Niên đại: Khoảng 2.500–2.000 năm cách ngày nay
Văn hóa: Đông Sơn
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Cao 8,5 cm; rộng 9,5 cm
Loại hiện vật: Cổ vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Xếp hạng: Bảo vật Quốc gia
Nơi phát hiện: Di chỉ khảo cổ học Đông Sơn, Thanh Hóa
Giới thiệu hiện vật
Tượng đồng hai người cõng nhau thổi khèn là một trong những tác phẩm tượng tròn đặc sắc và hiếm gặp của văn hóa Đông Sơn. Chỉ cao 8,5 cm và rộng 9,5 cm, nhưng khối tượng thể hiện sinh động hình ảnh hai con người đang cùng nhau hòa vào âm nhạc và điệu múa. Khác với nhiều tượng Đông Sơn mang tư thế tĩnh hoặc được gắn trên các đồ vật, tác phẩm này nổi bật bởi khả năng diễn tả chuyển động. Người phía dưới khom lưng cõng bạn, hai chân như đang nhún bước; người ngồi trên lưng say sưa thổi khèn. Toàn bộ khối tượng tạo cảm giác vui tươi, khỏe khoắn và giàu sức sống. Đây không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo mà còn là nguồn tư liệu quý để tìm hiểu âm nhạc, múa, trang phục, đồ trang sức và đời sống tinh thần của cư dân Đông Sơn.
Người cõng được thể hiện trong tư thế cong lưng, hai chân ở độ cao khác nhau như đang nhún nhảy hoặc bước đi. Hai tay vòng ra phía sau để đỡ chắc người đang ngồi trên lưng. Nhân vật mặc khố, phần đuôi khố buông dài về phía sau. Chi tiết này được nghệ nhân xử lý khéo léo để cùng với hai chân người cõng tạo thành ba điểm tựa, giúp toàn bộ khối tượng đứng vững dù không có bệ riêng. Người ngồi phía trên đưa chiếc khèn lên miệng. Một tay giữ khèn, tay còn lại ôm lấy người cõng. Tư thế ấy khiến người xem có cảm giác nhân vật đang thực sự thổi nhạc trong khi cả hai cùng chuyển động. Các chi tiết nhỏ như tóc, tai, khuôn mặt và trang sức cũng được thể hiện khá rõ. Hai nhân vật đều mang khuyên tai lớn – một loại trang sức quen thuộc trong nghệ thuật tạo hình Đông Sơn.
Điểm đặc biệt của tác phẩm nằm ở khả năng thể hiện một khoảnh khắc đang diễn ra. Người cõng không đứng thẳng mà nghiêng người, hai chân nhún theo nhịp. Người phía trên vừa giữ thăng bằng vừa thổi khèn. Hai cơ thể liên kết chặt với nhau tạo nên một bố cục tự nhiên, trong đó âm nhạc và chuyển động dường như hòa làm một. Với kích thước rất nhỏ, nghệ nhân Đông Sơn vẫn thể hiện được các chi tiết của hai nhân vật, từ tư thế tay chân đến trang phục, đồ trang sức và nhạc cụ. Nhờ vậy, pho tượng vừa mang tính tả thực, vừa truyền tải rõ nét không khí vui tươi của một sinh hoạt cộng đồng. Đây là một trong những tiêu bản hiếm hoi cho thấy khả năng tạo tượng tròn giàu tính động của nghệ thuật Đông Sơn.
Chiếc khèn mà nhân vật đang sử dụng là một chi tiết đặc biệt quan trọng. Hình ảnh người thổi khèn không chỉ xuất hiện trên pho tượng này mà còn được biết đến qua một số hiện vật Đông Sơn khác như hoa văn trên đồ đồng hoặc tượng người gắn trên đồ dùng. Điều đó cho thấy khèn là một loại nhạc cụ đã hiện diện trong đời sống âm nhạc của cư dân Đông Sơn. Bên cạnh các nhạc cụ gõ như trống, chuông hay chiêng, khèn đại diện cho nhóm nhạc cụ hơi, góp phần cho thấy đời sống âm nhạc của cư dân thời kỳ này khá phong phú. Khèn cũng là một nhạc cụ còn được bảo lưu trong đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng dân tộc ở Việt Nam cho đến ngày nay. Vì vậy, pho tượng tạo nên một cầu nối đặc biệt giữa những dấu tích âm nhạc cổ xưa và các truyền thống âm nhạc dân gian còn tồn tại.
Không chỉ phản ánh âm nhạc, pho tượng còn cung cấp tư liệu trực quan về hoạt động múa và nhảy của cư dân Đông Sơn. Tư thế nhún chân của người cõng cho thấy nhân vật không đơn thuần đứng yên để cõng người thổi khèn mà dường như đang chuyển động theo tiết tấu. Hình ảnh này phù hợp với nhiều cảnh múa, hóa trang và diễn tấu nhạc cụ được thể hiện trên trống đồng Đông Sơn. Âm nhạc và múa có thể đã giữ vai trò quan trọng trong những sinh hoạt cộng đồng, lễ hội và nghi lễ của cư dân đương thời. Qua đó, pho tượng giúp hình dung rõ hơn một đời sống tinh thần phong phú, trong đó con người cùng nhau ca múa và vui chơi.
Pho tượng được phát hiện tại di chỉ khảo cổ học Đông Sơn, một trong những địa điểm khảo cổ quan trọng đã góp phần định danh nền văn hóa Đông Sơn. Tượng được tìm thấy trong quá trình khai quật do nhà khảo cổ người Pháp Louis Pajot tiến hành tại khu vực này vào đầu thế kỷ XX. Hiện vật hiện được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Tính đến nay, chưa ghi nhận một tác phẩm nào hoàn toàn tương đồng về bố cục hai người cõng nhau, vừa chuyển động vừa thổi khèn trong hệ thống tượng Đông Sơn đã biết. Điều đó tạo nên giá trị độc bản đặc biệt cho hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Pho tượng là hiện vật nguyên gốc của văn hóa Đông Sơn, cung cấp tư liệu trực quan về con người và sinh hoạt xã hội trong thời đại dựng nước.
Giá trị nghệ thuật: Tác phẩm là một tiêu bản hiếm của nghệ thuật tượng tròn Đông Sơn. Nghệ nhân đã thể hiện thành công hai cơ thể người trong tư thế vận động, tạo nên một bố cục nhỏ gọn nhưng giàu sức sống và biểu cảm.
Giá trị âm nhạc: Hình ảnh người thổi khèn là nguồn tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu nhạc cụ và sinh hoạt âm nhạc của cư dân Đông Sơn.
Giá trị văn hóa: Tư thế nhún nhảy, thổi khèn và sự phối hợp giữa hai nhân vật phản ánh đời sống tinh thần vui tươi, đồng thời gợi mở về các hoạt động múa, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng của người Việt cổ.
Giá trị kỹ thuật: Việc đúc liền một khối tượng nhỏ nhưng có cấu trúc phức tạp, nhiều khoảng trống và chi tiết thanh mảnh cho thấy trình độ làm khuôn và đúc đồng tinh xảo của nghệ nhân Đông Sơn.
Với hình thức độc đáo, tính nghệ thuật cao và giá trị tư liệu đặc biệt, Tượng đồng hai người cõng nhau thổi khèn là một trong những tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật Đông Sơn, như một hình ảnh sống động còn lại từ đời sống âm nhạc và sinh hoạt cộng đồng của cư dân Việt cổ cách ngày nay hơn hai thiên niên kỷ.
