Tên gọi khác: Tay vịn thành bậc
Niên đại: Đầu thế kỷ XII, thời Lý
Chất liệu: Đá sa thạch màu xám
Kích thước: Dài 205 cm; cao 46 cm; dày 17 cm
Số lượng: 01 hiện vật
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Nam Định
Nguồn gốc: Khai quật tại phế tích Bảo tháp Vạn Phong Thành Thiện trên núi Chương Sơn, xã Yên Lợi, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định, trong các năm 1966–1967
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, được công nhận năm 2015
Giới thiệu hiện vật
Thành bậc lan can tháp Chương Sơn là một cấu kiện kiến trúc bằng đá thuộc Bảo tháp Vạn Phong Thành Thiện, công trình Phật giáo lớn được xây dựng dưới triều Lý trên đỉnh núi Chương Sơn. Hiện vật được phát hiện trong cuộc khai quật phế tích tháp những năm 1966–1967 cùng nhiều vật liệu kiến trúc bằng đá và đất nung, qua đó cung cấp những chứng cứ quan trọng về quy mô và nghệ thuật kiến trúc của công trình vào đầu thế kỷ XII.
Thành bậc được chế tác từ một khối đá sa thạch màu xám, dài 205 cm, cao 46 cm và dày 17 cm. Cấu kiện có dạng hộp dài, một đầu vuông, đầu còn lại vát chéo nhô cao, vốn được lắp ở hai bên hệ thống bậc lên xuống của kiến trúc. Trên hai mặt của phần phía trên chạm nổi tổng cộng 14 vũ nữ, mỗi mặt 7 người, trong tư thế múa và dâng hoa. Các nhân vật được sắp xếp liên tiếp thành một nhịp điệu chuyển động đều đặn, vừa làm chức năng trang trí vừa tạo nên một dải điêu khắc đặc biệt sinh động.
Các vũ nữ có khuôn mặt trái xoan đầy đặn, nhìn chính diện, hai tay dang sang hai bên và co ngang đầu. Một tay cầm nụ sen lớn, tay kia cầm dải lụa. Cơ thể được thể hiện mềm mại, một chân co, một chân duỗi, xiêm áo ôm sát thân và các dải lụa uốn quanh cổ tay, cổ chân. Trên đầu là mũ nhiều tầng cùng búi tóc cao. Cách tạo hình vừa uyển chuyển vừa chắc khỏe, làm nổi bật nhịp múa và vẻ trang nghiêm của một đoàn người đang thực hiện nghi thức dâng hoa trong không gian Phật giáo.
Phần dưới của thành bậc được trang trí khác nhau ở hai mặt. Một mặt phủ kín những dải hoa sen, hoa cúc dây uốn hình sin, kết hợp hoa văn dạng dấu hỏi và tay mướp. Mặt còn lại vốn tiếp giáp với các bậc cầu thang nên hoa văn được bố trí theo những khoảng trống giữa từng bậc; tại đây còn có hai mộng khoét sâu để liên kết cấu kiện với hệ thống kiến trúc. Chính các dấu vết kỹ thuật này giúp xác định rõ hơn chức năng ban đầu của hiện vật.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Thành bậc có niên đại đầu thế kỷ XII, gắn trực tiếp với Bảo tháp Vạn Phong Thành Thiện – một công trình Phật giáo quan trọng được xây dựng dưới triều Lý.
Giá trị kiến trúc – khảo cổ: Cấu tạo, mộng ghép và hình thức của thành bậc cung cấp tư liệu quan trọng để nghiên cứu hệ thống cầu thang, quy mô và kỹ thuật xây dựng tháp Chương Sơn.
Giá trị nghệ thuật: Hình 14 vũ nữ dâng hoa cùng các dải hoa sen, hoa cúc và hoa văn uốn lượn thể hiện trình độ chạm khắc đá tinh tế, mềm mại nhưng khỏe khoắn của nghệ nhân Đại Việt đầu thế kỷ XII.
Giá trị văn hóa: Hình tượng con người trên thành bậc cung cấp nhiều dữ liệu về trang phục, trang sức, kiểu tóc, nghi thức và quan niệm thẩm mỹ thời Lý.
Giá trị giao lưu văn hóa: Một số đặc điểm tạo hình cho thấy sự giao lưu giữa nghệ thuật Đại Việt với Champa và các truyền thống nghệ thuật khu vực, đồng thời phản ánh khả năng tiếp nhận và bản địa hóa của nghệ nhân thời Lý.
Giá trị nghiên cứu: Hiện vật là cơ sở quan trọng để đối chiếu với các tác phẩm điêu khắc cùng thời, góp phần nhận diện rõ hơn phong cách nghệ thuật và kỹ thuật kiến trúc thời Lý.
Với hình tượng 14 vũ nữ dâng hoa, hệ thống hoa văn phong phú và mối liên hệ trực tiếp với Bảo tháp Vạn Phong Thành Thiện, Thành bậc lan can tháp Chương Sơn là một tác phẩm đặc sắc của nghệ thuật điêu khắc thời Lý. Hiện vật không chỉ phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ của nghệ nhân Đại Việt đầu thế kỷ XII mà còn là một trong những tư liệu quan trọng giúp tái hiện diện mạo của quần thể kiến trúc Phật giáo Chương Sơn.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
