm tấn công, bên trong huynh đệ lục đục giành nhau ngôi báu, bản thân nhà vua lại đau ốm, bệnh hoạn không có con. Vậy nên, Tự Đức đã sớm nghĩ đến việc chuẩn bị nơi hậu sự cho mình ngay khi còn tại vị. Là người uyên thâm Nho học, giỏi thi phú và giàu cảm xúc, nhà vua chủ ý chọn một không gian sơn thủy u tịch, vừa phù hợp với quan niệm phong thủy, vừa đáp ứng nhu cầu nghỉ ngơi, suy tưởng trong lúc sinh thời. Địa điểm được lựa chọn là một thung lũng hẹp thuộc làng Dương Xuân Thượng, tổng Cư Chánh, cách kinh thành Huế không xa.

Công trình được khởi dựng với danh xưng là Vạn Niên Cơ. Tuy nhiên, Vạn Niên Cơ được xây dựng trong bối cảnh đất nước gặp nhiều khó khăn, ngân khố cạn kiệt, chiến tranh với thực dân Pháp ngày càng căng thẳng, đời sống binh lính và dân phu vô cùng cực nhọc. Việc huy động lao dịch lớn, cùng sự hà khắc của một số quan lại giám công, đã làm dấy lên sự oán thán sâu rộng trong dân chúng và quân sĩ. Trong dân gian lưu truyền câu vè phản ánh nỗi thống khổ ấy:

Vạn Niên là Vạn Niên nào,
Thành xây xương lính, hào đào máu dân.

Đỉnh điểm của sự bất mãn là sự kiện loạn Chày Vôi nổ ra vào ngày mùng 8 tháng 9 âm lịch năm Bính Dần (1866), tức năm Tự Đức thứ 19. Lợi dụng tâm lý oán giận của quân dân đang làm việc tại công trường xây dựng vạn niên cơ, Đoàn Hữu Trưng cùng các em là Đoàn Hữu Ái, Đoàn Tư Trực, liên kết với một số tôn thất và quan lại như Trương Trọng Hòa, Phạm Lương, Tôn Thất Cúc, Tôn Thất Giác, Bùi Văn Liệu, Nguyễn Văn Quí, đã phát động binh biến, lấy danh nghĩa tôn lập Đinh Đạo (tức Ưng Đạo, cháu ruột vua Tự Đức) lên ngôi.

Do lực lượng phần lớn là dân phu, sử dụng chày vôi – công cụ lao động làm vũ khí, nên cuộc nổi dậy này được dân gian gọi là “giặc chày vôi”. Tuy nhiên, cuộc khởi nghĩa nhanh chóng thất bại. Đinh Đạo cùng gia quyến đều bị sát hại; Đoàn Hữu Trưng và hai người em bị xử tử khi tuổi đời còn rất trẻ.

Sau biến cố ấy, vua Tự Đức vô cùng chấn động và tự trách. Nhà vua cho đổi tên công trình từ Vạn niên cơ thành Khiêm Cung, thể hiện thái độ tự kiểm, nhận lỗi với dân. Đồng thời, vua thân viết bài biểu trần tình để tạ tội trước triều thần và thiên hạ.

Việc xây dựng Khiêm Cung tiếp tục được tiến hành nhưng thận trọng và tiết chế hơn. Đến năm 1873, toàn bộ công trình cơ bản hoàn thành. Tuy vậy, vua Tự Đức vẫn tiếp tục sinh sống thêm 10 năm nữa, cho đến khi băng hà vào năm 1883. Sau khi nhà vua qua đời, Khiêm Cung được cải danh theo lệ chế thành Khiêm Lăng, tức lăng Tự Đức như tên gọi ngày nay.

Nhân vật thờ tự

Lăng Tự Đức là vua Tự Đức (Nguyễn Phúc Hồng Nhậm), vị hoàng đế thứ tư của triều Nguyễn, là vị vua có thời gian trị vì dài nhất nhất triều đại này (1847 – 1883). Bài vị của nhà vua được an trí tại điện Hòa Khiêm trong khu tẩm điện. Bên cạnh vua Tự Đức, trong khu vực lăng còn thờ Thái hậu Từ Dụ và Hoàng hậu Lệ Thiên Anh.

Kiến trúc cảnh quan

Toàn bộ khu lăng Tự Đức được quy hoạch theo bố cục song trục, gồm hai bộ phận chính là trục tẩm điện và trục lăng mộ, chạy song song với nhau trong một thung lũng khép kín. Cách tổ chức không gian này tạo nên sự hài hòa giữa nơi sinh hoạt, thưởng ngoạn khi nhà vua còn sống và không gian an táng.

Về phong thủy, khu lăng lấy núi Giáng Khiêm ở phía trước làm tiền án, núi Dương Xuân ở phía sau làm hậu chẩm, trong khi hồ Lưu Khiêm giữ vai trò minh đường tụ thủy, vừa điều hòa cảnh quan vừa mang ý nghĩa sinh khí. Đáng chú ý, gần 50 công trình kiến trúc trong toàn khu lăng – từ điện, đình, tạ, viện cho đến cầu, hồ đều thống nhất dùng chữ “Khiêm” trong tên gọi, phản ánh rõ tư tưởng tự tỉnh, khiêm cung mà vua Tự Đức chủ ý gửi gắm.

Bao bọc toàn bộ khu lăng là La thành xây bằng gạch và đá núi, cao khoảng 2,5 m, chu vi dài hơn 1.800 m, vừa xác lập ranh giới không gian linh thiêng, vừa bảo vệ địa thế phong thủy. La thành mở ba cửa chính: Vụ Khiêm môn (務謙門), Thượng Khiêm môn (尚謙門) và Tự Khiêm môn (自謙門).

Cảnh quan hồ Lưu Khiêm

Không gian cảnh quan phía trước lăng nổi bật với hồ Lưu Khiêm (流謙湖), hồ lấy nước từ phía tả, uốn lượn ôm trọn cả hai trục tẩm và lăng, tạo nên một vòng thủy bao bọc mềm mại. Giữa hồ là Khiêm đảo (謙島), gồm những khoảnh đất trồng hoa, xen kẽ các hang nhỏ từng dùng để nuôi chim thú quý. Trên đảo dựng ba ngôi đình nhỏ: Nhã Khiêm đình (雅謙亭), Lạc Khiêm đình (樂謙亭) và Tiêu Khiêm đình (標謙亭).

Dọc bờ hồ có Xung Khiêm tạ (冲謙榭) và Dũ Khiêm tạ (俞謙榭), nơi vua Tự Đức thường lui tới để đọc sách, làm thơ, ngắm cảnh. Ba cây cầu Tuần Khiêm, Tiễn Khiêm và Do Khiêm bắc qua hồ, dẫn lối vào những đồi thông xanh mát, làm tăng chiều sâu không gian và nhịp điệu cảnh quan.

Khu tẩm điện

Khu tẩm điện là nơi nhà vua sinh hoạt khi còn sống và thờ tự sau khi băng hà. Phía ngoài có hai tòa nhà vuông Công Khiêm và Cung Khiêm. Ba cấp tam cấp lát đá Thanh dẫn lên Khiêm Cung môn (謙宮門) – cổng chính của trục tẩm điện, kiến trúc ba gian, phía trên có cổ lâu.

Bên trong Khiêm Cung môn là không gian sinh hoạt trung tâm của nhà vua. Chính giữa là điện Hòa Khiêm (和謙殿), kiểu nhà kép, vốn là nơi vua thiết triều và làm việc, nay dùng để thờ bài vị vua Tự Đức và Hoàng hậu. Hai bên tả – hữu phía trước là Pháp Khiêm vu (法謙廡) và Lễ Khiêm vu (禮謙廡), dành cho quan văn, quan võ chầu hầu.

Phía sau điện Hòa Khiêm là điện Lương Khiêm (良謙殿), nguyên là nơi vua nghỉ ngơi, về sau dùng để thờ vong linh bà Từ Dụ Thái hậu, mẹ vua Tự Đức. Bên phải điện Lương Khiêm có Ôn Khiêm đường (溫謙堂), nơi cất giữ đồ ngự dụng. Đặc biệt, bên trái là Minh Khiêm đường (鳴謙堂), nhà hát cung đình để vua xem diễn xướng, hiện được xem là một trong những nhà hát cổ nhất Việt Nam còn tồn tại.

Tiếp về phía sau là Tòng Khiêm viện (從謙院) và Dụng Khiêm viện (用謙院), rồi đến Ích Khiêm các (益謙閣) và khu vườn hoa, tạo thành không gian khép kín nhưng giàu tính sinh hoạt.

Bên hữu trục tẩm là một khu nhà rộng, chia thành nhiều phòng nhỏ, từng là nơi ở của các phi tần mỗi khi nhà vua ngự giá đến Khiêm Cung. Gần phía trước có Chí Khiêm đường (至謙堂), nơi thờ các cung phi tiền triều; hai bên là Y Khiêm viện (依謙院) và Trì Khiêm viện (持謙院), dùng làm chỗ ở cho các cung phi theo hầu cả khi vua còn sống lẫn sau khi băng hà.

Khu lăng mộ

Trục lăng mộ được bố trí lùi về phía sau so với trục tẩm điện, tạo sự tách biệt cần thiết giữa không gian sinh hoạt và nơi an táng.

Mở đầu là Bái đình, với hai hàng tượng quan văn, quan võ chầu hầu. Tiếp đến là Bi đình, nơi đặt tấm bia đá Thanh nặng khoảng 20 tấn, khắc bài “Khiêm Cung Ký” do chính vua Tự Đức soạn vào năm 1871. Tuy có đến 103 bà vợ nhưng Tự Đức không có con nối dõi nên đã viết bài văn bia này thay cho bia Thánh đức thần công trong các lăng khác. Toàn bài văn dài 4.935 chữ, là một bản tự thuật của nhà vua về cuộc đời, vương nghiệp cũng như những rủi ro, bệnh tật của mình. Tự Đức muốn dùng tấm bia khổng lồ đó để kể công và nhận tội trước lịch sử. Ông tự nhận tội mình: “Không sáng suốt trong việc biết người, ấy là của ta; dùng người không đúng chỗ, cũng là tội của ta; hàng trăm việc không làm được; đều là tội của ta cả…” và ông nhường cho sử sách đời sau đánh giá công, tội của mình. Đây là tấm bia duy nhất 1 hoàng đế tự viết ra cho mình. Năm 2015, Bia Khiêm Cung ký được công nhận Bảo vật quốc gia Việt Nam.

Sau Bi đình là hai trụ biểu cao vút như hai ngọn đuốc, tiếp đến là hồ Tiểu Khiêm (小謙池) hình trăng non, hứng nước mưa, mang ý nghĩa thanh tẩy linh hồn. Cuối cùng là Bửu thành hai lớp, bên trong dựng Bửu phong bằng đá Thanh, hình thức gần với bửu phong lăng Gia Long, dài 2,96 m, rộng 1,58 m, cao 2,47 m, đánh dấu nơi an táng của nhà vua.

Hiện vật

Bia Khiêm Cung ký
Tượng quan hầu
Tranh vẽ ngược trong Điện Lương Khiêm

Xếp hạng

Lăng Tự Đức được công nhận là di tích cấp quốc gia (loại hình kiến trúc nghệ thuật) theo Quyết định số 54-VH/TTQĐ ngày 29/4/1979 của Bộ Văn hóa – Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch).

Tài liệu tham khảo

Thanh Hòa, “Khiêm Lăng – vẻ lãng mạn của lăng mộ hoàng gia xứ Huế”, Thông tấn xã Việt Nam, Ngày 16/04/2023.
LĂNG HOÀNG ĐẾ TỰ ĐỨC (Khiêm Lăng) – hueworldheritage.org.vn
Lăng vua Tự Đức (Khiêm Lăng) – khamphahue.com.vn

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh (English)

Name and Geographical Location

Tu Duc Mausoleum (嗣德陵) is a large-scale royal mausoleum complex of the Nguyen Dynasty, which includes the burial area of Emperor Tu Duc. The monument is located in a narrow valley belonging to Duong Xuan Thuong village, formerly Cu Chanh canton; today it lies within Thuong Ba residential quarter, Thuy Xuan Ward, Thuan Hoa District, Hue City.

When construction first began, the emperor named the complex Khiem Cung (謙宮). After his death, in accordance with traditional naming conventions for imperial mausoleums, it was renamed Khiem Lang (謙陵).

History and Historical Figures
Construction History of the Mausoleum

Tu Duc ascended the throne during a period of severe social hardship: foreign invasions threatened the country from outside, internal conflicts among royal relatives destabilized the court, and the emperor himself suffered from chronic illness and had no offspring. For these reasons, Tu Duc began preparing his burial place while he was still alive.

A deeply Confucian scholar, accomplished in poetry and prose, and rich in emotion, the emperor deliberately chose a secluded landscape of mountains and water that conformed to geomantic principles while also serving as a place of rest and contemplation during his lifetime. The chosen site was a narrow valley in Duong Xuan Thuong village, Cu Chanh canton, not far from the imperial capital of Hue.

The project was initially constructed under the name Van Nien Co. However, its construction took place during a time when the national treasury was depleted, warfare with French colonial forces was intensifying, and the lives of soldiers and conscripted laborers were extremely harsh. Large-scale forced labor, combined with the severity of certain supervising officials, provoked deep resentment among both the populace and the military. This suffering was reflected in a popular folk verse:

“Which Van Nien is this Van Nien?
Walls built with soldiers’ bones,
Moats dug with the people’s blood.”

The peak of this discontent was the outbreak of the Chay Voi Rebellion on the 8th day of the 9th lunar month in the year Binh Dan (1866), the 19th year of Tu Duc’s reign. Exploiting the anger of the soldiers and laborers working at the Van Nien Co construction site, Doan Huu Trung, together with his brothers Doan Huu Ai and Doan Tu Truc, allied with several royal family members and officials such as Truong Trong Hoa, Pham Luong, Ton That Cuc, Ton That Giac, Bui Van Lieu, and Nguyen Van Qui, launched an uprising under the pretext of enthroning Dinh Dao (also known as Ung Dao, a nephew of Emperor Tu Duc).

As the rebel force consisted largely of laborers armed with lime pestles—their working tools—the uprising became popularly known as the “lime-pestle rebels.” The revolt, however, was swiftly suppressed. Dinh Dao and his entire family were executed, while Doan Huu Trung and his two brothers were put to death at a very young age.

Deeply shaken by the incident, Emperor Tu Duc reproached himself. He ordered the project to be renamed from Van Nien Co to Khiem Cung, expressing an attitude of self-reflection and acknowledgment of fault before the people. The emperor personally composed a memorial of confession to apologize to the court and the nation.

Construction of Khiem Cung continued afterward in a more cautious and restrained manner. By 1873, the main works were essentially completed. Nevertheless, Tu Duc lived for another ten years and passed away in 1883. Following his death, Khiem Cung was renamed Khiem Lang in accordance with ritual regulations, which is the name by which it is known today.

Figures Worshipped

Tu Duc Mausoleum is dedicated to Emperor Tu Duc (Nguyen Phuc Hong Nham), the fourth emperor of the Nguyen Dynasty and the longest-reigning ruler of the dynasty (1847–1883). His spirit tablet is enshrined in Hoa Khiem Hall within the temple complex. In addition to Emperor Tu Duc, the mausoleum also venerates Empress Dowager Tu Du and Empress Le Thien Anh.

Architectural Landscape

The entire Tu Duc Mausoleum complex is planned according to a dual-axis layout, consisting of two main components: the temple axis and the burial axis, running parallel to each other within a closed valley. This spatial organization creates harmony between the living and recreational spaces used by the emperor during his lifetime and the burial area.

In terms of feng shui, the mausoleum uses Giang Khiem Mountain at the front as the “protective screen,” Duong Xuan Mountain at the rear as the “backrest,” while Luu Khiem Lake serves as the “bright hall” that gathers water, regulating the landscape and symbolizing vital energy. Notably, nearly fifty architectural structures throughout the complex—ranging from halls, pavilions, and terraces to bridges and lakes—share the character “Khiem” in their names, clearly reflecting the emperor’s philosophy of humility and self-restraint.

Encircling the entire complex is a defensive wall (La Thanh) built of brick and mountain stone, approximately 2.5 meters high and over 1,800 meters in circumference. It defines the sacred boundary while protecting the geomantic setting. The wall has three main gates: Vu Khiem Gate (務謙門), Thuong Khiem Gate (尚謙門), and Tu Khiem Gate (自謙門).

Luu Khiem Lake Landscape

The landscape space in front of the mausoleum is highlighted by Luu Khiem Lake (流謙湖), which draws water from the left side and gently curves around both the temple and burial axes, forming a soft, enclosing water ring. At the center of the lake is Khiem Islet (謙島), consisting of flower gardens interspersed with small grottoes once used to keep rare birds and animals. Three small pavilions stand on the islet: Nha Khiem Pavilion (雅謙亭), Lac Khiem Pavilion (樂謙亭), and Tieu Khiem Pavilion (標謙亭).

Along the lake’s banks are Xung Khiem Terrace (冲謙榭) and Du Khiem Terrace (俞謙榭), where Emperor Tu Duc often came to read, compose poetry, and enjoy the scenery. Three bridges—Tuan Khiem, Tien Khiem, and Do Khiem—span the lake, leading toward pine-covered hills, enhancing spatial depth and rhythmic movement within the landscape.

Temple Complex

The temple complex served as the emperor’s living quarters during his lifetime and as a place of worship after his death. At the outer area stand two square buildings, Cong Khiem and Cung Khiem. Three stone-paved terraces lead up to Khiem Cung Gate (謙宮門), the main entrance of the temple axis, a three-bay structure topped with an upper pavilion.

Inside the gate lies the central living and ceremonial space. At the center stands Hoa Khiem Hall (和謙殿), a double-structure hall originally used for court audiences and imperial administration, now serving as the place where the spirit tablets of Emperor Tu Duc and the Empress are worshipped. On the left and right at the front are Phap Khiem Corridor (法謙廡) and Le Khiem Corridor (禮謙廡), designated for civil and military mandarins.

Behind Hoa Khiem Hall is Luong Khiem Hall (良謙殿), formerly the emperor’s resting quarters and later used to worship the spirit of Empress Dowager Tu Du, Tu Duc’s mother. To the right of Luong Khiem Hall is On Khiem House (溫謙堂), used for storing royal belongings. Particularly notable is Minh Khiem Theatre (鳴謙堂) on the left, a royal court theatre where the emperor watched performances, now considered one of the oldest surviving theaters in Vietnam.

Further to the rear are Tong Khiem Courtyard (從謙院) and Dung Khiem Courtyard (用謙院), followed by Ich Khiem Pavilion (益謙閣) and a flower garden, forming a closed yet lively residential space.

On the right side of the temple axis is a large residential area divided into many small rooms, formerly used by imperial consorts during the emperor’s stays at Khiem Cung. Near the front stands Chi Khiem Hall (至謙堂), dedicated to former imperial concubines, flanked by Y Khiem Courtyard (依謙院) and Tri Khiem Courtyard (持謙院), which served as residences for the consorts both during the emperor’s life and after his death.

Burial Area

The burial axis is set further back than the temple axis, ensuring the necessary separation between living space and the burial ground.

It begins with the ceremonial courtyard (Bai Dinh), flanked by rows of stone statues of civil and military mandarins. Next is the stele pavilion (Bi Dinh), which houses a massive blue-stone stele weighing approximately 20 tons, engraved with the inscription “Khiem Cung Ky,” composed by Emperor Tu Duc himself in 1871. Although he had 103 wives, Tu Duc had no heirs, so he wrote this inscription in place of the traditional stele praising imperial virtues found in other mausoleums.

The inscription contains 4,935 characters and serves as an autobiographical account of the emperor’s life, reign, misfortunes, and illnesses. Tu Duc intended the monumental stele as both a declaration of merit and a confession of guilt before history. He openly admitted his faults, writing that his lack of discernment in judging people, misusing officials, and many unaccomplished affairs were all his own failings, leaving later historians to judge his merits and faults. This is the only stele ever written by an emperor for himself. In 2015, the Khiem Cung Ky Stele was recognized as a National Treasure of Vietnam.

Beyond the stele pavilion stand two tall ceremonial pillars resembling torches, followed by Tieu Khiem Pond (小謙池), crescent-shaped and designed to collect rainwater, symbolizing the purification of the soul. Finally comes the double-layered burial enclosure (Buu Thanh), within which stands the stone sarcophagus (Buu Phong), similar in form to that of Gia Long’s mausoleum, measuring 2.96 meters in length, 1.58 meters in width, and 2.47 meters in height, marking the emperor’s burial place.

Artifacts

Khiem Cung Ky Stele

Statues of Attendant Mandarins

Reverse-painted Panels in Luong Khiem Hall

Classification

Tu Duc Mausoleum was officially recognized as a National Monument (architectural–artistic category) under Decision No. 54-VH/TTQD dated April 29, 1979, issued by the Ministry of Culture and Information (now the Ministry of Culture, Sports and Tourism).

References

Thanh Hòa, “Khiêm Lăng – vẻ lãng mạn của lăng mộ hoàng gia xứ Huế”, Thông tấn xã Việt Nam, Ngày 16/04/2023.
LĂNG HOÀNG ĐẾ TỰ ĐỨC (Khiêm Lăng) – hueworldheritage.org.vn
Lăng vua Tự Đức (Khiêm Lăng) – khamphahue.com.vn

Tiếng Pháp (Français’)

Nom et situation géographique

Le mausolée de Tu Duc (嗣德陵) est un vaste complexe architectural funéraire de la dynastie Nguyen, comprenant notamment la zone d’inhumation de l’empereur Tu Duc. Le site est situé dans une vallée étroite appartenant autrefois au village de Duong Xuan Thuong, district de Cu Chanh ; aujourd’hui, il relève du groupe résidentiel Thuong Ba, quartier de Thuy Xuan, arrondissement de Thuan Hoa, ville de Hue.

Lors de sa fondation, l’empereur donna à l’édifice le nom de Khiem Cung (謙宮). Après son décès, conformément aux usages de dénomination des mausolées impériaux, le complexe fut rebaptisé Khiem Lang (謙陵).

Histoire et personnages
Histoire de la construction du mausolée

Tu Duc monta sur le trône dans un contexte particulièrement difficile : agressions étrangères à l’extérieur, luttes intestines pour le pouvoir au sein de la famille impériale, tandis que lui-même souffrait de maladies chroniques et n’avait pas de descendance. Conscient de ces épreuves, l’empereur envisagea très tôt la préparation de son lieu de sépulture, alors qu’il était encore en vie. Érudit confucéen, poète accompli et homme d’une grande sensibilité, il choisit délibérément un paysage naturel paisible, conforme aux principes du feng shui et propice au repos et à la méditation durant sa vie. Le site retenu fut une vallée étroite du village de Duong Xuan Thuong, district de Cu Chanh, non loin de la capitale impériale de Hue.

Le projet fut initialement baptisé Van Nien Co. Toutefois, sa construction eut lieu à une période où le pays traversait de graves difficultés : les finances de l’État étaient épuisées, la guerre contre la colonisation française s’intensifiait, et les soldats comme les travailleurs réquisitionnés enduraient des conditions extrêmement pénibles. La mobilisation massive de main-d’œuvre, combinée à la sévérité de certains mandarins chargés de la supervision, provoqua un profond mécontentement parmi la population et les troupes. Une complainte populaire traduisit cette souffrance collective :

« Van Nien, quel Van Nien donc,
Des murs bâtis d’os de soldats, des fossés creusés du sang du peuple. »

Le point culminant de cette insatisfaction fut la révolte dite de « Chay Voi », survenue le 8e jour du 9e mois lunaire de l’année Binh Dan (1866), soit la 19e année du règne de Tu Duc. Profitant du ressentiment des ouvriers et soldats travaillant sur le chantier de Van Nien Co, Doan Huu Trung, accompagné de ses frères Doan Huu Ai et Doan Tu Truc, s’allia à plusieurs membres de la famille impériale et mandarins, dont Truong Trong Hoa, Pham Luong, Ton That Cuc, Ton That Giac, Bui Van Lieu et Nguyen Van Qui. Ils déclenchèrent une insurrection visant à introniser Dinh Dao (également appelé Ung Dao), neveu de l’empereur Tu Duc.

La majorité des insurgés étant des travailleurs civils armés de pilons à chaux — outils de leur labeur —, le soulèvement fut surnommé par le peuple « la révolte des pilons à chaux ». L’insurrection échoua rapidement. Dinh Dao et toute sa famille furent exécutés ; Doan Huu Trung et ses deux frères furent condamnés à mort alors qu’ils étaient encore très jeunes.

Profondément bouleversé par ces événements, l’empereur Tu Duc se livra à une sévère introspection. Il ordonna le changement de nom de Van Nien Co en Khiem Cung, exprimant ainsi une attitude d’humilité et de reconnaissance de ses fautes envers le peuple. Il rédigea lui-même un mémoire de repentir adressé à la cour et au pays.

La construction de Khiem Cung se poursuivit ensuite de manière plus prudente et mesurée. En 1873, l’ensemble des travaux essentiels fut achevé. L’empereur vécut encore dix années, jusqu’à son décès en 1883. Après sa mort, Khiem Cung fut officiellement renommé Khiem Lang, conformément aux rites impériaux — nom sous lequel il est connu aujourd’hui.

Personnages honorés

Le mausolée de Tu Duc est dédié à l’empereur Tu Duc (Nguyen Phuc Hong Nham), quatrième souverain de la dynastie Nguyen et celui ayant régné le plus longtemps (1847–1883). Sa tablette funéraire est installée dans le palais Hoa Khiem, au sein du complexe palatial. Outre l’empereur, le mausolée honore également l’impératrice douairière Tu Du et l’impératrice Le Thien Anh.

Architecture et paysage

L’ensemble du mausolée de Tu Duc est organisé selon un plan à double axe parallèle, comprenant l’axe des palais résidentiels et l’axe funéraire, disposés dans une vallée fermée. Cette organisation spatiale établit une harmonie entre l’espace de vie et de contemplation du souverain de son vivant et le lieu de sépulture.

Du point de vue du feng shui, le site s’appuie sur le mont Giang Khiem à l’avant comme écran protecteur, le mont Duong Xuan à l’arrière comme appui, tandis que le lac Luu Khiem joue le rôle de « cour lumineuse », rassemblant les eaux et symbolisant la vitalité. Il est remarquable que près de cinquante édifices du complexe — palais, pavillons, kiosques, galeries, ponts et bassins — portent tous le caractère « Khiem » dans leur appellation, traduisant la philosophie d’humilité et d’introspection voulue par l’empereur.

L’ensemble est ceinturé par une enceinte de briques et de pierres, haute d’environ 2,5 mètres et longue de plus de 1 800 mètres, délimitant l’espace sacré et protégeant l’équilibre géomantique. Elle comporte trois portes principales : Vu Khiem Mon, Thuong Khiem Mon et Tu Khiem Mon.

Paysage du lac Luu Khiem

Le paysage situé à l’avant du mausolée est dominé par le lac Luu Khiem, alimenté par les eaux venant de l’est, s’étendant en méandres autour des deux axes principaux et formant une douce ceinture aquatique. Au centre du lac se trouve l’île Khiem, composée de parterres fleuris et de petites grottes autrefois destinées à l’élevage d’oiseaux et d’animaux rares. Trois pavillons s’y dressent : Nha Khiem Dinh, Lac Khiem Dinh et Tieu Khiem Dinh.

Le long des rives se trouvent les pavillons Xung Khiem Ta et Du Khiem Ta, où l’empereur aimait lire, composer des poèmes et contempler le paysage. Trois ponts — Tuan Khiem, Tien Khiem et Do Khiem — traversent le lac et mènent vers les collines plantées de pins, renforçant la profondeur et le rythme du paysage.

Le quartier palatial

Le quartier palatial était le lieu de résidence de l’empereur de son vivant et de culte après son décès. À l’extérieur se trouvent les deux bâtiments carrés Cong Khiem et Cung Khiem. Trois volées de marches en pierre bleue conduisent à la porte Khiem Cung Mon, entrée principale de l’axe palatial, de style à trois travées surmontées d’un pavillon.

À l’intérieur, le centre de la vie impériale est occupé par le palais Hoa Khiem, bâtiment double servant autrefois aux audiences et au travail du souverain, aujourd’hui lieu de culte de Tu Duc et de l’impératrice. De part et d’autre se trouvent Phap Khiem Vu et Le Khiem Vu, destinés respectivement aux mandarins civils et militaires.

À l’arrière se situe le palais Luong Khiem, ancienne résidence privée de l’empereur, devenu lieu de culte de l’impératrice douairière Tu Du. À droite se trouve On Khiem Duong, dépôt des objets impériaux, tandis qu’à gauche s’élève Minh Khiem Duong, théâtre de cour où l’empereur assistait aux représentations — considéré aujourd’hui comme l’un des plus anciens théâtres encore conservés au Vietnam.

Plus en arrière se succèdent Tong Khiem Vien, Dung Khiem Vien, puis Ich Khiem Cac et les jardins fleuris, formant un espace clos et fonctionnel.

Sur le côté droit de l’axe palatial se trouve un vaste ensemble de bâtiments divisés en petites pièces, autrefois résidences des concubines impériales. À l’avant se dresse Chi Khiem Duong, dédié au culte des concubines des règnes précédents, flanqué de Y Khiem Vien et Tri Khiem Vien, servant de logement aux concubines durant la vie et après la mort de l’empereur.

Le quartier funéraire

L’axe funéraire est disposé plus en retrait que l’axe palatial, assurant une séparation symbolique entre la vie et la mort.

Il débute par la cour des prosternations, bordée de statues de mandarins civils et militaires. Vient ensuite le pavillon de la stèle, abritant une stèle de pierre bleue d’environ 20 tonnes, gravée du texte « Khiem Cung Ky », rédigé par Tu Duc lui-même en 1871. N’ayant pas de descendance malgré ses 103 épouses, l’empereur choisit ce texte autobiographique à la place de l’inscription traditionnelle glorifiant les mérites impériaux. Long de 4 935 caractères, il relate sa vie, son règne, ses échecs et ses maladies. Tu Duc y confesse ses fautes et confie à l’histoire le soin de juger ses mérites et ses erreurs. Il s’agit de la seule stèle jamais rédigée par un empereur pour lui-même. En 2015, cette stèle a été reconnue Trésor national du Vietnam.

Derrière le pavillon de la stèle se dressent deux hauts piliers cérémoniels, suivis du bassin Tieu Khiem, en forme de croissant, recueillant l’eau de pluie et symbolisant la purification de l’âme. Enfin, l’enceinte funéraire à double mur renferme le tumulus de pierre bleue, de forme similaire à celui du mausolée de Gia Long, mesurant 2,96 m de long, 1,58 m de large et 2,47 m de haut, marquant le lieu d’inhumation de l’empereur.

Objets conservés

Stèle Khiem Cung Ky

Statues de mandarins

Peintures inversées dans le palais Luong Khiem

Classement

Le mausolée de Tu Duc a été classé monument national (catégorie architecture et art) par la Décision n°54-VH/TTQD du 29 avril 1979 du Ministère de la Culture et de l’Information (actuellement Ministère de la Culture, des Sports et du Tourisme).

Références

Thanh Hòa, “Khiêm Lăng – vẻ lãng mạn của lăng mộ hoàng gia xứ Huế”, Thông tấn xã Việt Nam, Ngày 16/04/2023.
LĂNG HOÀNG ĐẾ TỰ ĐỨC (Khiêm Lăng) – hueworldheritage.org.vn
Lăng vua Tự Đức (Khiêm Lăng) – khamphahue.com.vn

Tiếng Trung (中文)

名稱與地理位置

嗣德陵（嗣德陵）是阮朝規模宏大的皇陵建築群之一，其中包括嗣德皇帝的安葬區。遺址位於原陽春上村、居正總的一處狹長山谷之中，今屬上巴居民組、瑞春坊、順化郡、順化市。

初建時，皇帝將此工程命名為「謙宮」（謙宮）。待皇帝駕崩後，依陵寢命名之例，工程改稱為「謙陵」（謙陵）。

歷史與人物

陵墓的修建歷史

嗣德皇帝在位之時，社會局勢艱難，外有外敵入侵，內有兄弟爭奪王位，自身又多病且無嗣。正因如此，他很早便為自己身後之事作準備。皇帝精通儒學，善詩賦，情感細膩，因而有意選擇一處山水幽靜之地，既合風水之理，又可作為生前休養、沉思之所。所選之地即為距離順化京城不遠、位於陽春上村、居正總的一處狹谷。

工程初稱「萬年基」。然而萬年基的興建正值國家財政困窘、戰事頻仍之時，庫藏空虛，與法國殖民者的戰爭日益激烈，兵丁與民夫生活極為艱辛。大規模徭役與部分監工官吏的苛刻壓榨，引發民間與軍中廣泛怨憤。民間流傳歌謠云：

「萬年是何萬年基，
築城用兵骨，掘壕用民血。」

不滿情緒最終在丙寅年（1866年，嗣德十九年）九月初八爆發為「杵灰之亂」。段有徵與其弟段有愛、段思直，聯合張仲和、范良、尊室菊、尊室覺、裴文料、阮文貴等宗室與官員，利用在萬年基工地服役軍民的憤懣情緒，發動兵變，並以擁立丁道（即膺道，嗣德皇帝之姪）為帝為名。

由於起事者多為民夫，以舂灰之杵為武器，故民間稱此事為「賊杵灰」。起義很快失敗，丁道與其家眷皆被誅殺；段有徵及其兩弟亦在年紀尚輕時被處死。

此後嗣德皇帝深受震動，自責不已，遂將「萬年基」更名為「謙宮」，以示自省、向百姓認錯。同時親撰表文，向朝廷與天下謝罪。

工程其後仍續建，但更加審慎節制。至1873年，整體工程基本完成。嗣德皇帝又居此十年，直至1883年駕崩。皇帝去世後，謙宮依制度改稱為「謙陵」，即今日所稱的嗣德陵。

祭祀人物

嗣德陵供奉嗣德皇帝（阮福洪任），阮朝第四位皇帝，也是該朝在位時間最長的君主（1847–1883年）。皇帝神位安置於寢殿區的和謙殿內。陵區中並供奉慈裕太后與麗天英皇后。

建築與景觀

整體陵區採用「雙軸佈局」，由寢殿軸線與陵墓軸線平行配置於一處封閉山谷中，兼顧皇帝生前起居、遊賞與身後安葬之需。

風水格局上，以前方降謙山為案山，後方陽春山為靠山，流謙湖為明堂聚水之所，調和景觀並寓生氣。全區近五十座建築，無論殿、亭、榭、院、橋、湖，名稱皆用「謙」字，彰顯嗣德皇帝自省、謙恭之思想。

陵區外圍築有羅城，以磚石砌成，高約二點五米，周長逾一千八百米，既界定神聖空間，又護其風水。羅城開三門：務謙門（務謙門）、尚謙門（尚謙門）、自謙門（自謙門）。

流謙湖景觀

陵前景觀核心為流謙湖（流謙湖），湖水自左側引入，環繞寢殿與陵墓兩軸，如柔和水環。湖中央為謙島（謙島），其上植花草，並有小洞穴曾用以飼養珍禽瑞獸。島上建有三亭：雅謙亭（雅謙亭）、樂謙亭（樂謙亭）、標謙亭（標謙亭）。

湖畔設有沖謙榭（冲謙榭）與俞謙榭（俞謙榭），為嗣德皇帝讀書、作詩、賞景之所。三橋——巡謙橋、薦謙橋與由謙橋——橫跨湖面，通向松林丘陵，使空間更具層次與節奏。

寢殿區

寢殿區為皇帝生前起居與身後祭祀之所。外側有公謙與恭謙兩座方形建築。三層青石台階通往謙宮門（謙宮門），為三間式建築，上設樓閣。

門內正中為和謙殿（和謙殿），原為設朝與處理政務之所，今供奉嗣德皇帝及皇后神位。前方左右為法謙廡（法謙廡）與禮謙廡（禮謙廡），供文武官員侍立。

和謙殿後為良謙殿（良謙殿），原為皇帝寢居，後改供慈裕太后神位。其右為溫謙堂（溫謙堂），貯存御用品；其左為鳴謙堂（鳴謙堂），宮廷戲院，現為越南現存最古老戲院之一。

再後為從謙院（從謙院）、用謙院（用謙院），以及益謙閣（益謙閣）與花園，構成封閉而富生活氣息之空間。

陵墓區

陵墓軸線位於寢殿軸線之後，使生居與安葬空間有所區隔。

首先為拜亭，列文武官石像。次為碑亭，內立青石巨碑，重約二十噸，刻《謙宮記》，為嗣德皇帝於1871年親撰。因嗣德帝雖有一百零三位嬪妃卻無子嗣，故以此碑代替他陵常見之功德碑。全文四千九百三十五字，自述其一生、治國功過與病患坎坷，自言功罪悉付後世史家評斷。此為越南唯一由皇帝親自為自己撰寫之碑。2015年，《謙宮記》碑被認定為越南國寶。

碑亭後為高聳的雙柱標，如兩炬火炬；再後為小謙池（小謙池），呈新月形，用以蓄雨水，象徵淨化靈魂。終點為雙層寶城，其內立青石寶封，長二點九六米，寬一點五八米，高二點四七米，標示皇帝安葬之所。

現物

謙宮記碑
侍從官像
良謙殿內之反向繪畫

等級認定

嗣德陵依文化資訊部（今文化體育與旅遊部）1979年4月29日第54-VH/TTQĐ號決定，被列為越南國家級建築藝術遺跡。

參考資料