Niên đại: Năm 1432, niên hiệu Thuận Thiên thứ 5, thời Lê Sơ
Chất liệu: Đá xanh
Kích thước: Dài 3,12 m; rộng 1,4 m; cao 1,2 m
Cấu tạo: Nhiều khối đá ghép thành một chỉnh thể
Nơi lưu giữ: Chùa Khám Lạng, xã Khám Lạng, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, công nhận năm 2015
Giới thiệu hiện vật
Hương án đá hoa sen chùa Khám Lạng là một tác phẩm điêu khắc đá có niên đại xác định năm 1432, dưới triều vua Lê Thái Tổ. Hương án được tạo từ nhiều khối đá xanh ghép lại thành một khối hình chữ nhật lớn, dài 3,12 m, rộng 1,4 m, cao 1,2 m, gồm ba phần chính: mặt hương án, thân hương án và chân đế. Đây là một trong những hiện vật nổi bật còn được bảo lưu tại chùa Khám Lạng, phản ánh nghệ thuật chạm khắc đá trong buổi đầu triều Lê Sơ.
Phần mặt hương án gồm nhiều phiến đá ghép thành bệ hình chữ nhật. Mặt trên tương đối phẳng, không trang trí cầu kỳ, trong khi toàn bộ trọng tâm nghệ thuật được tập trung vào các mặt xung quanh. Nổi bật nhất là ba lớp cánh sen lớn xếp đan xen, riêng mặt trước mỗi lớp có 16 cánh. Bên trong cánh sen xuất hiện những mô típ móc mây, còn phần mu cánh được điểm các hạt tròn nổi, sắp xếp thành những dạng hình học cân đối.
Phần thân hương án có bố cục chặt chẽ hơn. Hai mặt trước và sau chia thành sáu ô chữ nhật, bên trong chạm sáu hình rồng; hai mặt đầu hồi cũng có hình rồng kết hợp với các ô hoa cúc dây. Các con rồng được tạo trong tư thế chuyển động, đầu có bờm lửa, thân phủ vảy và phần giữa thân duỗi võng xuống tạo hình gần giống một chiếc yên ngựa. Chính đặc điểm này khiến hình tượng trên hương án thường được gọi là “rồng yên ngựa”.
Chân đế gồm năm phiến đá chữ nhật ghép liền với nhau thành một khối chắc chắn. Bề mặt được trang trí những cụm mây tản, tạo sự chuyển tiếp mềm mại giữa phần thân hương án nhiều hình chạm với khối bệ phía dưới.
Minh văn năm 1432 và nghệ thuật rồng thời Lê Sơ
Một trong những giá trị đặc biệt của hương án là minh văn chữ Hán khắc trên một ô vuông ở phần thân. Nội dung ghi:
“Thuận Thiên ngũ niên – Nhâm Tý niên – Khám xã, Hạ phẩm, Lưu Khụ, thê Đỗ Xú.”
Qua dòng chữ này có thể xác định hiện vật được tạo lập vào năm Nhâm Tý, niên hiệu Thuận Thiên thứ 5, tức năm 1432, dưới thời vua Lê Thái Tổ. Minh văn đồng thời lưu lại tên người liên quan đến việc tạo dựng hoặc công đức hương án, nhờ đó hiện vật có niên đại tuyệt đối khá rõ ràng.
Niên đại năm 1432 đặc biệt quan trọng đối với việc nghiên cứu hình tượng rồng trên hương án. Trước đây, dạng rồng có phần thân giữa võng xuống như hình yên ngựa thường được chú ý nhiều ở nghệ thuật thế kỷ XVI. Sự xuất hiện của hình thức này trên một hiện vật có minh văn xác định đầu thế kỷ XV cho thấy mô típ “rồng yên ngựa” đã hình thành sớm hơn, ít nhất từ thời Lê Sơ.
Tuy thuộc thời Lê Sơ, nghệ thuật trang trí của hương án vẫn thể hiện khá rõ sự kế thừa truyền thống trước đó. Hoa sen nhiều lớp, hoa cúc dây, mây, sóng nước và cách xử lý thân rồng còn gợi nhớ một số đặc điểm của nghệ thuật Lý – Trần. Tuy nhiên, các hình tượng đã trở nên chắc khỏe và có xu hướng phân chia thành từng ô trang trí rõ ràng hơn, phản ánh những chuyển biến trong mỹ thuật đầu thời Lê.
Sự kết hợp giữa hoa sen, hoa cúc, rồng, mây và sóng nước tạo nên một hệ thống trang trí vừa mang ý nghĩa tôn giáo vừa thể hiện quan niệm thẩm mỹ của thời đại. Trong không gian chùa, hoa sen gắn trực tiếp với Phật giáo; còn hình rồng vốn mang nhiều lớp ý nghĩa về quyền lực, sự thiêng và điềm lành. Việc các mô típ này cùng xuất hiện trên một hương án cho thấy nghệ thuật tôn giáo thời Lê Sơ tiếp tục kế thừa và chuyển hóa nhiều yếu tố của truyền thống Đại Việt trước đó.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Minh văn xác định chính xác năm tạo tác 1432 khiến hương án trở thành một mốc quan trọng để nghiên cứu mỹ thuật và kiến trúc Phật giáo thời Lê Sơ.
Giá trị nghệ thuật: Ba tầng cánh sen, hệ thống rồng, hoa cúc dây, mây và các mô típ hình học tạo nên một tổng thể trang trí phong phú, cho thấy trình độ cao của nghệ thuật chạm khắc đá.
Giá trị phong cách: Hương án thể hiện sự kế thừa những yếu tố nghệ thuật Lý – Trần đồng thời phản ánh những chuyển biến mới của mỹ thuật đầu thời Lê.
Giá trị nghiên cứu hình tượng rồng: Những con rồng có thân giữa võng xuống như hình yên ngựa là tư liệu đặc biệt quan trọng, chứng minh dạng thức này đã xuất hiện ít nhất từ đầu thế kỷ XV.
Giá trị kỹ thuật: Một hương án có kích thước hơn 3 m được tạo từ nhiều phiến đá nhưng ghép thành một chỉnh thể cân đối, chắc chắn, cho thấy khả năng tính toán và chế tác đá phát triển của nghệ nhân đương thời.
Giá trị tôn giáo: Hệ thống hoa sen và các mô típ trang trí trên hương án gắn trực tiếp với không gian thờ Phật, phản ánh vai trò của mỹ thuật trong việc kiến tạo không gian linh thiêng của chùa Việt.
Với minh văn xác định năm 1432, quy mô lớn và hệ thống trang trí đặc sắc, Hương án đá hoa sen chùa Khám Lạng là một tác phẩm quan trọng của điêu khắc đá Việt Nam thời Lê Sơ. Đặc biệt, hình tượng “rồng yên ngựa” trên hương án không chỉ tạo nên nét riêng về nghệ thuật mà còn cung cấp một mốc niên đại quý giá để nghiên cứu sự phát triển của hình tượng rồng trong mỹ thuật Việt Nam từ thế kỷ XV.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
