Tên trong danh mục Bảo vật quốc gia: Mô hình nhà
Niên đại: Thế kỷ XIII–XIV, thời Trần
Chất liệu: Đất nung
Số lượng: 14 mảnh ghép
Kích thước tổng thể: Dài khoảng 100 cm; rộng 95 cm
Nơi phát hiện: Khu Lăng Chiếng, thôn Lại Xá, xã Hiển Khánh, huyện Vụ Bản, Nam Định
Thời gian phát hiện: Năm 1973
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng tỉnh Ninh Bình – cơ sở 2, phường Nam Định
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2382/QĐ-TTg ngày 25/12/2015.
Giới thiệu hiện vật
Mô hình kiến trúc nhà đất nung thời Trần là một hiện vật đặc biệt cung cấp hình ảnh trực quan hiếm có về kiến trúc Việt Nam thế kỷ XIII–XIV. Mô hình được người dân phát hiện năm 1973 tại khu Lăng Chiếng, thôn Lại Xá, xã Hiển Khánh. Sau khi nhận được thông tin, cán bộ bảo tàng đã tiếp tục tìm kiếm các bộ phận còn lại; cuối cùng thu được đủ 14 mảnh đất nung, có thể lắp ghép thành một quần thể kiến trúc tương đối hoàn chỉnh.
Khi ghép lại, mô hình có mặt bằng hình chữ nhật khoảng 100 × 95 cm, gồm tường bao, cổng, công trình chính, các dãy nhà phụ, nhà đặt bia, tháp, hành lang và khoảng sân. Toàn bộ được tổ chức thành một quần thể mà các tài liệu hiện nay thường mô tả theo bố cục “nội công ngoại quốc”. Các cấu kiện nhỏ như mái, cột, trụ, xà, đấu, cửa và tường đều được nghệ nhân thể hiện khá cụ thể, khiến mô hình giống như một công trình kiến trúc được thu nhỏ bằng đất nung.
Bao quanh bên ngoài là hệ thống tường vây gồm tám mảnh. Phía trước mở các cổng, còn chính giữa tường phía sau có một tòa nhà bốn mái. Mặt ngoài tường được chia ô và trang trí hoa thị bốn cánh, trong khi một số vị trí chạm thông phong hình nhánh cúc. Mái được thể hiện bằng nhiều dạng ngói, trong đó có ngói ống và ngói mũi sen. Những ký hiệu khắc trên mặt trong của các mảnh tường có thể liên quan đến việc xác định vị trí khi lắp ghép mô hình.
Trung tâm quần thể là một tòa nhà hình chữ nhật bốn mái, phía trước có hiên và hệ cột tròn; bên trong thể hiện bộ cửa trang trí đôi rồng chầu. Hai dãy nhà kéo dài theo phương vuông góc với công trình chính, tạo nên hình thức gần với hai “ống muống”. Bên phải là một kiến trúc được nhận diện như nhà bia, trong khi phía bên trái xuất hiện một tháp hai tầng, bốn mái lợp ngói mũi sen.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Mô hình có niên đại thế kỷ XIII–XIV và được phát hiện tại vùng đất Nam Định, nơi gắn bó đặc biệt với vương triều Trần. Đây là tư liệu vật chất quan trọng để nghiên cứu kiến trúc và đời sống của xã hội Đại Việt thời kỳ này.
Giá trị kiến trúc: Với 14 mảnh ghép tạo nên tường bao, cổng, nhà chính, nhà phụ, nhà bia, tháp và sân, hiện vật cung cấp một trong những hình ảnh trực quan hiếm hoi về cách tổ chức một quần thể kiến trúc thời Trần.
Giá trị nghệ thuật: Hệ thống lá đề, hoa cúc, hoa thị, rồng cùng cách thể hiện mái ngói, cửa và cấu kiện kiến trúc cho thấy nghệ thuật trang trí tinh tế của thời Trần.
Giá trị kỹ thuật: Việc chế tác riêng từng cấu kiện rồi ghép chúng thành một tổng thể cho thấy người tạo mô hình có hiểu biết khá cụ thể về cấu trúc kiến trúc, tỷ lệ và phương pháp lắp dựng.
Giá trị nghiên cứu: Trong bối cảnh rất ít kiến trúc gỗ nguyên gốc thời Trần tồn tại đến ngày nay, mô hình là nguồn tư liệu đặc biệt để nghiên cứu, đối chiếu và hỗ trợ phục dựng hình thái kiến trúc cổ.
Giá trị quý hiếm: Mặc dù đã phát hiện một số mô hình và mảnh kiến trúc đất nung cùng thời ở những địa điểm khác, mô hình Lại Xá nổi bật nhờ số lượng bộ phận còn tương đối đầy đủ và khả năng tái lập được một quần thể kiến trúc hoàn chỉnh.
Với 14 mảnh đất nung ghép thành một quần thể kiến trúc hoàn chỉnh, Mô hình kiến trúc nhà đất nung thời Trần là một tư liệu đặc biệt của kiến trúc Việt Nam thế kỷ XIII–XIV. Giá trị của bảo vật không chỉ nằm ở kỹ thuật chế tác và hệ thống hoa văn tinh xảo mà quan trọng hơn, nó giúp hình dung trực quan về cách tổ chức không gian, hình thức công trình và tư duy kiến trúc của người Việt cách đây hơn bảy thế kỷ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
