Tên khác: Xà thần
Niên đại: Thế kỷ XII, thời Lý
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao 79 cm; rộng 136 cm; dài 103 cm
Trọng lượng: Khoảng 3 tấn
Số lượng: 01
Số đăng ký: 03
Đơn vị lưu giữ: Ban Quản lý Đền thờ Lê Văn Thịnh, thôn Bảo Tháp, xã Đông Cứu, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh
Nguồn gốc: Phát lộ tại khu vực Đền thờ Lê Văn Thịnh
Giới thiệu hiện vật
Rồng đá, còn được gọi là Xà thần, là một tác phẩm điêu khắc bằng đá sa thạch có niên đại khoảng thế kỷ XII, được phát lộ tại khu vực Đền thờ Lê Văn Thịnh ở Bắc Ninh. Hiện vật có kích thước lớn, nặng khoảng 3 tấn, tạo hình đặc biệt với thân linh vật cuộn chéo vào nhau, đầu vươn lên rồi cúi xuống ngậm lấy phần thân phía trên. Hình dáng khác biệt so với các tượng rồng quen thuộc khiến hiện vật thường được gọi bằng tên “Xà thần”, nhấn mạnh đặc điểm pha trộn giữa hình tượng rồng và rắn.
Toàn bộ linh vật được tạc từ một khối đá sa thạch màu xanh xám. Thân hình tròn nhưng được chia thành hai phần nằm chéo và cuộn vào nhau. Phần có đầu nằm phía dưới; sau điểm giao cắt, đầu linh vật vươn cao, uốn cong rồi cúi xuống, miệng ngậm vào phần thân đuôi phía trên. Hai mặt cắt ở thân tương đối phẳng và gọn, khiến người nghiên cứu cho rằng đây có thể là chủ ý tạo hình ban đầu chứ không đơn thuần là dấu vết gãy vỡ. Chỗ giao nhau giữa hai phần thân được xử lý liền khối, tạo cảm giác linh vật đang tự quấn và ghì lấy chính cơ thể mình.
Phần đầu có tỷ lệ cân đối với thân, không thể hiện râu và bờm rõ như nhiều hình tượng rồng thời Lý khác. Hai mắt tròn và lồi, mang phình, mũi nhỏ; miệng há rộng để lộ 12 chiếc răng dài, nhọn. Hai tai nổi rõ phía trên mang, trong đó tai trái có một lỗ nhỏ khá sâu. Hai chân khuỳnh rộng sang hai bên, mỗi chân có năm ngón với móng vuốt sắc, bấu chặt vào phần thân phía trên. Dọc sống lưng của phần đuôi là một hàng vây lớn; cuối đuôi uốn thành hình xoắn, làm tăng cảm giác vận động và căng thẳng của toàn bộ khối tượng.
Điểm đáng chú ý trong nghệ thuật tạo tác là sự kết hợp giữa khối hình khỏe, chắc với đường cong mềm mại. Mặc dù hình tượng có tư thế mạnh và dữ dội, các phần thân vẫn được xử lý tròn, nuột, tạo chuyển động liên tục. Chất liệu sa thạch, cách tạo khối và kỹ thuật chạm khắc đều mang những đặc điểm được liên hệ với nghệ thuật thời Lý. Hiện vật hiện còn tương đối nguyên vẹn, chỉ có một số vết sứt nhỏ ở phần đầu và miệng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị nghệ thuật: Tượng có cách tạo hình rất khác biệt, kết hợp thân rắn với các đặc điểm của rồng, tạo thành một khối điêu khắc mạnh mẽ, sinh động và giàu tính biểu cảm.
Giá trị kỹ thuật: Khối đá lớn được xử lý với những đường cong phức tạp, thân cuộn chéo, đầu, chân, móng và vây đều được tạo khá chi tiết, phản ánh trình độ chạm khắc đá phát triển của nghệ nhân thời Lý.
Giá trị lịch sử: Hiện vật có niên đại khoảng thế kỷ XII và được phát hiện tại Đền thờ Lê Văn Thịnh, một địa điểm gắn với một nhân vật quan trọng trong lịch sử triều Lý.
Giá trị nghiên cứu: Hình thức “nửa rồng, nửa rắn” và tư thế đặc biệt của linh vật cung cấp tư liệu quý cho việc nghiên cứu thế giới biểu tượng, mỹ thuật và nghệ thuật tạo hình thời Lý.
Giá trị độc đáo: Theo hồ sơ hiện vật, hiện chưa ghi nhận nhiều tác phẩm có hình thức tương tự. Vì vậy, pho tượng có vị trí riêng trong hệ thống điêu khắc đá cổ Việt Nam.
Với kích thước lớn, hình thức tạo tác khác biệt và nghệ thuật chạm khắc giàu sức biểu cảm, Rồng đá – Xà thần tại Đền thờ Lê Văn Thịnh là một hiện vật đặc sắc của nghệ thuật thời Lý. Giá trị nổi bật của tác phẩm nằm không chỉ ở kỹ thuật điêu khắc mà còn ở hình tượng bí ẩn, đến nay vẫn mở ra nhiều hướng nghiên cứu về mỹ thuật và thế giới biểu tượng của Đại Việt thế kỷ XII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
