Tên trong danh mục Bảo vật quốc gia: Đôi chuông chùa Đà Quận (chùa Viên Minh)
Gồm: Chuông chùa Viên Minh và chuông đền Quan Triều
Niên đại: Năm Tân Hợi, Càn Thống thứ 19 (1611), thời Mạc
Chất liệu: Đồng
Chuông chùa Viên Minh: Cao 160 cm; thân cao 132 cm; quai cao 28 cm; đường kính miệng 95 cm
Chuông đền Quan Triều: Cao 178 cm; thân cao 142 cm; quai cao 36 cm; đường kính miệng 106 cm
Nơi lưu giữ theo hồ sơ công nhận: Khu di tích chùa Đà Quận – đền Quan Triều, xã Hưng Đạo, thành phố Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng
Địa chỉ hiện nay: Khu vực Đà Quận, phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2496/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.
Giới thiệu hiện vật
Đôi chuông chùa Đà Quận là hai quả chuông đồng cỡ lớn hiện được bảo tồn trong quần thể di tích Đà Quận ở Cao Bằng. Một quả gắn với chùa Viên Minh, quả còn lại gắn với đền Quan Triều. Chùa Viên Minh còn thường được gọi là chùa Đà Quận, vì vậy trong các tài liệu cũ, tên gọi “chuông chùa Viên Minh” và “chuông chùa Đà Quận” đôi khi được sử dụng đan xen. Khi công nhận Bảo vật quốc gia năm 2016, Nhà nước xếp hai quả chuông thành một nhóm hiện vật với tên chính thức “Đôi chuông chùa Đà Quận (chùa Viên Minh)”.
Chuông chùa Viên Minh cao 160 cm, đường kính miệng 95 cm. Chuông đền Quan Triều lớn hơn, cao khoảng 178 cm, đường kính miệng 106 cm. Kích thước đồ sộ khiến đây trở thành một nhóm chuông đặc biệt nổi bật trong hệ thống chuông đồng Việt Nam đầu thế kỷ XVII. Trong cách gọi dân gian tại địa phương, quả lớn ở đền Quan Triều từng được gọi là “chuông đực”, còn quả nhỏ hơn tại chùa Viên Minh là “chuông cái”.
Hai quả có hình thức tương đối gần nhau. Phần quai được tạo hình rồng uốn cuộn, vừa mang chức năng chịu lực để treo chuông vừa tạo điểm nhấn nghệ thuật. Thân chuông được chia thành những ô lớn bằng hệ thống gờ nổi chạy ngang và dọc. Tại các giao điểm bố trí những núm đánh chuông nhô cao, xung quanh trang trí cánh sen. Cách tổ chức hình khối chắc khỏe, đường gờ rõ ràng và mô típ rồng – sen thể hiện những đặc điểm của nghệ thuật đúc đồng giai đoạn Lê – Mạc.
Điểm khác biệt quan trọng nhất giữa hai hiện vật nằm ở minh văn. Chuông chùa Viên Minh mang một bài minh chữ Hán khá dài, trong khi chuông đền Quan Triều không có minh văn. Chính văn tự trên chuông Viên Minh là cơ sở quan trọng để xác định niên đại của nhóm bảo vật vào đầu thế kỷ XVII.
Minh văn năm 1611 và dấu ấn nhà Mạc ở Cao Bằng
Trên thân chuông chùa Viên Minh có bài minh chữ Hán với nội dung ca ngợi cảnh sắc vùng Thạch Lâm, thắng tích Viên Minh và việc sửa sang ngôi chùa. Phần lạc khoản đặc biệt quan trọng, ghi:
“Long phi, Càn Thống chi thập cửu niên Tân Hợi cốc nhật.”
Có thể hiểu là:
“Ngày lành năm Tân Hợi, niên hiệu Càn Thống thứ 19.”
Ngoài việc xác định thời điểm tạo tác, minh văn còn có giá trị bởi nó đặt chiếc chuông vào một không gian lịch sử cụ thể của Cao Bằng đầu thế kỷ XVII. Sau khi mất Thăng Long năm 1592, lực lượng nhà Mạc tiếp tục tồn tại ở Cao Bằng trong nhiều thập niên. Trong bối cảnh ấy, vùng Cao Bình – Nà Lữ và các khu vực lân cận trở thành một trung tâm chính trị, văn hóa của nhà Mạc ở miền biên viễn.
Bài minh trên chuông nhắc đến cảnh quan, chùa Viên Minh và những hoạt động xây dựng, sửa chữa công trình tôn giáo. Điều này cho thấy Phật giáo và các thiết chế tín ngưỡng tiếp tục có vị trí đáng kể trong đời sống xã hội tại Cao Bằng dưới thời Mạc. Đồng thời, việc chế tạo những quả chuông có kích thước rất lớn cho thấy khả năng huy động kim loại, thợ thủ công và nguồn lực đáng kể của cộng đồng hoặc lực lượng đứng sau việc xây dựng di tích.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Minh văn trên chuông Viên Minh xác định niên đại Càn Thống thứ 19, năm Tân Hợi 1611, cung cấp một mốc tư liệu quan trọng về thời kỳ nhà Mạc tồn tại tại Cao Bằng.
Giá trị minh văn: Bài minh không chỉ ghi niên đại mà còn đề cập đến cảnh quan, chùa Viên Minh và hoạt động sửa sang di tích, là nguồn tư liệu trực tiếp để nghiên cứu lịch sử địa phương và đời sống tôn giáo đầu thế kỷ XVII.
Giá trị nghệ thuật: Quai rồng, hệ thống gờ nổi, núm chuông và cánh sen tạo nên phong cách trang trí khỏe khoắn, phản ánh những đặc điểm của nghệ thuật đúc đồng giai đoạn Lê – Mạc.
Giá trị kỹ thuật: Quy mô đặc biệt lớn của hai quả chuông cho thấy khả năng đúc đồng khối lớn và trình độ xử lý khuôn, kim loại của thợ thủ công đương thời.
Giá trị quý hiếm: Một cặp chuông cùng phong cách, có kích thước lớn và còn được bảo tồn trong cùng một quần thể di tích là trường hợp có giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu chuông đồng Việt Nam đầu thế kỷ XVII. Chính phủ đã công nhận cả hai như một nhóm Bảo vật quốc gia năm 2016.
Giá trị văn hóa địa phương: Đôi chuông gắn bó lâu dài với quần thể Viên Minh – Quan Triều và cộng đồng Đà Quận, trở thành một phần của ký ức lịch sử và sinh hoạt tín ngưỡng trên vùng đất Cao Bằng.
Với kích thước đồ sộ, kỹ thuật đúc đồng phát triển và đặc biệt là minh văn xác định năm 1611, Đôi chuông chùa Đà Quận là nhóm hiện vật đặc biệt của mỹ thuật thời Mạc tại Cao Bằng. Hai quả chuông không chỉ là pháp khí và vật dụng nghi lễ mà còn lưu giữ một lớp tư liệu quý về lịch sử, tôn giáo và hoạt động văn hóa của vùng biên viễn phía Bắc trong đầu thế kỷ XVII.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
