Tên trong danh mục Bảo vật quốc gia: Phù điêu Trà Liên 1
Tên thường gọi: Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 1 – Tympan Trà Liên 1
Niên đại: Nửa cuối thế kỷ IX
Văn hóa: Champa
Chất liệu: Đá sa phiến thạch
Kích thước: Cao 1,21 m; rộng đáy 1,54 m; dày 20 cm
Hiện trạng: Vỡ một phần góc bên trái, phần chính của tác phẩm còn được bảo lưu
Nơi phát hiện: Khu vực phế tích tháp Chăm Trà Liên, làng Trà Liên, xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị theo địa danh thời điểm phát hiện
Thời gian phát hiện: Năm 1980
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Quảng Trị
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2496/QĐ-TTg ngày 22/12/2016. Cục Di sản văn hóa xác định chính thức hiện vật có niên đại nửa cuối thế kỷ IX và thuộc Bảo tàng tỉnh Quảng Trị.
Giới thiệu hiện vật
Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 1 là một tác phẩm điêu khắc đá Champa đặc sắc, nổi bật với hình tượng thần Mặt trời Surya cùng hai nhân vật phụ trợ. Hiện vật được người dân phát hiện năm 1980 tại khu vực phế tích tháp Chăm Trà Liên; đến tháng 11/1996 được chuyển giao cho Bảo tàng tỉnh Quảng Trị để bảo quản và phát huy giá trị. Năm 2016, tác phẩm cùng Phù điêu Trà Liên 2 được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Bức phù điêu cao 1,21 m, rộng đáy 1,54 m, dày khoảng 20 cm, được chế tác từ đá sa phiến thạch. Phần chạm khắc nằm trong một khung hình vòm được khoét lõm sâu khoảng 10 cm, chiếm hơn hai phần ba bề mặt khối đá. Việc khoét sâu nền rồi chạm nổi các nhân vật tạo độ tương phản mạnh giữa hình tượng chính và phông nền, khiến Surya nổi bật rõ rệt ở trung tâm bố cục.
Thần Surya được thể hiện đứng chính diện, chiếm vị trí lớn nhất. Thần đội mũ kirīṭa-mukuṭa hai tầng, toàn thân khoác áo dài có những đường sọc dày. Khuôn mặt được tạo với lông mày đậm, mũi cao, miệng rộng, hai tai mang đồ trang sức lớn. Hai cánh tay giơ lên, mỗi tay cầm một búp sen – thuộc tính quen thuộc giúp nhận diện Surya trong nghệ thuật Ấn Độ giáo. Hai bên phía dưới chân thần là hai nhân vật phụ trợ trong tư thế ngồi, mỗi người cầm một cây trượng.
Phía dưới toàn bộ nhóm tượng xuất hiện bảy đầu ngựa xếp thành hàng, mỗi đầu tương ứng với phần chân ngựa được thể hiện bên dưới. Đây là chi tiết đặc biệt quan trọng về phương diện biểu tượng, bởi trong nghệ thuật Ấn Độ giáo, Surya thường gắn với cỗ xe do bảy con ngựa kéo. Hình ảnh Surya cầm hai hoa sen, đi cùng đoàn ngựa là một mô thức được ghi nhận rộng rãi trong nghệ thuật Nam Á.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Phù điêu có niên đại xác định vào nửa cuối thế kỷ IX và được phát hiện tại phế tích tháp Chăm Trà Liên, là nguồn tư liệu trực tiếp để nghiên cứu sự hiện diện của kiến trúc và tín ngưỡng Champa tại Quảng Trị.
Giá trị nghệ thuật: Bố cục Surya ở trung tâm, hai nhân vật phụ hai bên và hàng ngựa phía dưới được tổ chức cân đối trong khung lá nhĩ; kỹ thuật chạm nổi kết hợp khoét nền sâu tạo hiệu quả không gian nổi bật.
Giá trị biểu tượng: Hoa sen và cỗ xe bảy ngựa là những thuộc tính quan trọng trong hệ thống hình tượng Surya, giúp xác định rõ chủ đề của tác phẩm và mối liên hệ với truyền thống Ấn Độ giáo.
Giá trị kiến trúc: Với tư cách một lá nhĩ, bảo vật cung cấp tư liệu về hình thức trang trí các công trình đền tháp Champa, đồng thời giúp hình dung sự kết hợp giữa kiến trúc và điêu khắc trong không gian tôn giáo.
Giá trị nghiên cứu văn hóa: Tác phẩm phản ánh quá trình tiếp nhận và chuyển hóa các hình tượng tôn giáo có nguồn gốc Nam Á trong môi trường Champa, qua đó góp phần nghiên cứu mạng lưới giao lưu văn hóa rộng lớn của miền Trung Việt Nam trong thiên niên kỷ I.
Giá trị quý hiếm: Bảo vật có chủ đề, bố cục và phong cách tạo hình đặc sắc, được công nhận cùng Phù điêu Trà Liên 2 trong đợt Bảo vật quốc gia năm 2016. Hiện vật hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Quảng Trị.
Với hình tượng thần Mặt trời Surya cầm hoa sen, hai nhân vật phụ trợ và đoàn bảy ngựa, Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 1 là một tác phẩm quan trọng của điêu khắc Champa nửa cuối thế kỷ IX. Bảo vật không chỉ cho thấy trình độ xử lý đá và tư duy bố cục của nghệ nhân Chăm mà còn là chứng tích đặc biệt về đời sống tôn giáo và quá trình tiếp biến các biểu tượng Ấn Độ giáo trên vùng đất miền Trung Việt Nam.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
