Niên đại: 1659–1684, thế kỷ XVII
Giai đoạn: Thời các chúa Nguyễn ở Đàng Trong
Chất liệu: Đồng
Số lượng: 11 hiện vật
Nơi lưu giữ: Quần thể di tích Cố đô Huế
Phân bố hiện vật: 7 chiếc tại khu vực Hoàng cung Huế; 3 chiếc tại Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế; 1 chiếc tại lăng Đồng Khánh
Đơn vị quản lý: Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2382/QĐ-TTg ngày 25/12/2015.
Giới thiệu hiện vật
Bộ sưu tập vạc đồng thời Chúa Nguyễn gồm 11 chiếc vạc đồng cỡ lớn được tạo tác trong thế kỷ XVII, thuộc giai đoạn chính quyền các chúa Nguyễn xây dựng và củng cố cơ nghiệp ở Đàng Trong. Theo hồ sơ Bảo vật quốc gia, các vạc có niên đại từ 1659 đến 1684, hiện được bảo tồn tại nhiều địa điểm thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế.
Các vạc đều có kích thước lớn, thân sâu, miệng rộng và được đúc với lượng đồng đáng kể. Trên vành miệng của nhiều chiếc còn có minh văn ghi niên đại, trọng lượng và số lượng vạc được đúc theo cặp hoặc theo bộ, với những chữ như “nhất song”, “nhị song”, “tam song”. Những ghi chép này cho thấy số lượng vạc được chế tạo trong quá khứ có thể từng nhiều hơn số hiện còn.
Về hình thức, bộ vạc có sự thống nhất tương đối về cấu trúc nhưng khác nhau về kích thước, số lượng quai và cách trang trí. Tư liệu nghiên cứu phân biệt những vạc có bốn quai dạng dây xoắn và những vạc có tám quai tạo hình đầu rồng. Phần thân là nơi tập trung phần lớn hoa văn, khi được chia thành từng ô trang trí, khi để thành những dải liên tục chạy quanh vạc.
Giá trị của các vạc không chỉ nằm ở quy mô. Đây còn là những tác phẩm đúc đồng được trang trí công phu với một thế giới hình tượng khá đa dạng, từ linh vật, chim thú, cá, cây cỏ đến các dạng hoa văn hình học. Nhờ đó, mỗi chiếc vừa là một vật dụng biểu thị uy thế vừa là một tác phẩm mỹ thuật thể hiện rõ trình độ luyện kim và khả năng tạo hình của thợ đúc Đàng Trong thế kỷ XVII.
Nghệ thuật đúc đồng và mỹ thuật Đàng Trong
Trong bối cảnh Trịnh – Nguyễn phân tranh, các chúa Nguyễn từng bước xây dựng một trung tâm quyền lực riêng tại Đàng Trong. Những chiếc vạc đồng lớn được xem như một trong những biểu hiện vật chất của uy quyền, tiềm lực kinh tế và khả năng huy động nhân lực – vật lực của chính quyền đương thời. Các tư liệu giới thiệu di sản Huế cũng xem bộ vạc là biểu tượng cho sức mạnh và sự bền vững của chính quyền chúa Nguyễn.
Đúc một chiếc vạc có khối lượng hàng trăm kilôgam đến trên một tấn đòi hỏi kỹ thuật rất cao. Người thợ phải tính toán khuôn đúc, thành vạc, tỷ lệ hợp kim, nhiệt độ kim loại và quá trình rót đồng sao cho một vật thể rất lớn vẫn giữ được hình dáng cân đối và hệ thống hoa văn rõ nét. Sự tồn tại của cả một nhóm vạc cỡ lớn cho thấy nghề đúc đồng ở vùng Thuận Hóa đã đạt đến trình độ đáng kể trong thế kỷ XVII.
Đặc biệt, nghệ thuật trang trí trên vạc mang một sắc thái khá phóng khoáng. Bên cạnh các hình tượng quen thuộc của mỹ thuật truyền thống như rồng, phượng, hoa sen, hoa lá, chim và cá, còn xuất hiện nhiều con vật gần với đời sống tự nhiên như lợn rừng, sóc cùng một số mô típ hình học ít gặp. Các yếu tố này khiến thế giới trang trí trên vạc vừa trang nghiêm vừa mang hơi thở của vùng đất Đàng Trong đang trong quá trình mở rộng và định hình bản sắc văn hóa riêng.
Một số nghiên cứu còn đặt bộ vạc trong bối cảnh giao lưu kỹ thuật giữa người Việt và người phương Tây tại Thuận Hóa thế kỷ XVII, đặc biệt liên hệ với nhân vật thợ đúc gốc Bồ Đào Nha João da Cruz/Jean de la Croix. Tuy nhiên, nên xem đây là một hướng nghiên cứu về lịch sử nghề đúc Huế chứ không nên khẳng định ông là tác giả trực tiếp của toàn bộ 11 chiếc vạc.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bộ vạc là nguồn tư liệu vật chất quan trọng về chính quyền các chúa Nguyễn và xã hội Đàng Trong trong nửa sau thế kỷ XVII. Niên đại cụ thể được ghi trên nhiều hiện vật càng làm tăng giá trị sử liệu của bộ sưu tập.
Giá trị kỹ thuật: Quy mô lớn, thành vạc chắc chắn cùng hệ thống quai và hoa văn phức tạp chứng minh khả năng luyện kim, tạo khuôn và đúc đồng khối lớn phát triển của thợ thủ công đương thời.
Giá trị nghệ thuật: Hệ thống trang trí phong phú từ linh vật đến động thực vật và hoa văn hình học tạo nên phong cách riêng của đồ đồng Đàng Trong thế kỷ XVII.
Giá trị minh văn: Các dòng chữ ghi niên đại, trọng lượng và số lượng đúc theo cặp hoặc theo bộ là nguồn tư liệu trực tiếp để nghiên cứu quá trình chế tạo và lịch sử của từng chiếc vạc.
Giá trị văn hóa: Bộ sưu tập phản ánh quá trình hình thành một trung tâm văn hóa – thủ công mới ở Thuận Hóa, trong đó truyền thống Việt Nam được tiếp nối đồng thời tiếp xúc với những yếu tố kỹ thuật và mỹ thuật mới.
Giá trị bảo tồn: Việc 11 chiếc vạc vẫn còn được bảo lưu trong không gian di tích Huế tạo nên mối liên hệ đặc biệt giữa cổ vật với vùng đất mà chính quyền các chúa Nguyễn từng đặt nền móng cho quá trình phát triển về sau. Hiện các vạc được phân bố tại Hoàng cung Huế, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế và lăng Đồng Khánh.
Với quy mô đồ sộ, kỹ thuật đúc đồng phát triển và nghệ thuật trang trí phong phú, Bộ sưu tập vạc đồng thời Chúa Nguyễn là một nhóm hiện vật đặc biệt của mỹ thuật Đàng Trong thế kỷ XVII. Những chiếc vạc vừa phản ánh tiềm lực và uy thế của chính quyền chúa Nguyễn, vừa là chứng tích cho một giai đoạn phát triển nổi bật của nghề đúc đồng tại vùng đất Huế.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
