Tên trong danh mục Bảo vật quốc gia: Phù điêu thần Brahma
Niên đại: Cuối thế kỷ XII
Văn hóa: Champa
Chất liệu: Đá sa thạch
Kích thước: Cao 128 cm; rộng 88 cm; dày 23 cm
Trọng lượng: Khoảng 600 kg
Loại hình: Phù điêu kiến trúc – lá nhĩ/trán tháp
Nơi phát hiện: Tháp Bắc, cụm tháp Dương Long, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định theo địa danh hồ sơ
Thời gian phát hiện: Năm 1985
Đơn vị lưu giữ theo hồ sơ Bảo vật quốc gia: Bảo tàng Tổng hợp Bình Định
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2496/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.
Giới thiệu hiện vật
Phù điêu thần Brahma là một tác phẩm điêu khắc đá Champa đặc sắc được phát hiện năm 1985 tại tháp Bắc thuộc cụm tháp Dương Long, trong quá trình dọn dẹp và chuẩn bị tu bổ di tích. Tác phẩm được chế tác từ một khối sa thạch lớn, cao 128 cm, rộng 88 cm, dày 23 cm và nặng khoảng 600 kg. Căn cứ hình dáng của khối phù điêu và bối cảnh kiến trúc, các nhà nghiên cứu cho rằng hiện vật vốn được đặt ở phần trán hoặc lá nhĩ của tháp, tạo thành một bộ phận quan trọng trong hệ thống điêu khắc trang trí kiến trúc Dương Long.
Trung tâm tác phẩm là hình tượng Brahma ba đầu, tám tay, được thể hiện trong tư thế chính diện nhưng đầy chuyển động. Hai chân chùng xuống, đầu gối mở rộng sang hai bên, tạo cảm giác như thần đang thực hiện một động tác múa. Hai tay chính đưa về trước ngực tạo thủ thế, trong khi sáu tay phụ tỏa sang hai phía. Một số tay còn giữ được thuộc tính như hoa sen và dao găm; những vật cầm ở một số tay khác đã bị sứt vỡ nên hiện không thể nhận diện chắc chắn.
Ba khuôn mặt cùng hướng về phía trước, đều có dạng vuông, đường nét mạnh và vẻ nghiêm nghị. Mỗi đầu đội một chiếc mũ cao hình chóp. Phần thân trên để trần, ngực và vai được tạo khỏe khoắn; cổ đeo một vòng trang sức lớn phủ xuống vùng ngực, còn bắp tay và cổ tay đều có vòng. Bao quanh hình tượng thần là một mảng hào quang, góp phần tách nhân vật chính khỏi nền và nhấn mạnh tính chất thiêng của hình tượng.
Cách thể hiện ba đầu trên phù điêu phù hợp với nguyên tắc nhìn chính diện của điêu khắc: Brahma trong truyền thống thường được nhận biết với bốn mặt, nhưng khi thể hiện trên một mặt phẳng, người xem thường chỉ nhìn thấy ba mặt, còn mặt thứ tư được hiểu là nằm phía sau. Những dấu hiệu như nhiều đầu, hoa sen cùng tổng thể hình tượng là cơ sở để nhận diện vị thần trên phù điêu Dương Long là Brahma.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Bảo vật được phát hiện trực tiếp tại tháp Bắc của quần thể Dương Long, giúp xác lập mối quan hệ giữa tác phẩm với một công trình kiến trúc Champa cụ thể vào khoảng cuối thế kỷ XII.
Giá trị nghệ thuật: Tạo hình ba đầu, tám tay, cơ thể khỏe khoắn cùng hệ thống tay chân chuyển động linh hoạt tạo cho Brahma một dáng vẻ vừa uy nghi vừa giàu nhịp điệu. Đây là một tác phẩm tiêu biểu của điêu khắc Champa giai đoạn muộn.
Giá trị biểu tượng: Ba khuôn mặt nhìn thấy ở mặt trước gợi cấu trúc đa diện của Brahma; hoa sen và các thuộc tính trên tay giúp nhận diện vị thần sáng tạo trong hệ thống thần linh Ấn Độ giáo.
Giá trị kiến trúc: Với tư cách là một phù điêu trán tháp/lá nhĩ, bảo vật cho thấy điêu khắc thần linh được tích hợp trực tiếp vào kiến trúc đền tháp Champa, đồng thời cung cấp dữ liệu để nghiên cứu chương trình trang trí của Dương Long.
Giá trị nghiên cứu văn hóa: Tác phẩm phản ánh quá trình tiếp nhận hệ thống thần linh có nguồn gốc Ấn Độ và sự chuyển hóa chúng thành một ngôn ngữ tạo hình riêng trong môi trường Champa.
Giá trị quý hiếm: So với những hình tượng Brahma được phát hiện tại Chánh Lộ, Tháp Mẫm hay Mỹ Sơn, phù điêu Dương Long nổi bật bởi kích thước lớn, mức độ bảo tồn và bố cục tương đối hoàn chỉnh. Các nhà nghiên cứu từng đánh giá tác phẩm có thể xem là một trường hợp đặc biệt trong phong cách điêu khắc Champa cuối thế kỷ XII.
Với hình tượng Brahma ba đầu, tám tay trong tư thế giàu chuyển động, Phù điêu thần Brahma tháp Dương Long là một tác phẩm đặc sắc của nghệ thuật Champa cuối thế kỷ XII. Bảo vật vừa phản ánh trình độ điêu khắc đá phát triển của nghệ nhân Chăm, vừa cung cấp nguồn tư liệu quý về hệ thống thần linh, nghệ thuật trang trí kiến trúc và đời sống tôn giáo tại một trong những quần thể tháp lớn của vùng Bình Định.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
