Tên chính thức: Muôi có cán hình tượng voi
Niên đại: Văn hóa Đông Sơn, cách ngày nay khoảng 2.000–2.500 năm
Chất liệu: Đồng
Kích thước: Dài 18,5 cm; đường kính miệng 7,8 cm; cán dài 11,5 cm, rộng 4,6 cm
Trọng lượng: Khoảng 200 g
Nơi phát hiện: Di chỉ khảo cổ học Làng Vạc, Nghệ An
Thời gian phát hiện: Đợt khai quật lần thứ II, năm 1981
Bối cảnh phát hiện: Trong một ngôi mộ vò úp nhau
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng tỉnh Nghệ An
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu hiện vật
Muôi có cán hình tượng voi Làng Vạc là một hiện vật đồng đặc sắc của văn hóa Đông Sơn, được phát hiện trong lần khai quật thứ hai tại di chỉ Làng Vạc năm 1981. Hiện vật được tìm thấy trong một ngôi mộ vò úp nhau và hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Nghệ An. Năm 2017, chiếc muôi được công nhận là Bảo vật quốc gia cùng với Dao găm chuôi hình rắn ngậm chân voi và Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn.
Muôi dài khoảng 18,5 cm, gồm hai phần chính là lòng muôi và cán. Phần lòng có dạng tròn, sâu, đường kính khoảng 7,8 cm. Trên lòng muôi hiện có một lỗ thủng đã được hàn bằng đồng ngay từ thời cổ, một chi tiết đáng chú ý cho thấy vật dụng từng được sửa chữa để tiếp tục sử dụng. Cán muôi dẹt, dài khoảng 11,5 cm, rộng 4,6 cm, nối liền với phần lòng thành một khối cân đối.
Điểm làm nên sự khác biệt của bảo vật nằm ở tượng voi đúc nổi tại đầu cán. Con voi được thể hiện đầy đủ bốn chân, vòi và đuôi. Phần vòi, lưng và đuôi được nối thành một đường cong mềm mại, vừa tạo dáng cho tượng vừa hình thành một khoảng trống thuận tiện để cầm, nắm. Đặc biệt, voi được bố trí nằm ngang so với trục cán, thay vì kéo dài theo chiều cán, khiến khối tượng trở nên chắc khỏe và phù hợp với hình dáng tương đối rộng của chiếc muôi.
Trên thân voi và cán muôi còn có những đường hoa văn dạng gân lá, làm giảm cảm giác nặng của khối đồng và tăng tính trang trí. Gần đầu cán có hai mấu hình tam giác nhô ra. Tuy kích thước nhỏ, người thợ Đông Sơn đã xử lý khá rõ các bộ phận của voi, đồng thời kết hợp chúng với chính cấu tạo và công năng của vật dụng.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Chiếc muôi có nguồn gốc khai quật rõ ràng tại Làng Vạc năm 1981 và được tìm thấy trong một ngôi mộ vò, nhờ đó cung cấp thông tin quan trọng về đồ tùy táng và đời sống vật chất của cư dân Đông Sơn.
Giá trị nghệ thuật: Hình tượng voi được tích hợp khéo léo vào cán muôi, trong đó chính đường cong của vòi – lưng – đuôi vừa tạo thành tượng động vật vừa phục vụ thao tác cầm nắm.
Giá trị kỹ thuật: Việc đúc liền lòng muôi, cán và tượng voi cùng những chi tiết nhỏ cho thấy trình độ tạo khuôn và xử lý đồ đồng cao của người thợ Làng Vạc. Dấu hàn cổ trên lòng muôi còn cung cấp thêm tư liệu về kỹ thuật sửa chữa vật dụng bằng đồng.
Giá trị nghiên cứu: Bảo vật góp phần nghiên cứu nghệ thuật tượng tròn, thế giới động vật và cách kết hợp giữa công năng với trang trí trong văn hóa Đông Sơn.
Giá trị quý hiếm: Các tư liệu nghiên cứu hiện cho biết chưa phát hiện ở Việt Nam một chiếc muôi cổ khác có cách tạo cán hình voi hoàn toàn tương đồng với hiện vật Làng Vạc. Chính tính độc đáo về loại hình và tạo hình là một trong những yếu tố quan trọng làm nên giá trị của bảo vật.
Với hình thức tưởng như đơn giản của một vật dụng dùng để múc, Muôi có cán hình tượng voi Làng Vạc lại chứa đựng một giải pháp tạo hình rất sáng tạo: biến chính phần cán thành một tượng voi ba chiều, nơi công năng và nghệ thuật hòa làm một. Hiện vật là nguồn tư liệu đặc sắc để tìm hiểu kỹ thuật đúc đồng, nghệ thuật tượng động vật và đời sống của cư dân Đông Sơn tại Làng Vạc cách ngày nay hơn hai thiên niên kỷ.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
