Niên đại: Thế kỷ IV–VI
Văn hóa: Óc Eo
Chất liệu: Gỗ Trai
Kích thước: Cao 200 cm; rộng 50 cm; đường kính bệ 41 cm
Loại hiện vật: Cổ vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh
Nơi phát hiện: Lợi Mỹ, Đồng Tháp
Thời gian phát hiện: Ngày 8 tháng 4 năm 1937
Xếp hạng: Bảo vật Quốc gia
Giới thiệu hiện vật
Tượng Phật Lợi Mỹ là một trong những pho tượng Phật bằng gỗ tiêu biểu của văn hóa Óc Eo, có niên đại khoảng thế kỷ IV–VI. Pho tượng cao tới 2 mét, được tạc từ một thân gỗ nguyên khối, thể hiện Đức Phật trong tư thế đứng trên tòa sen. Tượng có dáng tương đối thanh thoát, hai tay đưa ra phía trước ngang ngực trong tư thế thuyết pháp. Áo choàng phủ dài xuống gần chân, ôm theo cơ thể và tạo thành những đường cong mềm trên phần dưới tượng. Với kích thước lớn, chất liệu gỗ và niên đại sớm, Tượng Phật Lợi Mỹ là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu nghệ thuật Phật giáo trong không gian văn hóa Óc Eo và quá trình giao lưu nghệ thuật giữa Nam Bộ cổ với Ấn Độ và Đông Nam Á trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Pho tượng được phát hiện ngày 8 tháng 4 năm 1937 tại thôn Lợi Mỹ, xã Phong Mỹ, quận Cao Lãnh, tỉnh Sa Đéc, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp. Theo tư liệu, hiện vật được tìm thấy trong quá trình đào đất tại một địa điểm cách Kênh Tháp Mười khoảng 4 km về phía Bắc. Cách nơi phát hiện pho tượng khoảng 50 mét, người dân còn tìm thấy hai cột gỗ dài khoảng 5,7 mét, có mặt cắt hình lục giác. Ngày 12 tháng 6 năm 1937, những hiện vật này được ông Landron, khi đó là Quản lý tỉnh Sa Đéc, chuyển giao cho Bảo tàng Blanchard de la Brosse, tiền thân của Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay.
Đức Phật được thể hiện trong tư thế đứng thẳng trên tòa sen, toàn thân tạo thành một trục tương đối cân xứng. Phần đầu có khối tóc hoặc mũ cao, trên đỉnh nhô lên thành chóp nhọn. Hai tai kéo dài gần chạm vai. Khuôn mặt hiện đã bị hư hại khá nhiều nên nhiều chi tiết ban đầu không còn rõ, nhưng tổng thể vẫn cho thấy dáng mặt tương đối tròn và ngắn. Cổ tượng khá to và ngắn. Vai rộng, phần ngực nở, eo thu lại, tạo nên một cơ thể khỏe khoắn nhưng vẫn giữ vẻ trang nghiêm của hình tượng Phật. Hai tay gập lại và đưa ra phía trước ngang ngực, tạo thành thủ thế thuyết pháp ấn.
Pho tượng đứng trên một tòa sen gồm hai tầng cánh. Tầng trên gồm những cánh sen khá lớn, tròn và thuôn nhọn về đầu cánh. Tầng dưới là lớp cánh sen nở rộng, phần cánh hơi trĩu xuống, tạo thành sự phân tầng rõ rệt. Chính giữa là phần gương sen tròn, đồng thời đóng vai trò làm bệ đứng cho tượng. Việc sử dụng tòa sen làm bệ thể hiện rõ tính chất Phật giáo của tác phẩm, đồng thời tạo sự cân đối cho một pho tượng có chiều cao tới 2 mét.
Trang phục là một đặc điểm đáng chú ý của Tượng Phật Lợi Mỹ. Đức Phật mặc áo choàng dài phủ từ phần trên cơ thể xuống gần gót chân. Áo bám tương đối sát vào thân, qua đó vẫn làm hiện rõ hình thể bên dưới. Cách thể hiện này có mối liên hệ với truyền thống nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ, đặc biệt với một số đặc điểm thường gặp trong nghệ thuật Gupta và các phong cách Phật giáo Đông Nam Á thời kỳ sớm. So với một số tượng Phật gỗ Óc Eo khác như Bình Hòa hay Sa Đéc, phần y phục của Tượng Phật Lợi Mỹ được nhận xét là có cảm giác dày và nặng hơn, các đường nét ít mềm mại hơn. Chính những khác biệt này giúp giới nghiên cứu nhận diện sự đa dạng trong nghệ thuật tạo tượng Phật của văn hóa Óc Eo.
Tượng Phật Lợi Mỹ được xếp vào nhóm tượng đứng theo tư thế Samabhanga, tức cơ thể đứng thẳng, trọng lượng phân bố tương đối cân bằng trên hai chân. Đây là kiểu đứng khác với Abhanga, trong đó cơ thể hơi lệch về một bên, hay Tribhanga, với các đường gấp rõ hơn tại cổ, hông và chân. Trong hệ thống tượng Phật gỗ Óc Eo còn được biết đến, tư thế Samabhanga tương đối đặc biệt. Dáng đứng thẳng tạo cho pho tượng vẻ trang nghiêm, vững chãi và nhấn mạnh tính chất thiêng của hình tượng Đức Phật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Tượng có niên đại thế kỷ IV–VI, là nguồn tư liệu quan trọng về sự hiện diện và phát triển của Phật giáo trong văn hóa Óc Eo.
Giá trị nghệ thuật: Pho tượng có kích thước lớn, dáng đứng cân đối, tòa sen nhiều lớp và cách thể hiện y phục đặc trưng, là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật Phật giáo thời kỳ sớm ở Nam Bộ.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Đức Phật đứng thuyết pháp phản ánh đời sống tín ngưỡng Phật giáo của cư dân thuộc không gian văn hóa Óc Eo.
Giá trị kỹ thuật: Việc tạo tác một pho tượng cao khoảng 2 mét từ một thân gỗ nguyên khối cho thấy kỹ thuật tạc tượng và khả năng xử lý vật liệu phát triển của nghệ nhân đương thời.
Giá trị giao lưu văn hóa: Những đặc điểm về hình thể, y phục và tư thế của tượng cho thấy mối liên hệ giữa nghệ thuật Óc Eo với các truyền thống Phật giáo Ấn Độ và Đông Nam Á.
Giá trị bảo tồn: Một pho tượng gỗ có niên đại hơn một thiên niên kỷ còn được lưu giữ với hình dáng tổng thể rõ ràng là trường hợp đặc biệt quý hiếm đối với di sản điêu khắc cổ.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, tôn giáo, nghệ thuật và kỹ thuật, Tượng Phật Lợi Mỹ là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn hóa Óc Eo, góp phần làm sáng rõ sự phát triển sớm của Phật giáo và nghệ thuật tạo tượng tại vùng Nam Bộ cổ.
Tượng Phật Lợi Mỹ được công nhận là Bảo vật Quốc gia Việt Nam trong đợt công nhận đầu tiên năm 2012.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
