Niên đại: 1803–1804
Triều đại: Nguyễn, thời vua Gia Long
Chất liệu: Đồng; giá súng bằng gỗ, bánh xe niềng sắt
Kích thước: Mỗi khẩu dài khoảng 277 cm; giá súng cao khoảng 127 cm
Số lượng: 9 khẩu đại bác
Loại hiện vật: Cổ vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, thuộc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế
Giới thiệu hiện vật
Cửu vị thần công là tên gọi của bộ chín khẩu đại bác bằng đồng được đúc dưới triều vua Gia Long trong những năm 1803–1804. Đây là một trong những bộ hiện vật đặc biệt của triều Nguyễn, nổi bật bởi quy mô lớn, kỹ thuật đúc tinh xảo và hệ thống tên gọi giàu ý nghĩa biểu tượng. Chín khẩu thần công được đánh số từ một đến chín và chia thành hai nhóm theo quan niệm truyền thống về Tứ thời và Ngũ hành. Bốn khẩu đầu mang tên Xuân, Hạ, Thu, Đông; năm khẩu còn lại mang tên Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy. Không chỉ là những khẩu đại bác bằng đồng, Cửu vị thần công còn được triều đình nhân cách hóa như những vị thần tướng bảo vệ vương triều, trở thành biểu tượng cho uy quyền và sức mạnh của nhà Nguyễn.
Tên gọi của chín khẩu thần công được tổ chức thành một hệ thống hoàn chỉnh. Bốn khẩu đầu tiên tượng trưng cho bốn mùa trong năm:
– Khẩu thứ nhất: Xuân
– Khẩu thứ hai: Hạ
– Khẩu thứ ba: Thu
– Khẩu thứ tư: Đông
Năm khẩu tiếp theo được đặt theo Ngũ hành:
– Khẩu thứ năm: Mộc
– Khẩu thứ sáu: Hỏa
– Khẩu thứ bảy: Thổ
– Khẩu thứ tám: Kim
– Khẩu thứ chín: Thủy
Tên riêng của từng khẩu được khắc ở phần đuôi súng. Cách đặt tên này cho thấy Cửu vị thần công không chỉ được nhìn nhận như những khí cụ quân sự mà còn được đưa vào một hệ thống biểu tượng gắn với quan niệm về thời gian, tự nhiên và trật tự vũ trụ trong tư tưởng truyền thống.
Đến năm Gia Long thứ 15, các khẩu thần công được triều đình phong tước: “Thần uy vô địch thượng tướng quân”. Mỗi khẩu được phong từ Đệ nhất đến Đệ cửu, tương ứng với thứ tự của chín khẩu súng. Việc ban tước hiệu quân sự cho các khẩu đại bác cho thấy chúng đã được nhân cách hóa thành những vị thần tướng, vượt ra ngoài vai trò của một loại vũ khí thông thường. Từ đó, Cửu vị thần công trở thành những biểu tượng mang tính bảo hộ, thể hiện sức mạnh và uy quyền của vương triều Nguyễn.
Hình dáng các khẩu thần công
Cả chín khẩu thần công có hình dáng và kiểu thức trang trí tương đối thống nhất. Miệng súng hơi loe, thân thuôn dài rồi phình dần về phía đuôi. Trên giữa thân mỗi khẩu có hai quai đúc nổi, tạo hình cách điệu như đầu thú. Thân súng được chia bởi sáu gờ nổi. Trong đó, hai gờ nằm ở hai phía của phần quai được đúc rộng hơn, giống như hai vòng đai lớn bao quanh thân súng. Cách phân chia này vừa tạo nên kết cấu khỏe khoắn, vừa giúp bề mặt khẩu súng trở thành không gian để bố trí các dải hoa văn trang trí.
Mỗi khẩu thần công được đặt trên một giá súng bằng gỗ. Phía dưới giá có bánh xe, bên ngoài được niềng sắt, tạo dáng tương tự các giá pháo quân sự. Cấu trúc này vừa giúp nâng đỡ khối lượng lớn của khẩu súng, vừa hoàn thiện hình thức của một khẩu đại bác. Tuy mang dáng dấp của pháo chiến, Cửu vị thần công chủ yếu mang ý nghĩa nghi lễ, biểu tượng và bảo vệ kinh thành, hơn là được xem như một bộ vũ khí chiến đấu thông thường.
Hoa văn chạm nổi tinh xảo
Hai bên các đường gờ là những dải hoa văn dây lá chạm nổi, được thể hiện bằng các đường cong mềm mại và liên tục. Sự kết hợp giữa khối thân súng đồ sộ với những mô típ thực vật mềm mại tạo nên một đặc điểm thẩm mỹ đáng chú ý của bộ hiện vật. Ngoài các hoa văn dây lá, trên thân súng còn xuất hiện một hình vương miện đắp nổi, góp phần nhấn mạnh tính chất vương quyền của hiện vật. Nhờ vậy, Cửu vị thần công không chỉ thể hiện kỹ thuật đúc súng mà còn cho thấy trình độ cao của nghệ thuật trang trí trên đồng dưới triều Nguyễn.
Việc chế tạo đồng thời chín khẩu thần công có kích thước lớn là một công việc đòi hỏi trình độ kỹ thuật rất cao. Nghệ nhân phải xử lý một lượng lớn kim loại, tạo khuôn có kích thước lớn, kiểm soát quá trình rót đồng và đảm bảo thân súng có hình dáng cân đối. Bên cạnh đó, hệ thống quai, gờ nổi, hoa văn dây lá, hình vương miện và các dòng chữ đều phải được bố trí thống nhất trên toàn bộ bề mặt. Cửu vị thần công do đó không chỉ là thành tựu của kỹ thuật đúc pháo mà còn là một tác phẩm nghệ thuật bằng đồng có quy mô đặc biệt lớn của đầu thế kỷ XIX.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Cửu vị thần công được đúc trong những năm 1803–1804, gắn với giai đoạn đầu của triều Nguyễn và quá trình củng cố quyền lực dưới thời vua Gia Long.
Giá trị biểu tượng: Tên gọi theo Tứ thời và Ngũ hành cùng tước hiệu “Thần uy vô địch thượng tướng quân” cho thấy các khẩu súng được nhân cách hóa và mang ý nghĩa biểu trưng cho sức mạnh, uy quyền và sự bảo hộ vương triều.
Giá trị nghệ thuật: Hình dáng cân đối, hệ thống gờ nổi, quai đầu thú, hoa văn dây lá và hình vương miện tạo nên một tổng thể vừa mạnh mẽ vừa tinh tế.
Giá trị kỹ thuật: Đây là bộ chín khẩu thần công có quy mô đồ sộ, thể hiện trình độ cao của kỹ thuật đúc đồng, chế tạo pháo và gia công kim loại đầu thế kỷ XIX.
Giá trị văn hóa: Cửu vị thần công phản ánh quan niệm truyền thống về Tứ thời, Ngũ hành, quyền lực và sự bảo hộ, đồng thời là một phần quan trọng trong di sản cung đình triều Nguyễn.
Với quy mô đặc biệt, kỹ thuật chế tác tinh xảo và hệ thống ý nghĩa biểu tượng phong phú, Bộ Cửu vị thần công là một trong những nhóm hiện vật tiêu biểu của triều Nguyễn, vừa thể hiện sức mạnh của vương quyền vừa ghi dấu một thành tựu nổi bật của nghệ thuật đúc đồng Việt Nam đầu thế kỷ XIX.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
