Niên đại: Khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay
Văn hóa: Đông Sơn
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Đường kính miệng 61 cm; đường kính đáy 60 cm; cao 98 cm
Loại hiện vật: Cổ vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Xếp hạng: Bảo vật Quốc gia
Nơi phát hiện: Xã Đào Thịnh, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái
Năm phát hiện: 1961
Giới thiệu hiện vật
Thạp đồng Đào Thịnh là một trong những hiện vật đặc sắc nhất của văn hóa Đông Sơn, nổi bật bởi kích thước lớn, kỹ thuật đúc tinh xảo và hệ thống hoa văn phong phú. Đặc biệt, những khối tượng nam nữ trong tư thế giao hợp trên nắp thạp là một biểu hiện hiếm có của tín ngưỡng phồn thực trong nghệ thuật Đông Sơn. Thạp có dạng hình trụ, thân thuôn dần xuống đáy, phía trên có nắp đậy hình nón cụt. Với chiều cao 98 cm, đường kính miệng 61 cm và đường kính đáy 60 cm, đây là chiếc thạp có kích thước đặc biệt lớn trong số những thạp đồng Đông Sơn được biết đến. Không chỉ có giá trị về nghệ thuật tạo hình, Thạp đồng Đào Thịnh còn cung cấp nhiều tư liệu quan trọng để tìm hiểu đời sống, tín ngưỡng, kỹ thuật đúc đồng và quan niệm về sự sinh sôi của cư dân Việt cổ.
Thạp được phát hiện một cách tình cờ vào tháng 9 năm 1961 tại xã Đào Thịnh, huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái. Theo tư liệu ghi lại, trong lúc câu cá bên bờ sông Hồng, một người dân địa phương nhận thấy phần bờ sông bị sạt lở và làm lộ ra một hiện vật đồng có kích thước lớn. Sau khi được phát hiện, chiếc thạp được đưa về lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Khu vực hai bên sông Hồng thuộc tỉnh Yên Bái từng phát hiện nhiều thạp đồng Đông Sơn. Tuy nhiên, Thạp Đào Thịnh đặc biệt nổi bật bởi kích thước lớn, hình dáng cân đối và hệ thống trang trí phong phú.
Nắp thạp có dạng hình nón cụt. Chính giữa trang trí hình ngôi sao 12 cánh, thường được diễn giải như biểu tượng của mặt trời. Bao quanh là 11 vành hoa văn, gồm nhiều mô típ hình học đặc trưng của văn hóa Đông Sơn. Trên các vành trang trí còn xuất hiện hình những đàn chim mỏ dài, xòe cánh bay thành hàng. Cách bố trí hoa văn theo những vòng đồng tâm quanh hình ngôi sao trung tâm có nhiều nét gần gũi với nghệ thuật trang trí trên trống đồng Đông Sơn. Tuy nhiên, đặc điểm làm nên giá trị độc đáo nhất của nắp Thạp Đào Thịnh lại nằm ở những khối tượng đôi nam nữ được bố trí trên bề mặt.
Theo tư liệu về hiện vật, trên nắp thạp vốn có bốn cặp tượng nam nữ đang giao hợp, hiện còn lại hai cặp. Các nhân vật được tạo hình trực tiếp và sinh động. Người nam để tóc xõa, đóng khố, bên hông vẫn đeo một chiếc dao găm kiểu Đông Sơn; người nữ mặc váy ngắn. Hai nhân vật ôm lấy nhau trong tư thế giao hợp, các bộ phận cơ thể được thể hiện rõ ràng. Đặc biệt, bộ phận sinh dục nam được nhấn mạnh trong tạo hình. Đây không đơn thuần là một yếu tố tả thực mà phản ánh rõ quan niệm phồn thực, khát vọng sinh sôi, nảy nở của con người và vạn vật. Trong xã hội nông nghiệp, khả năng sinh sản của con người, sự sinh trưởng của cây trồng và sự phồn thịnh của cộng đồng có mối liên hệ chặt chẽ trong đời sống tín ngưỡng. Vì vậy, những cặp tượng trên Thạp Đào Thịnh được xem là một trong những biểu hiện đặc sắc nhất của tín ngưỡng phồn thực trong nghệ thuật Đông Sơn.
Trên thân thạp đúc nổi 25 băng hoa văn, gồm nhiều mô típ quen thuộc như văn răng cưa, vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến cùng các dạng hoa văn hình học khác. Nổi bật nhất là băng hoa văn lớn thể hiện sáu chiếc thuyền. Trên thuyền có những người hóa trang, người cầm mái chèo, cầm vũ khí và nhảy múa. Phía trên xuất hiện những đàn chim đang bay; giữa các thuyền còn có hình giao long châu đầu vào nhau. Những cảnh tượng này phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa cư dân Đông Sơn với môi trường sông nước, đồng thời cung cấp tư liệu về phương tiện giao thông, kỹ thuật đóng thuyền, hoạt động cộng đồng và đời sống của cư dân Việt cổHai bên thân thạp và mép nắp còn có quai, được trang trí bằng mô típ bông lúa – hình ảnh gần gũi với đời sống của cộng đồng nông nghiệp trồng lúa nước.
Thạp đồng Đông Sơn được cho là một loại đồ chứa có giá trị cao. Với kích thước lớn, lượng nguyên liệu đồng đáng kể cùng kỹ thuật chế tác phức tạp, những chiếc thạp như Đào Thịnh nhiều khả năng thuộc sở hữu của những người có địa vị cao trong xã hội. Đáng chú ý, khi Thạp Đào Thịnh được phát hiện, bên trong còn có than tro và răng người. Chi tiết này cho thấy chiếc thạp đã từng được sử dụng trong một nghi thức mai táng. Việc sử dụng những vật dụng bằng đồng có giá trị lớn như trống hoặc thạp để chứa di cốt là hiện tượng không phổ biến, qua đó cho thấy người được mai táng có thể giữ vị trí quan trọng trong cộng đồng. Tuy nhiên, những dấu tích này vẫn cần được đặt trong tổng thể tư liệu khảo cổ để tiếp tục nghiên cứu về nghi thức tang葬 của cư dân Đông Sơn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Thạp đồng Đào Thịnh là hiện vật nguyên gốc của văn hóa Đông Sơn, có niên đại khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay, cung cấp nguồn tư liệu quan trọng về xã hội Việt cổ trong thời đại dựng nước.
Giá trị nghệ thuật: Đây là một trong những thạp đồng Đông Sơn có kích thước lớn và nghệ thuật trang trí đặc sắc. Hệ thống hoa văn hình học, hình người, chim, thuyền và các khối tượng trên nắp thể hiện trình độ tạo hình nổi bật của nghệ nhân Đông Sơn.
Giá trị tín ngưỡng: Những cặp tượng nam nữ giao hợp trên nắp thạp là một biểu hiện đặc biệt của tín ngưỡng phồn thực, thể hiện khát vọng sinh sôi, phát triển của con người và vạn vật trong cộng đồng nông nghiệp trồng lúa nước.
Giá trị văn hóa: Hình ảnh thuyền, con người, vũ khí, chim, giao long cùng các mô típ liên quan đến nông nghiệp cung cấp nguồn tư liệu phong phú để nghiên cứu đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Đông Sơn.
Giá trị kỹ thuật: Kích thước lớn, cấu trúc phức tạp cùng hệ thống hoa văn và tượng nổi tinh xảo cho thấy thành tựu cao của kỹ thuật luyện kim và đúc đồng thời Đông Sơn.
Với những giá trị đặc biệt ấy, Thạp đồng Đào Thịnh là một trong những di vật độc đáo và tiêu biểu nhất của văn hóa Đông Sơn, đồng thời là Bảo vật Quốc gia của Việt Nam, lưu giữ một thông điệp sinh động từ quá khứ về đời sống, tín ngưỡng và khát vọng sinh sôi của cư dân Việt cổ.
