Niên đại: Khoảng 2.000–1.700 năm cách ngày nay
Văn hóa: Hậu Đông Sơn
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Cao 40 cm; dài 30 cm; rộng 27 cm
Loại hiện vật: Cổ vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Nơi phát hiện: Lạch Trường, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa
Năm phát hiện: 1935
Người phát hiện: Nhà khảo cổ học Olov Janse
Giới thiệu hiện vật
Cây đèn đồng hình người quỳ là một tác phẩm nghệ thuật đặc sắc thuộc giai đoạn Hậu Đông Sơn, có niên đại khoảng 2.000–1.700 năm cách ngày nay. Hiện vật được nhà khảo cổ học người Thụy Điển Olov Janse phát hiện năm 1935 trong quá trình khai quật một ngôi mộ gạch tại Lạch Trường, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Đây là cây đèn tạo hình người có kích thước lớn nhất trong số ít những hiện vật cùng loại được biết đến thuộc giai đoạn cuối Đông Sơn. Tác phẩm nổi bật bởi kết cấu phức tạp, sự kết hợp giữa tượng người, giá đỡ đèn, hình nhạc công và nhiều yếu tố trang trí tinh xảo. Không chỉ là một vật dụng chiếu sáng, cây đèn còn phản ánh trình độ đúc đồng, tư duy thẩm mỹ và những dấu hiệu giao lưu văn hóa của cư dân Việt cổ trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Phần trung tâm của hiện vật là hình một người đàn ông mình trần, đóng khố, trong tư thế quỳ, hai tay đưa về phía trước để nâng một đĩa đèn. Khuôn mặt nhân vật được tạo hình khá chi tiết với dáng mặt bầu, đôi mắt mở lớn, mí mắt nổi rõ, lông mày nhô cao, sống mũi thanh, môi dày và miệng hơi mỉm cười. Tóc được thể hiện thành những lọn cuộn, trên đầu có bộ phận trang sức hoặc khăn vấn. Hai tai đeo những vòng khuyên lớn. Trên cổ, cánh tay và cổ tay đều có các chi tiết mô phỏng đồ trang sức. Tư thế quỳ kết hợp với hai tay nâng đĩa đèn tạo cho nhân vật vẻ trang trọng, đồng thời trở thành trục chính nâng đỡ toàn bộ bố cục của tác phẩm.
Từ hai vai và phía sau lưng nhân vật chính vươn ra ba giá đỡ có dạng chữ S. Mỗi giá đỡ nâng một đĩa đèn, tạo thành hệ thống chiếu sáng bao quanh phần thân tượng. Cách tổ chức những đường cong chữ S vừa có chức năng nâng đỡ, vừa tạo nhịp điệu mềm mại cho toàn bộ tác phẩm. Những đường cong này cân bằng với dáng quỳ chắc chắn của nhân vật trung tâm, khiến cây đèn dù có kết cấu phức tạp vẫn giữ được sự hài hòa. Trên các giá đỡ còn gắn những hình người nhỏ trong tư thế quỳ, làm cho hiện vật không chỉ là một vật dụng mà trở thành một tác phẩm điêu khắc nhiều lớp.
Một trong những chi tiết đặc sắc của hiện vật là sự xuất hiện của nhiều nhạc công nhỏ được bố trí quanh nhân vật chính. Các tượng nhỏ xuất hiện trên hai đùi, phía sau và tại các giá đỡ đèn, đều được thể hiện trong tư thế quỳ. Trong đó, có hai nhân vật đang thổi nhạc cụ dạng sáo. Việc đưa hình ảnh nhạc công vào một cây đèn cho thấy nghệ nhân không chỉ chú trọng công năng mà còn xây dựng một không gian mang tính nghi lễ và nghệ thuật. Những hình tượng này là nguồn tư liệu đáng chú ý cho việc nghiên cứu âm nhạc, sinh hoạt tinh thần và nghệ thuật tạo tượng của cư dân cổ trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Nhân vật chính được thể hiện mình trần, đóng khố và mang nhiều đồ trang sức. Hai tai đeo khuyên tròn kích thước lớn; cổ, cánh tay và cổ tay có những dải trang trí giống vòng và chuỗi hạt. Quanh phần bụng xuất hiện mô típ được tạo hình gần với hoa sen, trong khi trên vai và một số vị trí khác còn có những dải hoa văn trang trí. Sự kết hợp giữa hình thể con người, trang phục giản lược và hệ thống trang sức phong phú tạo nên diện mạo đặc biệt cho nhân vật trung tâm. Những chi tiết này đồng thời cho thấy tác phẩm không đơn thuần tái hiện một nhân vật đời thường mà có thể gắn với một không gian nghi lễ hoặc biểu tượng nhất định.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Cây đèn là hiện vật nguyên gốc thuộc giai đoạn Hậu Đông Sơn, cung cấp nguồn tư liệu quan trọng về đời sống và sự biến đổi văn hóa tại Việt Nam trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Giá trị nghệ thuật: Đây là một trong những tác phẩm tượng tròn bằng đồng đặc sắc của thời kỳ này. Hình người quỳ, các nhạc công, giá đèn và hệ thống trang trí được kết hợp thành một bố cục phức tạp nhưng hài hòa.
Giá trị kỹ thuật: Việc tạo nên một hiện vật có nhiều bộ phận nhỏ, đường cong, khoảng trống và tượng người cho thấy trình độ làm khuôn và đúc đồng rất cao của cư dân cổ.
Giá trị văn hóa: Hình ảnh nhạc công, trang sức, trang phục và các yếu tố trang trí cung cấp nguồn tư liệu quý để nghiên cứu đời sống tinh thần, âm nhạc và nghệ thuật của cư dân Hậu Đông Sơn.
Giá trị giao lưu văn hóa: Những đặc điểm tạo hình trên hiện vật phản ánh sự tiếp xúc và giao thoa giữa truyền thống Đông Sơn bản địa với các yếu tố văn hóa từ bên ngoài trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Với hình thức độc đáo, kích thước lớn và kỹ thuật chế tác tinh xảo, Cây đèn đồng hình người quỳ là một trong những hiện vật tiêu biểu của nghệ thuật Hậu Đông Sơn, phản ánh sinh động quá trình tiếp biến văn hóa và trình độ nghệ thuật đúc đồng của cư dân cổ Việt Nam.
