Tên khác: Trống vịt
Niên đại: Văn hóa Đông Sơn muộn, cách ngày nay khoảng 2.000 năm
Văn hóa: Đông Sơn
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Đường kính mặt 73 cm; đường kính chân 73 cm; cao 41,9 cm
Trọng lượng: 60 kg
Số lượng: 01
Số đăng ký: BTTH 339/KL:123
Phân loại: Hêgơ I, nhóm C1
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa
Nơi phát hiện: Thôn Phú Lai, xã Cẩm Giang, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa
Ngày phát hiện: 30/9/1992
Giới thiệu hiện vật
Trống đồng Cẩm Giang I, còn được gọi là “Trống vịt”, là một hiện vật đặc biệt của văn hóa Đông Sơn muộn, có niên đại cách ngày nay khoảng 2.000 năm. Trống được phát hiện năm 1992 tại xã Cẩm Giang, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa. Căn cứ vào kiểu dáng và hệ thống hoa văn, hiện vật được xếp vào loại Hêgơ I, nhóm C1. Điểm đặc biệt nhất của Trống đồng Cẩm Giang I là trên rìa mặt trống có các khối tượng vịt, thay cho những tượng cóc thường gặp trên nhiều trống đồng Đông Sơn. Chính đặc điểm hiếm thấy này đã tạo nên tên gọi “Trống vịt” và làm cho hiện vật có vị trí riêng trong sưu tập trống đồng Đông Sơn ở Việt Nam.
Hoàn cảnh phát hiện
Ngày 30 tháng 9 năm 1992, ông Lê Đức Tậu, trú tại thôn Phú Lai, xã Cẩm Giang, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa, phát hiện chiếc trống trong khi làm vườn. Trống nằm ở độ sâu khoảng 1,5 m dưới mặt đất. Đến ngày 1 tháng 6 năm 1993, ông Lê Đức Tậu bàn giao hiện vật cho Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa để bảo quản và nghiên cứu. Địa điểm phát hiện tại Thanh Hóa cũng có ý nghĩa đáng chú ý, bởi đây là một trong những vùng phân bố quan trọng của văn hóa Đông Sơn và là nơi đã phát hiện nhiều di vật đồng tiêu biểu.
Cấu tạo tổng thể
Trống có kiểu dáng cân đối, gồm các bộ phận: Mặt trống; Tang trống; Lưng trống; Chân trống. Hai bên thân có hai đôi quai kép hình chữ C, phần rìa ngoài của quai được tạo đường gờ nổi. Các mảng hoa văn được phân bố trên mặt, tang và lưng trống, trong khi phần chân để trơn. Sự phối hợp giữa bố cục vòng tròn đồng tâm trên mặt và các dải hoa văn chạy ngang trên thân tạo nên một tổng thể chặt chẽ, giàu nhịp điệu.
Chính giữa mặt trống là hình ngôi sao 16 cánh. Từ tâm ngôi sao phát triển ra ngoài là chín vòng hoa văn liên tiếp. Đây là cách tổ chức bố cục quen thuộc của nghệ thuật trống đồng Đông Sơn, trong đó hình trung tâm đóng vai trò làm trục cho toàn bộ hệ thống trang trí. Các hoa văn hình học, chim và người được bố trí xen kẽ thành những vòng liên tục, tạo cảm giác chuyển động quanh mặt trống.
Mặt trống được trang trí bằng 9 vòng hoa văn. Các vòng thứ nhất, thứ hai, thứ ba và thứ chín sử dụng mô típ hình trám lồng. Vòng thứ tư thể hiện chim Lạc bay cách điệu. Vòng thứ năm là một trong những vành chủ đạo, thể hiện hình người hóa trang lông chim cách điệu. Vòng thứ sáu tiếp tục sử dụng hình chim cách điệu. Vòng thứ bảy gồm những vòng tròn đồng tâm có chấm giữa, xen kẽ mô típ tam giác kép. Vòng thứ tám là hoa văn răng lược. Sự kết hợp giữa hình học, chim và người khiến bề mặt trống trở nên phong phú nhưng vẫn giữ được tính thống nhất về bố cục.
Một trong những mô típ nổi bật trên Trống đồng Cẩm Giang I là hình người hóa trang bằng lông chim. Những nhân vật này xuất hiện trên cả mặt, tang và lưng trống. Ở vành chủ đạo trên mặt trống, các hình người được thể hiện theo lối cách điệu, nhấn mạnh những bộ phận trang trí giống lông chim. Trên tang trống, các nhân vật xuất hiện trong tư thế nhảy múa, tạo cảm giác chuyển động mạnh. Việc lặp lại hình tượng này trên nhiều bộ phận cho thấy đây là một chủ đề quan trọng trong hệ thống trang trí của chiếc trống.
Điểm nổi bật nhất của Trống đồng Cẩm Giang I nằm ở các khối tượng vịt được bố trí trên rìa mặt trống. Theo cấu trúc ban đầu, mặt trống có bốn tượng vịt phân bố đều, cùng quay đầu theo hướng ngược chiều kim đồng hồ. Trong nhiều trống Đông Sơn, vị trí này thường xuất hiện tượng cóc. Việc thay thế bằng hình vịt khiến Trống đồng Cẩm Giang I trở thành một hiện vật rất đặc biệt. Vịt là loài vật quen thuộc với môi trường đồng ruộng và sông nước. Từ đặc điểm đó, hình tượng vịt trên trống có thể được xem là một dấu hiệu đáng chú ý khi nghiên cứu mối quan hệ giữa nghệ thuật Đông Sơn với môi trường sống và nền nông nghiệp lúa nước. Tuy nhiên, ý nghĩa biểu tượng cụ thể của các tượng vịt vẫn cần được nhìn nhận thận trọng, trước hết đây là một đặc điểm tạo hình hiếm gặp và có giá trị nhận diện cao của hiện vật.
Hiện nay, hệ thống tượng vịt trên mặt trống không còn nguyên vẹn. Trong bốn khối tượng ban đầu có một khối tượng đã mất hoàn toàn và một khối khác bị mất phần đầu. Những phần còn lại vẫn cho phép nhận diện rõ hình dáng và cách bố trí của các tượng. Dù bị tổn khuyết, đây vẫn là đặc điểm quan trọng nhất tạo nên giá trị độc đáo của Trống đồng Cẩm Giang I.
Trống có hai đôi quai kép hình chữ C. Phần rìa ngoài của quai được trang trí bằng các đường gờ nổi, vừa tăng độ chắc chắn vừa tạo điểm nhấn cho hình dáng.
Hoa văn trên trống
Tang trống được trang trí bằng 5 vành hoa văn. Vành thứ nhất và thứ năm sử dụng mô típ vòng tròn đồng tâm có chấm giữa. Vành thứ hai và thứ ba trang trí hoa văn hình trám lồng. Vành thứ tư là dải hoa văn chủ đạo, thể hiện hình người hóa trang lông chim đang nhảy múa. Việc đưa hình người vào vị trí trung tâm của tang trống tạo nên một dải cảnh sinh hoạt sống động bao quanh thân hiện vật. Lưng trống có ba vành hoa văn. Vành thứ nhất là vành chủ đạo. Phần trên thể hiện hình người hóa trang lông chim cách điệu đang nhảy múa, còn phần dưới trang trí hình trám lồng. Vành thứ hai sử dụng mô típ vòng tròn đồng tâm có chấm giữa. Khác với mặt, tang và lưng, chân trống không trang trí hoa văn. Sự giản lược ở phần chân giúp làm nổi bật hệ thống trang trí dày đặc phía trên.
Căn cứ vào kiểu dáng và hoa văn, Trống đồng Cẩm Giang I thuộc loại Hêgơ I, nhóm C1. Đây là một hiện vật có nhiều đặc điểm điển hình của trống Đông Sơn như ngôi sao ở trung tâm, hình chim, hình người hóa trang, hoa văn trám lồng, vòng tròn chấm giữa và hệ thống quai kép. Tuy nhiên, chính việc xuất hiện các tượng vịt trên mặt trống đã tạo nên sự khác biệt rõ nét so với nhiều hiện vật cùng loại. Vì vậy, Trống đồng Cẩm Giang I vừa mang những đặc trưng chung của nghệ thuật Đông Sơn, vừa có những yếu tố tạo hình riêng biệt.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Trống có niên đại thuộc giai đoạn văn hóa Đông Sơn muộn, cách ngày nay khoảng 2.000 năm, là một hiện vật gốc quan trọng của thời kỳ này.
Giá trị khảo cổ: Hoàn cảnh và địa điểm phát hiện tại Cẩm Thủy, Thanh Hóa góp phần bổ sung tư liệu về sự phân bố của trống đồng Đông Sơn tại khu vực Thanh Hóa.
Giá trị nghệ thuật: Hệ thống hoa văn gồm ngôi sao 16 cánh, chim Lạc, người hóa trang lông chim, trám lồng, răng lược và các mô típ hình học được bố trí phong phú, cân đối và sinh động.
Giá trị độc đáo: Các tượng vịt trên mặt trống là đặc điểm tạo hình hiếm gặp, tạo nên nét riêng nổi bật của Trống đồng Cẩm Giang I trong sưu tập trống Đông Sơn.
Giá trị kỹ thuật: Kích thước, cấu trúc và hệ thống hoa văn phức tạp phản ánh trình độ cao của kỹ thuật tạo khuôn, luyện kim và đúc đồng của cư dân Đông Sơn.
Giá trị văn hóa: Hình người nhảy múa, chim và các hình tượng động vật góp phần phản ánh đời sống cộng đồng, môi trường tự nhiên và thế giới biểu tượng của cư dân Việt cổ.
Với kiểu dáng cân đối, hoa văn phong phú và đặc biệt là hệ thống tượng vịt độc đáo trên mặt trống, Trống đồng Cẩm Giang I là một tác phẩm đặc sắc của văn hóa Đông Sơn muộn. Hiện vật không chỉ làm phong phú thêm sưu tập trống đồng Việt Nam mà còn là nguồn tư liệu quý để nghiên cứu nghệ thuật, kỹ thuật luyện kim và đời sống tinh thần của cư dân Việt cổ cách ngày nay khoảng 2.000 năm.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
