Tên bảo vật: Đàn đá Lộc Hòa
Tên gọi khác: Thạch cầm
Niên đại: Khoảng gần 3.000 năm cách ngày nay
Loại hình: Nhạc khí đá – bộ gõ
Chất liệu: Chủ yếu là đá sừng màu xám đen, hạt mịn
Số lượng: Hai bộ gồm 26 thanh; Lộc Hòa 1 có 12 thanh, Lộc Hòa 2 có 14 thanh
Nơi phát hiện: Vườn gia đình ông Bùi Hữu Triều, xã Lộc Hòa, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước trước đây
Địa danh hiện nay: Khu vực Lộc Hòa, xã Lộc Thạnh, tỉnh Đồng Nai
Thời gian phát hiện: Tháng 10/1996
Đơn vị lưu giữ theo hồ sơ Bảo vật quốc gia: Bảo tàng tỉnh Bình Phước
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng Đồng Nai
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu hiện vật
Đàn đá Lộc Hòa là một bộ nhạc khí đá tiền sử đặc biệt được phát hiện năm 1996 tại vùng Lộc Ninh, Bình Phước trước đây. Tháng 10/1996, trong khi canh tác tại vườn nhà, ông Bùi Hữu Triều phát hiện 12 thanh đá có kích thước khác nhau nằm xếp gần nhau theo trật tự từ lớn đến nhỏ. Chỉ vài ngày sau, tại vị trí cách đó khoảng 1–1,5 m, ông tiếp tục phát hiện 14 thanh đá khác. Hai nhóm hiện vật được gọi là Đàn đá Lộc Hòa 1 và Lộc Hòa 2, sau đó được cơ quan chuyên môn tiếp nhận, nghiên cứu và bảo quản.
Các thanh đàn chủ yếu được làm từ đá sừng màu xám đen, hạt mịn. Bề mặt cho thấy dấu vết ghè đẽo và tu chỉnh có chủ ý nhằm tạo thành những phiến đá với kích thước, hình dáng và khả năng phát âm khác nhau. Điều đó cho thấy đây không phải những hòn đá tự nhiên tình cờ phát ra tiếng mà là những vật thể đã qua quá trình lựa chọn và gia công để trở thành nhạc khí.
Khi gõ vào những vị trí thích hợp, mỗi thanh phát ra một âm có độ cao khác nhau. Nhìn chung, thanh dài, lớn và nặng thường cho âm thấp hơn; thanh ngắn, mỏng và nhẹ hơn cho âm cao hơn. Qua nghiên cứu âm nhạc học, các thanh của Lộc Hòa tạo nên một hệ thống âm có quan hệ về cao độ, cho phép sắp xếp và diễn tấu như một bộ nhạc khí thực sự. Đây là một trong những yếu tố quan trọng khiến bộ đàn có giá trị đặc biệt không chỉ về khảo cổ học mà còn về lịch sử âm nhạc.
Bối cảnh phát hiện cũng rất đáng chú ý. Các thanh không xuất hiện rời rạc mà được đặt gần nhau và có trật tự, đặc biệt bộ thứ nhất gồm 12 thanh còn tương đối nguyên vẹn. Điều này góp phần củng cố nhận định rằng chúng từng được sử dụng như một chỉnh thể, đồng thời tạo điều kiện cho các nhà nghiên cứu khảo sát mối liên hệ giữa kích thước, hình dáng và âm thanh của từng thanh đàn.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Hai bộ đàn được phát hiện trong cùng một khu vực, với các thanh nằm gần nhau và có trật tự, tạo nên một trường hợp có giá trị cao trong nghiên cứu nhạc khí đá tiền sử ở Đông Nam Bộ.
Giá trị âm nhạc: Các thanh có cao độ khác nhau và có thể tổ chức thành một hệ thống âm thanh, chứng minh cư dân cổ đã biết lựa chọn, gia công đá dựa trên đặc tính phát âm của vật liệu.
Giá trị kỹ thuật: Dấu vết ghè đẽo và tu chỉnh trên các phiến đá cho thấy người chế tác không chỉ tạo hình mà còn chủ động xử lý nhạc khí nhằm đạt được những đặc tính âm thanh mong muốn.
Giá trị nghiên cứu: Bảo vật cung cấp tư liệu cho nhiều lĩnh vực như khảo cổ học, âm nhạc học, dân tộc học, kỹ thuật chế tác đá và nghiên cứu lịch sử cư trú của cộng đồng tiền sử ở Nam Tây Nguyên – Đông Nam Bộ.
Giá trị quý hiếm: Việc bảo lưu hai bộ với tổng cộng 26 thanh được phát hiện gần nhau giúp Đàn đá Lộc Hòa trở thành một tổ hợp nhạc khí đá đặc biệt, có điều kiện nghiên cứu tương đối đầy đủ về hình dáng, kỹ thuật và âm thanh.
Giá trị lịch sử âm nhạc: Với niên đại gần 3.000 năm, Đàn đá Lộc Hòa cho thấy hoạt động tạo tác và sử dụng nhạc khí đã xuất hiện từ rất sớm trong đời sống của cộng đồng cư dân cổ ở miền Nam Việt Nam.
Với 26 thanh đá thuộc hai bộ được phát hiện gần nhau, niên đại khoảng gần 3.000 năm cách ngày nay cùng khả năng tạo nên một hệ thống cao độ phong phú, Đàn đá Lộc Hòa là một nguồn tư liệu đặc biệt về âm nhạc và đời sống tinh thần thời tiền sử. Bảo vật cho thấy từ rất sớm, con người đã không chỉ biết khai thác đá làm công cụ mà còn nhận ra những đặc tính âm thanh của vật liệu, từ đó biến những phiến đá thành một loại nhạc khí có chủ ý và có tổ chức.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
