Võ Xuân Cẩn (1772-1852)

Thân thế

Võ Xuân Cẩn sinh ngày 10 tháng 9 năm 1772, ông là người ở huyện Lệ Thủy tỉnh Quảng Bình. Lúc nhỏ, ông rất chăm học, thi đỗ hương cống (cử nhân), nhưng ở ẩn không chịu ra làm quan cho nhà Tây Sơn.

Sự nghiệp quan trường

Năm 1802, Võ Xuân Cẩn ra yết kiến vua Gia Long và được bổ vào làm việc tại Viện Hàn Lâm, mở đầu sự nghiệp quan trường. Năm 1803, ông được cử giữ chức Tham hiệp trấn Hưng Hóa, phụ trách công việc hành chính và quân sự ở vùng biên viễn Tây Bắc, sau đó chuyển vào làm Cai bạ Bình Định, đảm nhiệm việc tài chính và hộ tịch của trấn.

Đầu triều vua Minh Mạng (1820), ông được bổ làm Hiệp trấn Sơn Nam, rồi được triệu về kinh giữ chức Tả Tham tri Bộ Hình. Năm 1824, ông tiếp tục được cử làm Hiệp trấn Nghệ An. Trong thời gian này, vì một sai sót nhỏ trong công vụ, ông bị giáng xuống làm Tuyên phủ phủ Hoài Đức. Tuy nhiên, nhờ năng lực và uy tín, ông nhanh chóng được phục chức, lần lượt giữ các chức Hình tả Bắc Thành, Hữu Tham tri Bộ Lại, rồi được thăng Thượng thư Bộ Công.

Năm 1833, Võ Xuân Cẩn được bổ nhiệm làm Tổng đốc Bình Phú, cai quản hai tỉnh Bình Định và Phú Yên. Đây là giai đoạn cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi diễn ra ở Nam Kỳ, khiến việc tuyển quân, vận chuyển lương thực và điều phối hậu cần qua địa bàn Bình Phú trở nên đặc biệt nặng nề. Dù vậy, ông tổ chức công việc hiệu quả, bảo đảm việc tiếp tế và điều động quân đội thông suốt. Nhờ thành tích đó, năm 1835, vua Minh Mạng thăng ông hàm Thự Hiệp biện Đại học sĩ, gia hàm Thái tử Thiếu bảo và ban thêm một cấp trác dị. Nhà vua cũng nhiều lần khen ngợi ông vì biết tuyển chọn quân lính và xử lý nghiêm những quan lại làm việc sai trái.

Cuối năm 1838, ông đề xuất thực hiện quân điền tại Bình Định, điều chỉnh một phần ruộng đất của tầng lớp địa chủ để phân chia cho người thiếu ruộng canh tác, góp phần ổn định đời sống nông dân. Năm 1839, ông được điều về kinh giữ chức Thượng thư Bộ Hình, kiêm quản Viện Đô sát và giữ chức Thực lục Tổng tài, trực tiếp chỉ đạo việc biên soạn bộ Đại Nam Thực lục, bộ chính sử quan trọng của triều Nguyễn.

Sang triều vua Thiệu Trị, năm 1841, Võ Xuân Cẩn được thăng Thự Đông các Đại học sĩ, vẫn kiêm giữ chức Thượng thư Bộ Hình và được gia hàm Thái tử Thái bảo. Dù đã ngoài 70 tuổi và nhiều lần xin nghỉ hưu, vua Thiệu Trị đều không chấp thuận vì đánh giá cao kinh nghiệm và uy tín của ông. Năm 1842, khi nhà vua tuần du Bắc Kỳ, ông được cử làm Khâm sai đốc lý, phụ trách xem xét và xử lý các vụ án quan trọng. Đến năm 1846, ông tiếp tục được giao thêm chức Ngự tiền đại thần, tham gia bàn bạc những công việc trọng yếu của triều đình.

Dưới triều vua Tự Đức, Võ Xuân Cẩn vẫn giữ vai trò là cố vấn cho vua Tự Đức. Năm 1848, ông dâng sớ xin phục hồi và trọng dụng con cháu của Anh Duệ Thái tử Nguyễn Phúc Cảnh, đồng thời đề nghị triều đình xem xét bổ dụng hậu duệ của các công thần như Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt và Lê Chất; các đề nghị này đều được vua chấp thuận. Nhận thấy ông vừa cao tuổi vừa có đức vọng, vua Tự Đức giao thêm nhiệm vụ Sư bảo các hoàng thân, trực tiếp hướng dẫn và giáo dục các hoàng tử, hoàng thân trong triều.

Năm 1850, ông được ban tặng kim khánh khắc bốn chữ “Túc đức nguyên lão” để ghi nhận công lao và phẩm hạnh. Năm sau, khi tròn 80 tuổi, vua Tự Đức đích thân ban hai bài thơ chúc thọ. Năm Tự Đức thứ 5 (1852), vì tuổi đã cao, sức yếu ông cố xin về, vua y cho, rồi sai Nội các đến hỏi những việc nên làm. Ông đã trình bày 4 việc sau:

1. Năm được mùa giá thóc rẻ, đặt giá thêm lên đong vào, gặp năm mất mùa đem ra phát chẩn.
2. Lính ở miền Nam thì 6 đinh giảm đi 1 người, lính ở miền Bắc thì hàng năm về Kinh thao diễn, rồi lưu lại làm việc 6 tháng. Lính ở Kinh thì đầu xuân điểm duyệt xong, chia làm 2 ban, một ban ở lại, một ban cho về.
3. Con trai, con gái của các vương công, cho phép cùng với con trai, con gái, em và cháu của quan văn, quan võ từ tam phẩm trở xuống được lấy nhau; nếu có người nào làm việc mà xuất thân từ văn khoa võ tuyển, thì cho phép cùng được bổ dụng.
4. Xin phong cho mẹ đẻ của viên nguyên Án sát Lạng Sơn đã chết là Mai Anh Tuấn.

Những lời kiến giải của ông đều được vua sai chọn lấy để thi hành. Tháng 2, năm 1852, vua ban cho ông được giữ chức Thái bảo về hưu trí, hàng năm chi hưởng thêm cho một nửa số lương và ban ơn hậu hĩnh. Vua lại dụ rằng: nếu ông nghe thấy ẩn tình của dân, chính sự có điều thiếu sót, cho phép đi ngựa trạm đến tâu. Ông đã trải qua các chức quan trong và ngoài kinh kỳ gần 50 năm.  Ông vốn là người trầm tĩnh, kín đáo trung thực. Lúc tuổi đã cao nhưng ông vẫn dốc lòng, dốc chí phục vụ nhân dân. Ông là người đã có công lao đóng góp, nên nhà vua thường sai các quan mang tờ dụ đến nhà hỏi thăm sức khỏe, lại sai Trung sứ mang thứ thuốc bổ dưỡng của vua dùng đến ban cho. Tháng 4, năm Nhâm Tí (1852) ông mất tại gia, thọ 81 tuổi. Vua thương tiếc lắm, sắc chỉ cấp vàng lụa để lo việc tang, sai quan đến tế, cho tên thụy là Văn Đoan. Lại sai bộ Lễ đem bài thơ và bài minh ở bia của vua làm cho khắc vào đá dựng ở làng ông, nhan đề rằng: “Tứ triều Nguyên lão”. Năm Tự Đức thứ 11 (1858), ông được đưa vào thờ ở đền Hiền Lương.

Gia đình

Ông có hai người vợ, một người họ Bạch, người vợ thứ họ Trần, sinh ra Trang Ý Thuận Hiếu Thái Hoàng Thái Hậu. Đến năm Đồng Khánh ông được gia phong là Lệ Quốc công; Bạch thị, Trần thị đều được ban tặng là Lệ Quốc phu nhân. Tổ tiên ông được truy tôn, phong cho 4 đời: Cao Tổ, gia tặng là Trung Thuận Đại Phu Hồng Lô Tự Khanh, ban tên thụy là Lượng Uyên. Tằng Tổ, gia tặng là Trung Thuận Đại Phu Hàn Lâm Viện Thị Độc Học Sĩ Thế Lộc Tử, tên thụy là Đoan Phác. Ông nội được gia tặng là Gia Nghị Đại Phu Hàn Lâm Viện Chưởng Viện Học Sĩ Đức Hòa Bá, tên thụy là Đôn Trực. Cha ông được ban như trước, tặng là Tư Thiện Đại Phu, hàm Thượng thư, gia phong là Thuận Xương Hầu, tên thụy là Đôn Nhã. Thờ riêng ở đền Tích Chi.

Ông sinh được 4 người con, con trưởng là Võ Xuân Phúng, thụ hàm Hàn lâm viện Thị giảng học sĩ; con thứ là Võ Xuân Nhân, làm Tri phủ phủ Trùng Khánh; người con thứ ba là Võ Xuân Hội, làm Lang trung bộ Công; người con thứ tư là Võ Xuân Đạm hàm Tu soạn.

Trong sự nghiệp của mình, Võ Xuân Cẩn còn là vị Tổng tài Quốc sử quán tham gia biên soạn nhiều bộ chính sử trong đó có bộ Đại Nam liệt truyện tiền biên, Đại Nam thực lục chính biên đệ nhất kỷ, Đại Nam thực lục tiền biên và biên tập bộ Ngự chế văn sơ tập của vua Minh Mạng và vua Thiệu Trị.

Lăng mộ và đền thờ

Mộ Võ Xuân Cẩn được xây dựng năm 1852, ở phía Đông làng Hòa Luật. Cuối thời Nguyễn, mộ của ông được chuyển lên thôn Tân Hòa, xã Tân Thuỷ ngày nay.

Di tích gồm ba phần: Mộ, nhà thờ và tấm bia “Tứ triều nguyên lão” thờ Thái Bảo Đông các Đại học sĩ Võ Xuân Cẩn.

Mộ quay hướng Bắc, xây bằng đá, gạch, có tường bao quanh. Toàn bộ khuôn viên mộ có chiều dài 2,7m, rộng 2,36m. Tường bao quanh cao 0,66m; bốn góc có bốn trụ hình vuông, mỗi trụ cao 0,91m; dày 0,2m x 0,2m. Trên đỉnh các trụ có đắp nổi hình cái đấu cách điệu. Cũng trên tường bao quanh phía đầu mộ có tấm bình phong cao 0,83m, rộng phía trên 0,76m, phía dưới 0,73m, có đắp nổi chữ “Phúc” bằng chữ Hán.

Nhà thờ Võ Xuân Cẩn được vua Đồng Khánh cho xây dựng vào năm 1885, đến năm 2018, được phục hồi lại trên nền cũ. Nhà thờ được thiết kế ba gian, với chiều rộng 11,28m; chiều sâu 7,44m, chiều cao 5,495m; hệ thống cửa đi làm bằng gỗ 4 cánh rộng 2m. Vật liệu xây dựng nhà thờ bằng bê tông cốt thép, tường ngoài ốp gạch thẻ màu đỏ; các xuyên trính, xà cò, trụ đội làm bằng bê tông, sơn giả gỗ. Phần mái nhà thờ được lợp bằng ngói vảy, trên đỉnh có gắn lưỡng long chầu nguyệt; bốn góc mái uốn cong vàđều gắn đầu rồng; các góc hai đầu nóc có gắn kỳ lân. Phần hiên nhà thờ có 4 cột đá; hai bên bậc cấp lên xuống nhà thờ có đặt 2 con rồng bằng đá tự nhiên.

Di tích lịch sử Mộ và nhà thờ Võ Xuân Cẩn có giá trị lịch sử văn hóa tiêu biểu của quê hương, đất nước. Đây là nơi đặt di hài và thờ tự Thái Bảo Đông các Đại học sĩ Võ Xuân Cẩn, một nhân vật lịch sử khá nổi tiếng và cũng rất đặc biệt. Ông đã cống hiến cho triều Nguyễn từ đời Vua Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, đến Tự Đức, được phong “Tứ triều nguyên lão” có lẽ là một hiện tượng hiếm có trong lịch sử Việt Nam. Ông đã có những đóng góp to lớn trong việc xây dựng đất nước trong suốt 50 năm làm quan của mình (1802 – 1852).

Với những giá trị tiêu biểu trên, Mộ và Nhà thờ Võ Xuân Cẩn, tỉnh Quảng Bình , được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định số 3232/QĐ-BVHTTDL ngày 04/11/2020.

Tài liệu tham khảo

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Ngôn ngữ khác

Tiếng Anh

Vo Xuan Can (1772–1852)

Background

Vo Xuan Can was born on September 10, 1772, in Le Thuy district, Quang Binh province. In his youth, he was very diligent in his studies and passed the Huong cong (Cu nhan/Provincial Graduate) examination, but lived in seclusion throughout the Tay Son period.

Official Career

In 1802, Vo Xuan Can went to pay homage to Emperor Gia Long and was appointed to work at the Han Lam Vien (Hanlin Academy), marking the beginning of his official career. In 1803, he was appointed to the position of Tham hiep of Hung Hoa town, responsible for administrative and military affairs in the northwestern border region, after which he was transferred to serve as Cai bo of Binh Dinh, handling financial and household registration matters for the town.

In the early reign of Emperor Minh Mang (1820), he was appointed Hiep tran of Son Nam, then recalled to the capital to serve as Ta Tham tri of the Ministry of Justice. In 1824, he was again appointed Hiep tran of Nghe An. During this time, due to a minor error in official duties, he was demoted to Tuyen phu of Hoai Duc prefecture. However, thanks to his abilities and reputation, he was quickly reinstated, successively holding the positions of Hinh ta of Bac Thanh, Huu Tham tri of the Ministry of Personnel, and was then promoted to Thuong thu of the Ministry of Public Works.

In 1833, Vo Xuan Can was appointed Tong doc of Binh Phu, governing the two provinces of Binh Dinh and Phu Yen. This was the period when the Le Van Khoi uprising was taking place in Nam Ky, making troop conscription, food transport, and logistical coordination through the Binh Phu region particularly demanding. Nevertheless, he organized affairs effectively, ensuring smooth supply and troop movements. For these achievements, in 1835 Emperor Minh Mang promoted him to the rank of acting Hiep bien Dai hoc si, bestowed the rank of Thai tu Thieu bao (Junior Guardian to the Heir Apparent), and granted him an additional promotion. The emperor also repeatedly praised him for his ability to select soldiers and strictly handle erring officials.

In late 1838, he proposed implementing the quan dien (military land allocation) system in Binh Dinh, reallocating a portion of land from the landlord class to those lacking farmland, thereby contributing to stabilizing farmers’ livelihoods. In 1839, he was transferred to the capital to serve as Thuong thu of the Ministry of Justice, concurrently managing the Censorate and holding the position of Thuc luc Tong tai, directly supervising the compilation of the Dai Nam Thuc Luc (Veritable Records of Dai Nam), an important official history of the Nguyen dynasty.

Under Emperor Thieu Tri, in 1841 Vo Xuan Can was promoted to acting Dong cac Dai hoc si, still concurrently holding the post of Thuong thu of the Ministry of Justice and was bestowed the rank of Thai tu Thai bao (Grand Guardian to the Heir Apparent). Though over 70 years old and repeatedly requesting retirement, Emperor Thieu Tri did not approve, highly valuing his experience and reputation. In 1842, when the emperor toured Bac Ky, he was appointed Kham sai doc ly, responsible for reviewing and handling important legal cases. By 1846, he was additionally appointed Ngu tien dai than (Imperial Attendant Grand Minister), participating in deliberations on critical court affairs.

Under Emperor Tu Duc, Vo Xuan Can continued to serve as an experienced grand minister. In 1848, he submitted a memorial requesting the restoration and employment of descendants of Anh Due Thai tu Nguyen Phuc Canh, while also proposing that the court consider appointing descendants of meritorious officials such as Nguyen Van Thanh, Le Van Duyet, and Le Chat; all these proposals were approved by the emperor. Recognizing his advanced age and moral authority, Emperor Tu Duc additionally entrusted him with the role of Su bao (Tutor) to the princes, directly guiding and educating the royal princes and nobles at court.

In 1850, he was awarded a golden qing (musical stone) inscribed with four characters “Tuc duc nguyen lao” (Venerable Elder of Accumulated Virtue) in recognition of his merits and character. The following year, upon his 80th birthday, Emperor Tu Duc personally composed two congratulatory poems. In the 5th year of Tu Duc (1852), due to advanced age and failing health, he earnestly requested retirement. The emperor granted his request and sent the Cabinet to consult him on matters that should be undertaken. He presented four recommendations:

1. In years of good harvest when rice is cheap, raise the price and purchase grain for storage; in years of famine, distribute it for relief.
2. For soldiers in the South, reduce the quota by one man per six; for soldiers in the North, they should come to the capital for annual drills and then remain for six months of service. For soldiers in the capital, after spring inspection, divide them into two groups—one group stays, the other is sent home.
3. Allow the sons and daughters of princes and dukes to marry the sons, daughters, siblings, and nephews of civil and military officials from the third rank and below; if anyone has distinguished themselves through civil or military examinations, they may also be appointed to office.
4. Request posthumous honors for the mother of the late An sat (Provincial Judge) of Lang Son, Mai Anh Tuan.

All his recommendations were approved by the emperor for implementation. In February of that year (Tu Duc reign), the emperor granted him retirement with the rank of Thai bao, with an annual stipend of half his salary and generous favors. The emperor further decreed that if he heard of any hidden grievances of the people or shortcomings in governance, he was permitted to travel by relay station to report them directly.

He had served in both metropolitan and provincial posts for nearly 50 years. He was by nature composed, discreet, and honest. Even at an advanced age, he remained devoted and determined in serving the people. Because of his contributions, the emperor often sent officials with imperial edicts to inquire about his health, and also sent eunuchs bearing nourishing medicines from the imperial stores to bestow upon him. In April of the Nham Ty year (1852), he passed away at home at the age of 81. The emperor deeply mourned him, issued an edict granting gold and silk for funeral expenses, sent officials to offer sacrifices, and bestowed the posthumous title Van Doan. He also ordered the Ministry of Rites to have the emperor’s poems and epitaph inscribed on a stele erected in his village, with the title: “Tu trieu nguyen lao” (Venerable Elder of Four Reigns). In the 11th year of Tu Duc (1858), his spirit tablet was installed at Hien Luong Temple.

Family

He had two wives—one from the Bach family and a second wife from the Tran family—who bore Trang Y Thuan Hieu Thai Hoang Thai Hau (Empress Dowager). Under Emperor Dong Khanh, he was posthumously elevated to Le Quoc Cong; both Lady Bach and Lady Tran were posthumously bestowed the title Le Quoc Phu Nhan. His ancestors were posthumously honored for four generations: his Great-Great-Grandfather was posthumously awarded Trung Thuan Dai Phu Hong Lo Tu Khanh with the posthumous name Luong Uyen; his Great-Grandfather was posthumously awarded Trung Thuan Dai Phu Han Lam Vien Thi Doc Hoc Si The Loc Tu with the posthumous name Doan Phac; his Grandfather was posthumously awarded Gia Nghi Dai Phu Han Lam Vien Chuong Vien Hoc Si Duc Hoa Ba with the posthumous name Don Truc; and his Father was posthumously awarded Tu Thien Dai Phu with the rank of Thuong thu, posthumously elevated to Thuan Xuong Hau with the posthumous name Don Nha. They are separately worshipped at Tich Chi Temple.

He had four sons: the eldest, Vo Xuan Phung, held the rank of Han lam vien Thi giang hoc si; the second, Vo Xuan Nhan, served as Tri phu of Trung Khanh prefecture; the third, Vo Xuan Hoi, served as Lang trung of the Ministry of Public Works; and the fourth, Vo Xuan Dam, held the rank of Tu soan.

Throughout his career, Vo Xuan Can also served as Tong tai of the National History Office, participating in the compilation of many official histories, including the Dai Nam liet truyen tien bien (Preliminary Biographies of Dai Nam), Dai Nam thuc luc chinh bien dai nhat ky (Primary Veritable Records of Dai Nam, First Compilation), Dai Nam thuc luc tien bien (Preliminary Veritable Records of Dai Nam), and editing the Ngự chế văn sơ tập (Imperial Literary Collection) of Emperors Minh Mang and Thieu Tri.

Tomb and Ancestral Temple

Vo Xuan Can’s tomb was built in 1852, east of Hoa Luat village. In the late Nguyen period, his tomb was moved to Tan Hoa hamlet, present-day Tan Thuy commune.

The relic comprises three parts: the tomb, the ancestral temple, and the stele inscribed with “Tu trieu nguyen lao” honoring Thai Bao Dong cac Dai hoc si Vo Xuan Can.

The tomb faces north, built with stone and brick, with an enclosing wall. The entire tomb plot measures 2.7m in length and 2.36m in width. The enclosing wall is 0.66m high; at each of the four corners stands a square pillar, each 0.91m high and 0.2m x 0.2m thick. On top of each pillar is a stylized decorative motif resembling a dou (a traditional architectural bracket). On the enclosing wall at the head of the tomb is a screen (binh phong) 0.83m high, with an upper width of 0.76m and a lower width of 0.73m, featuring the Chinese character “Phuc” (福 – Fortune) in relief.

The ancestral temple of Vo Xuan Can was built by Emperor Dong Khanh in 1885. In 2018, it was restored on its original foundation. The temple is designed with three bays, measuring 11.28m in width, 7.44m in depth, and 5.495m in height; the door system is made of wood with four panels, 2m wide. Construction materials include reinforced concrete, with the exterior walls faced with red brick; the horizontal beams, rafters, and supporting columns are made of concrete with wood-colored paint. The temple roof is covered with scale tiles, with a “luong long chau nguyet” (two dragons adoring the moon) motif on the ridge; the four corners of the roof are curved and each features a dragon head; the two end ridges each feature a kylin (ky lan). The portico of the temple has four stone columns; on both sides of the steps leading up to the temple are placed two natural stone dragons.

The historical site of Vo Xuan Can’s tomb and ancestral temple holds exemplary historical and cultural value for the homeland and nation. This is where the remains of Thai Bao Dong cac Dai hoc si Vo Xuan Can are laid to rest and where he is venerated—a rather famous and also very unique historical figure. He served the Nguyen dynasty from the reigns of Gia Long, Minh Mang, and Thieu Tri, through to Tu Duc, and was honored as “Tu trieu nguyen lao” (Venerable Elder of Four Reigns)—a phenomenon perhaps rare in Vietnamese history. He made tremendous contributions to national development throughout his 50-year official career (1802–1852).

With these outstanding values, the Tomb and Ancestral Temple of Vo Xuan Can in Quang Binh province were recognized as National Historical Relics by the Minister of Culture, Sports and Tourism under Decision No. 3232/QD-BVHTTDL dated November 4, 2020.

References

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Pháp

Vo Xuan Can (1772-1852)

Biographie

Vo Xuan Can naquit le 10 septembre 1772. Il était originaire du district de Le Thuy, province de Quang Binh. Dans sa jeunesse, il fut très studieux et réussit les examens du Huong cong (grade de Cu nhan), mais il vécut retiré pendant toute la période de la dynastie Tay Son.

Carrière administrative

En 1802, Vo Xuan Can se présenta devant l’empereur Gia Long et fut nommé à l’Académie Hanlin (Vien Han Lam), marquant le début de sa carrière mandarinale. En 1803, il fut chargé du poste d’administrateur adjoint (Tham hiep tran) de la province de Hung Hoa, responsable des affaires administratives et militaires dans la région frontalière du Nord-Ouest, puis fut transféré au poste de trésorier (Cai bac) de Binh Dinh, en charge des finances et du recensement de la province.

Au début du règne de l’empereur Minh Mang (1820), il fut nommé administrateur adjoint (Hiep tran) de Son Nam, puis rappelé à la capitale pour occuper le poste de sous-secrétaire d’État de gauche (Ta Tham tri) au ministère de la Justice (Bo Hinh). En 1824, il fut à nouveau nommé administrateur adjoint (Hiep tran) de Nghe An. Durant cette période, à la suite d’une légère erreur administrative, il fut rétrogradé au poste de gouverneur civil (Tuyen phu) de la préfecture de Hoai Duc. Cependant, grâce à ses compétences et à son prestige, il fut rapidement rétabli dans ses fonctions, occupant successivement les postes de juge en chef de la région du Nord (Hinh ta Bac Thanh), de sous-secrétaire d’État de droite (Huu Tham tri) au ministère des Affaires personnelles (Bo Lai), puis fut promu ministre des Travaux publics (Thuong thu Bo Cong).

En 1833, Vo Xuan Can fut nommé gouverneur général de Binh Phu (Tong doc Binh Phu), administrant les deux provinces de Binh Dinh et Phu Yen. Ce fut une période marquée par la rébellion de Le Van Khoi en Cochinchine, qui rendit particulièrement lourdes les tâches de recrutement, de transport de vivres et de coordination logistique sur le territoire de Binh Phu. Malgré cela, il organisa efficacement le travail, assurant le ravitaillement et les mouvements de troupes. Pour ces mérites, en 1835, l’empereur Minh Mang le promut au rang de Grand Secrétaire par intérim (Thu Hiep bien Dai hoc si), lui conféra le titre de tuteur adjoint du prince héritier (Thai tu Thieu bao) et lui accorda une promotion exceptionnelle. L’empereur loua également à plusieurs reprises sa capacité à recruter des soldats et à sanctionner sévèrement les mandarins fautifs.

À la fin de l’année 1838, il proposa la mise en œuvre de la politique des terres communales (quan dien) à Binh Dinh, réajustant une partie des terres des propriétaires fonciers pour les redistribuer à ceux qui manquaient de terres, contribuant ainsi à stabiliser la vie des paysans. En 1839, il fut rappelé à la capitale pour occuper le poste de ministre de la Justice (Thuong thu Bo Hinh), tout en supervisant le Bureau de contrôle (Vien Do sat) et en étant directeur général des Archives historiques (Thuc luc Tong tai), dirigeant directement la compilation du Dai Nam Thuc luc, l’ouvrage historique officiel majeur de la dynastie des Nguyen.

Sous le règne de Thieu Tri, en 1841, Vo Xuan Can fut promu Grand Secrétaire du cabinet de l’Est par intérim (Thu Dong cac Dai hoc si), tout en conservant son poste de ministre de la Justice (Thuong thu Bo Hinh) et en recevant le titre de tuteur impérial (Thai tu Thai bao). Bien qu’âgé de plus de 70 ans et ayant demandé à plusieurs reprises sa retraite, l’empereur Thieu Tri refusa à chaque fois, appréciant son expérience et son prestige. En 1842, lorsque l’empereur effectua une tournée d’inspection au Tonkin, Vo Xuan Can fut nommé commissaire impérial superviseur (Kham sai doc ly), chargé d’examiner et de traiter les affaires judiciaires importantes. En 1846, il se vit confier en plus la fonction de grand dignitaire de la suite impériale (Ngu tien dai than), participant aux délibérations sur les affaires cruciales de la cour.

Sous le règne de Tu Duc, Vo Xuan Can conserva son rôle de haut dignitaire expérimenté. En 1848, il adressa une requête à la cour demandant la réhabilitation et la nomination des descendants du prince héritier Anh Due (Nguyen Phuc Canh), ainsi que l’examen de la nomination des descendants de hauts dignitaires tels que Nguyen Van Thanh, Le Van Duyet et Le Chat ; toutes ces propositions furent approuvées par l’empereur. Constatant qu’il était à la fois âgé et respecté, l’empereur Tu Duc lui confia la mission de précepteur (Su bao) des princes impériaux, chargé de l’éducation et de la formation des fils et des membres de la famille impériale.

En 1850, il reçut un gong en or (kim khanh) gravé de quatre caractères « Tuc duc nguyen lao » (Vieillard éminent à la vertu solide) en reconnaissance de ses mérites et de sa conduite. L’année suivante, pour son 80e anniversaire, l’empereur Tu Duc composa personnellement deux poèmes pour lui souhaiter une longue vie. En 1852 (5e année de l’ère Tu Duc), en raison de son grand âge et de sa santé déclinante, il insista pour prendre sa retraite. L’empereur finit par accepter et envoya le Cabinet impérial (Noi cac) le consulter sur les affaires à mener. Il présenta alors quatre propositions :

1. Les années de bonne récolte, lorsque le prix du riz est bas, il faut fixer un prix plus élevé pour l’acheter et le stocker ; les années de mauvaise récolte, il faut le distribuer aux populations.
2. Pour les soldats du Sud, sur six hommes, en réduire un ; pour les soldats du Nord, chaque année, ils doivent venir à la capitale pour des manœuvres, puis rester pour travailler six mois. Pour les soldats de la capitale, après l’inspection du début du printemps, les diviser en deux groupes : un reste, l’autre est renvoyé.
3. Permettre aux fils et aux filles des princes (vuong cong) de se marier avec les fils, filles, frères et neveux des mandarins civils et militaires à partir du troisième rang (tam pham) et en dessous ; si certaines personnes, issues des examens littéraires ou des recrutements militaires, se distinguent par leur travail, permettre qu’elles soient également nommées.
4. Demander la nomination de la mère du défunt juge d’instruction (An sat) de Lang Son, Mai Anh Tuan, à une fonction honorifique.

Toutes ces propositions furent examinées par l’empereur et mises en œuvre. En février 1852, l’empereur Tu Duc lui accorda la retraite avec le titre de tuteur impérial (Thai bao), avec le maintien de la moitié de son traitement annuel et de généreuses gratifications. L’empereur décréta en outre que, s’il apprenait des difficultés du peuple ou des lacunes dans l’administration, il était autorisé à utiliser les relais de poste pour venir en informer la cour. Il avait servi près de 50 ans, tant à la capitale qu’en province. Il était naturellement calme, réservé et intègre. Bien qu’âgé, il continua de se consacrer entièrement au service du peuple. En raison de ses mérites, l’empereur envoyait régulièrement des mandarins porteurs de décrets pour prendre de ses nouvelles, et des émissaires impériaux (Trung su) pour lui apporter des médicaments de la pharmacie impériale. En avril 1852 (année Nham Ty), il mourut chez lui, à l’âge de 81 ans. L’empereur, profondément affligé, décréta l’octroi d’or et de soie pour les funérailles, envoya un mandarin pour présider la cérémonie et lui attribua le nom posthume de Van Doan. Il ordonna également au ministère des Rites (Bo Le) de faire graver sur une stèle un poème et une épitaphe composés par lui-même, érigée dans son village natal, portant le titre de « Tu trieu nguyen lao » (Vieillard éminent de quatre règnes). En 1858 (11e année de l’ère Tu Duc), sa tablette funéraire fut placée au temple de Hien Luong.

Famille

Il eut deux épouses : une du nom de Bach, et une seconde du nom de Tran, qui donna naissance à l’impératrice douairière Trang Y Thuan Hieu (Trang Y Thuan Hieu Thai Hoang Thai Hau). Sous le règne de Dong Khanh, il fut élevé au titre de Le Quoc cong ; Madame Bach et Madame Tran furent toutes deux titrées Le Quoc phu nhan. Ses ancêtres furent honorés sur quatre générations :

• Son arrière-arrière-grand-père (Cao To) reçut à titre posthume le titre de Trung Thuan Dai phu Hong Lo Tu khanh et le nom posthume de Luong Uyen.
• Son arrière-grand-père (Tang To) reçut à titre posthume le titre de Trung Thuan Dai phu Han Lam Vien Thi Doc Hoc Si The Loc Tu et le nom posthume de Doan Phac.
• Son grand-père reçut à titre posthume le titre de Gia Nghi Dai phu Han Lam Vien Chuong Vien Hoc Si Duc Hoa Ba et le nom posthume de Don Truc.
• Son père reçut à titre posthume le titre de Tu Thien Dai phu, avec le rang de ministre (Thuong thu), fut titré Thuan Xuong Hau et reçut le nom posthume de Don Nha. Il fut honoré dans un temple dédié (den Tich Chi).

Il eut quatre fils :

1. L’aîné, Vo Xuan Phung, reçut le titre de professeur impérial à l’Académie Hanlin (Han lam vien Thi giang hoc si).
2. Le deuxième, Vo Xuan Nhan, fut préfet (Tri phu) de la préfecture de Trung Khanh.
3. Le troisième, Vo Xuan Hoi, fut directeur (Lang trung) au ministère des Travaux publics (Bo Cong).
4. Le quatrième, Vo Xuan Dam, reçut le titre de rédacteur (Tu soan).

Dans sa carrière, Vo Xuan Can fut également directeur général des Archives historiques (Tong tai Quoc su quan) et participa à la compilation de plusieurs ouvrages historiques officiels, dont le Dai Nam liet truyen tien bien, le Dai Nam thuc luc chinh bien dai nhat ky, le Dai Nam thuc luc tien bien, et à la rédaction des recueils poétiques impériaux (Ngu che van so tap) des empereurs Minh Mang et Thieu Tri.

Mausolée et temple commémoratif

La tombe de Vo Xuan Can fut construite en 1852, à l’est du village de Hoa Luat. À la fin de la dynastie des Nguyen, sa sépulture fut transférée au hameau de Tan Hoa, dans l’actuelle commune de Tan Thuy.

Le site comprend trois parties : la tombe, le temple commémoratif (nha tho) et la stèle « Tu trieu nguyen lao » dédiée au Thai Bao Dong cac Dai hoc si Vo Xuan Can.

La tombe est orientée vers le nord, construite en pierre et en brique, entourée d’un mur. L’ensemble du périmètre mesure 2,7 m de long sur 2,36 m de large. Le mur d’enceinte mesure 0,66 m de haut ; ses quatre angles sont ornés de quatre piliers carrés de 0,91 m de haut et de 0,2 m x 0,2 m d’épaisseur. Au sommet de chaque pilier, un motif en relief représentant un boisseau (dau) stylisé. Sur le mur d’enceinte, côté tête de la tombe, se trouve un paravent (binh phong) de 0,83 m de haut, 0,76 m de large en haut et 0,73 m en bas, sur lequel est sculpté en relief le caractère chinois « Phuc » (Bonheur).

Le temple commémoratif de Vo Xuan Can fut construit par l’empereur Dong Khanh en 1885 et restauré sur ses fondations d’origine en 2018. Le temple est conçu sur trois travées (gian), avec une largeur de 11,28 m, une profondeur de 7,44 m et une hauteur de 5,495 m ; la porte d’entrée en bois comporte quatre vantaux d’une largeur totale de 2 m. Les matériaux de construction comprennent du béton armé, des briques de parement rouges à l’extérieur ; les poutres transversales, les chevrons et les colonnes de soutien sont en béton peint imitant le bois. La toiture est couverte de tuiles écaille (ngoi vay), surmontée d’un motif de deux dragons en adoration de la lune (luong long chau nguyet) ; les quatre angles du toit, recourbés, sont ornés de têtes de dragon (dau rong) ; des licornes (ky lan) sont fixées aux deux extrémités du faîtage. L’avant-toit du temple est soutenu par quatre colonnes de pierre ; de part et d’autre des marches, deux dragons en pierre naturelle sont disposés.

Le site historique de la tombe et du temple de Vo Xuan Can possède une valeur historique et culturelle emblématique pour sa région et le pays. C’est le lieu où reposent les restes et où est vénéré le Thai Bao Dong cac Dai hoc si Vo Xuan Can, un personnage historique assez célèbre et très particulier. Il servit la dynastie des Nguyen sous les règnes de Gia Long, Minh Mang, Thieu Tri et Tu Duc, et fut honoré du titre de « Tu trieu nguyen lao » (Vieillard éminent de quatre règnes), un phénomène probablement rare dans l’histoire du Vietnam. Il apporta une contribution considérable à la construction du pays durant ses 50 années de service (1802-1852).

En raison de ces valeurs remarquables, la tombe et le temple de Vo Xuan Can, dans la province de Quang Binh, ont été classés monuments historiques nationaux par le ministre de la Culture, des Sports et du Tourisme, conformément à la Décision n° 3232/QD-BVHTTDL du 4 novembre 2020.

Références

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.

Tiếng Trung

武春谨（1772-1852）

身世

武春谨生于1772年九月初十日，广平省丽水县人。幼时勤奋好学，考中乡贡（举人），但在西山朝时期隐居不出。

仕途生涯

1802年，武春谨出仕谒见嘉隆帝，被补入翰林院任职，开启仕途。1803年，他被委任为兴化镇参协，负责西北边疆地区的行政和军事事务，后调任平定该簿，掌管该镇的财政和户籍工作。

明命初年（1820年），他被任命为山南协镇，随后被召回京城担任刑部左参知。1824年，他继续被委任为乂安协镇。在此期间，因公务中的小过失，他被降为怀德府宣抚使。然而，凭借其能力和威望，他很快复职，先后担任北城刑左、吏部右参知，后升任工部尚书。

1833年，武春谨被任命为平富总督，管辖平定和富安两省。此时正值黎文傀起事在南圻爆发，使得平富地区的征兵、粮运和后勤协调任务格外繁重。尽管如此，他组织工作得力，保障了补给和军队调动的畅通。因功绩卓著，1835年明命帝升其为署协办大学士，加太子少保衔，并加赏卓异一级。皇帝也多次褒奖他善于选拔士兵并严惩违法官员。

1838年底，他提议在平定实行均田制，调整地主阶级的部分土地分配给缺地农民耕种，有助于稳定农民生活。1839年，他被调回京城担任刑部尚书，兼管都察院并担任实录总裁，直接指导编纂阮朝重要正史《大南实录》。

至绍治朝，1841年武春谨升署东阁大学士，仍兼刑部尚书并加太子太保衔。虽已年过七旬并多次请求退休，绍治帝都未批准，因其经验和威望备受重视。1842年皇帝巡幸北圻时，他被任命为钦差督理，负责审理重大案件。至1846年，他又被加授御前大臣职，参与朝廷要务商议。

在嗣德朝，武春谨仍作为经验丰富的大臣发挥作用。1848年，他上疏请求恢复并重用英睿太子阮福景的子孙，同时建议朝廷考虑任用阮文诚、黎文悦和黎质等功臣后裔；这些建议均获皇帝批准。鉴于他年高德劭，嗣德帝又交付其担任诸亲王师傅之责，直接教导和培养朝中皇子、皇亲。

1850年，他被赐予金磬，上刻“夙德元老”四字以表彰其功勋与品德。次年，八十寿辰时，嗣德帝亲赐两首祝寿诗。嗣德五年（1852年），因年迈体衰他坚决请求退休，皇帝准许，并派内阁前来询问应办之事。他陈述了四件事：

1. 丰收年谷贱时，提高价格收购储存；遇灾年则拿出来赈济。
2. 南方士兵，六丁减一；北方士兵，每年回京操演后留京服役六个月。京兵初春检阅完毕，分为两班，一班留值，一班放回。
3. 王公之子女，允许与三品以下文武官员之子女、弟侄通婚；若有人出自文武科举，允许同样被录用。
4. 请求追封已故谅山按察使梅英俊之生母。

他的建议均被皇帝采纳施行。二月，嗣德帝准许他以太子太保衔退休，每年额外支给一半俸禄并厚加恩赏。皇帝又下谕：若他听闻民间疾苦、政事有缺失，允许乘驿马来奏。他在京内外为官近五十年。他为人沉静、谨慎诚实。年事虽高仍尽心竭力为百姓服务。因其有功，皇帝常派官员带谕旨登门问候，又派中使赐予御用滋补药品。壬子年（1852年）四月，他在家中去世，享年八十一岁。皇帝深为哀悼，下旨赐金银绸缎治丧，派官致祭，赐谥文端。又命礼部将皇帝所作诗和碑铭刻石立于其乡里，题额为“四朝元老”。嗣德十一年（1858年），其牌位入祀贤良祠。

家庭

他有两房妻子，一为白氏，次室陈氏，生庄懿顺孝太皇太后。至同庆朝他被追封为丽国公；白氏、陈氏皆被追赠丽国夫人。其祖先获追封四代：高祖赠忠顺大夫鸿胪寺卿，谥亮渊。曾祖赠忠顺大夫翰林院侍读学士世禄子，谥端朴。祖父赠嘉议大夫翰林院掌院学士德和伯，谥敦直。父如前，赠资善大夫，尚书衔，加封顺昌侯，谥敦雅。另祀于积祉祠。

他生有四子：长子武春讽，授翰林院侍讲学士衔；次子武春仁，任重庆知府；三子武春会，任工部郎中；四子武春淡，授修撰衔。

在其仕途中，武春谨还作为国史馆总裁参与编纂多部正史，其中包括《大南列传前编》、《大南实录正编第一纪》、《大南实录前编》，并编辑明命帝和绍治帝的《御制文初集》。

陵墓与祠堂

武春谨墓建于1852年，位于和律村东侧。阮朝末期，其墓迁至今日的新水社新和村。

遗迹包括三部分：墓、祠堂和供奉太保东阁大学士武春谨的“四朝元老”碑。

墓坐北朝南，以石、砖建造，有围墙环绕。整个墓区南北长2.7米，宽2.36米。围墙高0.66米；四角有四根方形石柱，每根高0.91米、厚0.2米见方。柱顶有斗拱形浮雕。墓前围墙上有屏风，高0.83米，上宽0.76米，下宽0.73米，浮雕汉字“福”字。

武春谨祠堂由同庆帝于1885年修建，201年在原址修复。祠堂为三开间设计，宽11.28米，深7.44米，高5.495米；门为四扇木门，宽2米。建材为钢筋混凝土，外墙贴红色砖；梁架、檩条、柱墩为混凝土仿木漆。屋顶铺鳞瓦，正脊置双龙朝月；四角飞檐均饰龙头；两端山花置麒麟。祠堂前廊有四根石柱；台阶两侧各置一条天然石龙。

武春谨墓与祠堂历史遗迹具有家乡和国家的典型历史文化价值。这里是安放和祭祀太保东阁大学士武春谨遗骸之处——一位相当著名且非常特殊的历史人物。他从嘉隆、明命、绍治至嗣德四朝为阮朝效力，获封“四朝元老”，这在越南历史上实属罕见。在其五十年的仕途生涯中（1802-1852），他为国家建设做出了巨大贡献。

基于上述典型价值，广平省武春谨墓与祠堂于2020年11月4日被文化体育旅游部部长签署第3232/QĐ-BVHTTDL号决定，列为国家级历史遗迹。

参考资料

1. Trần Trọng Kim (2001), Việt Nam Sử Lược, Nxb Văn hóa Thông tin.
2. Ngô Giáp Đậu (1993), Hoàng Việt hưng long chí, Nxb Văn học.
3. Huỳnh Minh (2001), Gia Định xưa, Nxb Thanh Niên.
4. Phạm Văn Sơn (1963), Việt sử tân biên, quyển 4, Tủ sách sử học Việt Nam.
5. Nguyễn Q. Thắng, Nguyễn Bá Thế (1992), Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội.