Tên trong danh mục Bảo vật quốc gia: Phù điêu Trà Liên 2
Tên thường gọi: Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 2 – Tympan Trà Liên 2
Số kiểm kê: 1657/Đ140
Niên đại: Nửa cuối thế kỷ IX
Văn hóa: Champa
Phong cách nghệ thuật: Đồng Dương
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao 1,2 m; rộng 2,1 m; dày 0,17 m
Hiện trạng: Khá nguyên vẹn, một số chi tiết trên bề mặt bị sứt mẻ
Nơi phát hiện: Di tích tháp Chăm Trà Liên, làng Trà Liên, xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị theo địa danh thời điểm phát hiện
Thời gian phát hiện: Năm 1992
Thời gian chuyển về bảo tàng: Năm 1999
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Quảng Trị
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2496/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.
Giới thiệu hiện vật
Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 2 là một tác phẩm điêu khắc đá Champa đặc sắc, thể hiện hai vị thần Shiva và Uma trong một bố cục cân xứng. Hiện vật được phát hiện năm 1992 tại khu vực phế tích tháp Chăm Trà Liên và được đưa về Bảo tàng tỉnh Quảng Trị năm 1999. Với hình thức bán nguyệt, kích thước lớn và nội dung tôn giáo rõ nét, đây nhiều khả năng từng là một bộ phận trang trí kiến trúc đặt phía trên cửa của một công trình đền tháp.
Toàn bộ mặt phù điêu được tổ chức thành ba mảng chính. Hai mảng lớn phía dưới là hai hốc bán nguyệt khoét sâu, lần lượt đặt hình tượng Shiva và Uma. Chính giữa, phía trên hai vị thần là một đồ án chạm chìm có dạng cây, thường được các tài liệu giới thiệu hiện vật gọi là “cây vũ trụ”. Cách bố trí hai nhân vật thành hai nửa tương ứng, nối kết bởi hình tượng ở phía trên, tạo cho tác phẩm một bố cục vừa cân xứng vừa có chiều hướng quy tụ về trục giữa.
Bên trái là thần Shiva trong tư thế ngồi thư thái trên bệ. Chân trái gập trên mặt bệ, chân phải co lên với bàn chân chống xuống; tay trái thả dọc theo thân và đùi, còn tay phải đặt nhẹ trên đầu gối và cầm một chuỗi hạt gồm chín hạt. Thân trên để trần, ngực và bụng được tạo vừa phải; thần mặc sampot ngắn với vạt trước kéo dài xuống mặt bệ. Cổ, cổ tay và bắp tay đều có trang sức.
Khuôn mặt Shiva mang vẻ trang nghiêm nhưng không cứng nhắc: mắt lớn, môi dày, miệng hơi hé như đang mỉm cười, mũi lớn với hai cánh mũi nở. Đáng chú ý ở giữa hai lông mày là con mắt thứ ba, một trong những dấu hiệu đặc trưng để nhận diện Shiva. Tóc được tổ chức thành mũ kirīṭa-mukuṭa nhiều tầng; phía trên xuất hiện hình trăng lưỡi liềm ôm quanh búi tóc, cũng là một thuộc tính quen thuộc của vị thần này trong nghệ thuật Ấn Độ giáo.
Đối diện là nữ thần Uma, phối ngẫu của Shiva, ngồi trên một bệ riêng trong tư thế mềm mại hơn. Hai chân gập về phía sau, nửa thân dưới phủ một chiếc sarong dài có những đường kẻ song song, trong khi nửa thân trên để trần. Tay trái chống xuống mặt bệ, tay phải gập và đưa ngang qua phần bụng. Các vòng trang sức xuất hiện ở cổ tay và cánh tay, làm tăng vẻ thanh nhã của hình tượng.
Khuôn mặt Uma được thể hiện hiền hòa, cổ cao ba ngấn, tai dài gần chạm vai, đầu đội kirīṭa-mukuṭa hai tầng. Nếu Shiva được khắc họa với vẻ uy nghiêm và trầm tĩnh thì Uma lại có đường nét mềm mại hơn; sự tương phản ấy tạo nên nhịp điệu hài hòa giữa hai nửa của phù điêu.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Phù điêu được phát hiện tại phế tích tháp Trà Liên, là chứng tích vật chất quan trọng về sự hiện diện của kiến trúc và tín ngưỡng Champa tại vùng Quảng Trị trong thế kỷ IX.
Giá trị nghệ thuật: Hai hình tượng Shiva và Uma được tổ chức cân xứng trong hai hốc bán nguyệt, kết hợp giữa chạm nổi và khoét sâu, tạo nên một bố cục có chiều sâu và nhịp điệu rõ ràng.
Giá trị tạo hình: Shiva được thể hiện khỏe khoắn, trầm tĩnh với con mắt thứ ba và chuỗi hạt; Uma mềm mại, thanh nhã với khuôn mặt hiền hòa và hệ thống phục sức tinh tế. Sự khác biệt về thần thái nhưng thống nhất về phong cách tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của tác phẩm.
Giá trị tôn giáo: Hình tượng Shiva – Uma phản ánh vai trò quan trọng của Shaiva giáo trong đời sống tinh thần Champa, đồng thời cung cấp tư liệu về cách cư dân Chăm tiếp nhận và chuyển hóa hệ thống thần linh có nguồn gốc Ấn Độ.
Giá trị nghiên cứu phong cách: Các đặc điểm hình thể và trang trí của bảo vật là tư liệu quan trọng để nghiên cứu phong cách Đồng Dương và nghệ thuật Champa nửa cuối thế kỷ IX.
Giá trị kiến trúc: Với tư cách một lá nhĩ, hiện vật cho thấy điêu khắc thần linh từng được gắn trực tiếp với kiến trúc đền tháp, giúp nghiên cứu mối quan hệ giữa kiến trúc và điêu khắc trong nghệ thuật Champa.
Giá trị quý hiếm: Cùng với Phù điêu Trà Liên 1, Trà Liên 2 là một trong hai tác phẩm điêu khắc đặc biệt được phát hiện tại khu tháp Chăm Trà Liên và được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2016.
Với bố cục Shiva – Uma song đôi, hình thức lá nhĩ bán nguyệt cùng kỹ thuật chạm nổi và khoét sâu tinh tế, Phù điêu lá nhĩ Trà Liên 2 là một tác phẩm quan trọng của nghệ thuật Champa nửa cuối thế kỷ IX. Bảo vật không chỉ phản ánh tín ngưỡng thờ Shiva mà còn cung cấp nguồn tư liệu quý về phong cách Đồng Dương, nghệ thuật tạo hình và kiến trúc tôn giáo Champa tại khu vực Quảng Trị.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
