Niên đại: Thế kỷ XV, thời Lê Sơ
Chất liệu: Gốm men trắng vẽ lam
Kích thước: Cao 56,5 cm; đường kính miệng 23,8 cm; đường kính đáy 25,8 cm
Loại hiện vật: Cổ vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
Xếp hạng: Bảo vật Quốc gia
Nguồn gốc phát hiện: Tàu đắm Cù Lao Chàm
Thời gian khai quật: 1999–2000
Giới thiệu hiện vật
Bình gốm hoa lam vẽ Thiên Nga là một trong những tác phẩm tiêu biểu của gốm Việt Nam thế kỷ XV, thời Lê Sơ. Hiện vật thuộc sưu tập gốm khai quật từ tàu đắm Cù Lao Chàm và nổi bật bởi kích thước lớn, dáng bình cân đối cùng hệ thống hoa văn vẽ lam phong phú. Bình cao 56,5 cm, miệng loe tròn, thân phình rồi thuôn dần xuống đáy. Toàn bộ bề mặt được phủ men trắng và trang trí bằng màu lam với nhiều lớp hoa văn khác nhau. Điểm đặc sắc nhất là hình ảnh bốn chim thiên nga trong những tư thế bay, đậu khác nhau, được đặt giữa phong cảnh cây cỏ, khóm tre và sóng nước. Không chỉ có giá trị thẩm mỹ, chiếc bình còn là một minh chứng quan trọng cho sự phát triển của kỹ thuật chế tác gốm, nghệ thuật trang trí và hoạt động xuất khẩu gốm Việt Nam trong thế kỷ XV.
Bình có dáng gần hình búp sen, miệng loe tròn, gờ miệng phẳng, thân phình rộng rồi thu dần xuống đáy. Từ miệng, cổ đến thân bình được chia thành bảy băng hoa văn, gồm nhiều mô típ như: hoa dây; cánh sen kép có xoắn ốc; vân mây; dải hình khánh; phong cảnh; cây hoa lá; sóng nước; lá đề; chim thiên nga. Các băng hoa văn được tổ chức theo chiều ngang, bao quanh thân bình, tạo nên bố cục chặt chẽ nhưng không cứng nhắc. Xen giữa những mô típ hình học và trang trí truyền thống là các cảnh thiên nhiên được thể hiện bằng nét vẽ tự do, giàu sức sống.
Điểm nổi bật nhất của chiếc bình là hình ảnh bốn chim thiên nga xuất hiện trong những tư thế khác nhau giữa phong cảnh cây cỏ và khóm tre. Có con đang bay, có con đậu, mỗi hình tượng được thể hiện với dáng vẻ riêng, khiến toàn bộ bề mặt bình có cảm giác chuyển động và sinh động. Theo tư liệu, nhóm hình này được thể hiện theo chủ đề “phi minh túc thực”, gắn với những trạng thái bay, cất tiếng, nghỉ đậu và kiếm ăn của chim. Điều đáng chú ý là các hình thiên nga không bị ràng buộc hoàn toàn bởi những khuôn mẫu trang trí kinh điển. Nét vẽ phóng khoáng, cách bố trí chim giữa khung cảnh cây cỏ gần gũi tạo nên sắc thái riêng của mỹ thuật Việt Nam.
Trên bình, chim thiên nga không đứng riêng lẻ mà hòa vào một không gian gồm cây cỏ, khóm tre, mây và sóng nước. Các đề tài này gợi nên khung cảnh thiên nhiên quen thuộc của vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ. Chính sự kết hợp giữa yếu tố trang trí cung đình, kỹ thuật gốm cao cấp và hình ảnh gần gũi với đời sống đã tạo nên phong cách riêng cho chiếc bình. So với nhiều đồ gốm chịu ảnh hưởng mạnh từ mô típ Trung Hoa, nghệ thuật trang trí trên chiếc bình thể hiện sự phóng khoáng và sáng tạo, đồng thời mang đậm yếu tố dân gian Việt Nam.
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Bình gốm hoa lam vẽ Thiên Nga được sản xuất tại khu lò Chu Đậu, nay thuộc xã Thái Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương. Chu Đậu là một trong những trung tâm sản xuất gốm quan trọng của Việt Nam, hình thành từ khoảng thế kỷ XIV và phát triển mạnh trong các thế kỷ XV–XVI. Gốm tại đây có kỹ thuật phong phú như vẽ lam, khắc chìm, đắp nổi, dán ghép, vẽ nhiều màu và trang trí vàng kim trên men. Tuy nhiên, trong giới nghiên cứu cũng có ý kiến cho rằng chiếc bình có thể được sản xuất tại các lò gốm ở khu vực kinh thành Thăng Long. Vì vậy, nguồn gốc lò sản xuất chính xác của hiện vật vẫn là vấn đề cần tiếp tục được khảo cứu. Dù được chế tác tại Chu Đậu hay Thăng Long, chiếc bình vẫn là một đại diện đặc sắc của gốm Việt Nam thời Lê Sơ.
Cuộc khai quật tàu cổ Cù Lao Chàm đã phát hiện một khối lượng đồ gốm đặc biệt lớn, với hơn 240.000 hiện vật cùng rất nhiều mảnh vỡ. Các loại hình khá đa dạng, từ bát, đĩa, hộp, bình, lọ, ấm đến những sản phẩm tạo hình rồng, phượng, thú hoặc quả đào. Trong đó, gốm hoa lam chiếm vị trí nổi bật với nhiều phong cách trang trí khác nhau: có loại sử dụng nét mảnh, chi tiết; có loại lại vẽ bằng những đường nét đậm, phóng khoáng. Sưu tập này phản ánh quy mô lớn của hoạt động sản xuất và xuất khẩu gốm Việt Nam trong thế kỷ XV, đồng thời cung cấp nguồn tư liệu đặc biệt quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử gốm sứ và thương mại biển.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Chiếc bình là hiện vật tiêu biểu của gốm Việt Nam thế kỷ XV, gắn với hoạt động sản xuất và xuất khẩu đồ gốm trong thời Lê Sơ.
Giá trị nghệ thuật: Bình có hình dáng cân đối, kích thước lớn và hệ thống hoa văn phong phú. Đặc biệt, hình ảnh bốn chim thiên nga giữa cây cỏ, khóm tre và sóng nước được thể hiện tự nhiên, sinh động và giàu tính sáng tạo.
Giá trị kỹ thuật: Kích thước lớn, lớp men trắng, nghệ thuật vẽ lam và khả năng tổ chức nhiều băng hoa văn trên một thân bình cho thấy trình độ cao của kỹ thuật tạo hình, trang trí và nung gốm thế kỷ XV.
Giá trị văn hóa: Các đề tài cây cỏ, chim muông, phong cảnh và sóng nước phản ánh thẩm mỹ gần gũi với thiên nhiên và đời sống của người Việt, góp phần tạo nên bản sắc riêng cho gốm hoa lam Việt Nam.
Giá trị thương mại: Việc hiện vật được tìm thấy trong tàu đắm Cù Lao Chàm cùng số lượng lớn đồ gốm xuất khẩu là bằng chứng cho thấy gốm Việt Nam đã tham gia sâu vào mạng lưới thương mại đường biển khu vực và quốc tế trong thế kỷ XV.
Với hình thức đặc sắc, kỹ thuật chế tác tinh xảo và giá trị nghệ thuật nổi bật, Bình gốm hoa lam vẽ Thiên Nga là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của gốm Việt Nam thời Lê Sơ, đồng thời là chứng tích sinh động về thời kỳ phát triển rực rỡ của nghề gốm và giao thương biển Việt Nam trong thế kỷ XV.
Năm 2012, hiện vật được công nhận là Bảo vật Quốc gia Việt Nam trong đợt công nhận đầu tiên.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
