Niên đại: Thế kỷ I–VII
Văn hóa: Óc Eo
Số lượng: 11 hiện vật
Chất liệu: Đá phiến hạt mịn, đất nung, gốm và kim loại
Loại hình: Bộ công cụ và sản phẩm chế tác đồ trang sức
Nơi phát hiện: Di tích khảo cổ học Nhơn Thành, khu vực ấp Nhơn Thành, nay thuộc xã Nhơn Ái, thành phố Cần Thơ
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Thành phố Cần Thơ
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017; là Bảo vật quốc gia đầu tiên của thành phố Cần Thơ.
Giới thiệu bảo vật
Bộ khuôn đúc Nhơn Thành là một tổ hợp hiện vật đặc biệt của văn hóa Óc Eo, được phát hiện tại di tích khảo cổ học Nhơn Thành ở vùng hạ lưu sông Hậu. Bảo vật không phải một hiện vật đơn lẻ mà gồm 11 thành phần có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, phản ánh tương đối đầy đủ các công đoạn của nghề chế tác đồ trang sức kim loại, từ luyện kim, chuẩn bị khuôn, rót kim loại đến tạo hình và hoàn thiện sản phẩm.
Bộ bảo vật gồm một mẫu xỉ kim loại; một nồi nấu và một cốc rót kim loại bằng đất nung; một dụng cụ dùng để uốn vòng tay bằng gốm; ba khuôn đúc bằng đá phiến hạt mịn; cùng bốn hiện vật kim loại tương thích với hình dáng trên khuôn, gồm vòng tay, khuyên tai răng cưa, khuyên tai dạng con đỉa và khuyên tai dạng quả bí. Sự hiện diện đồng thời của công cụ, dấu tích luyện kim và sản phẩm hoàn thiện khiến đây trở thành một nguồn tư liệu đặc biệt để nghiên cứu nghề kim hoàn của cư dân văn hóa Óc Eo.
Ba khuôn đá thuộc loại khuôn hai mang, gồm hai phần ghép lại để tạo thành khoang mang hình dáng của sản phẩm cần đúc. Trên bề mặt khuôn là những rãnh và đồ án được gia công có chủ ý, phục vụ việc tạo vòng tay, khuyên tai và các loại trang sức nhỏ. Đá phiến hạt mịn tạo điều kiện để người thợ xử lý các chi tiết tương đối chính xác, đồng thời đáp ứng yêu cầu kỹ thuật trong quá trình đúc kim loại.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị khảo cổ: Bộ bảo vật có bối cảnh phát hiện rõ ràng trong một di tích cư trú – sản xuất, giúp nhận diện cụ thể hoạt động chế tác kim loại của cư dân Óc Eo.
Giá trị kỹ thuật: Xỉ kim loại, nồi nấu, cốc rót, khuôn hai mang, dụng cụ uốn và các sản phẩm tương thích tạo thành một chuỗi tư liệu tương đối đầy đủ về quy trình chế tác trang sức bằng kim loại.
Giá trị nghệ thuật: Các khuôn được gia công cẩn thận trên đá phiến hạt mịn, tạo ra nhiều loại hình vòng và khuyên tai khác nhau, phản ánh khả năng tạo hình và thẩm mỹ phát triển của người thợ cổ.
Giá trị kinh tế – xã hội: Hệ thống dấu tích sản xuất tại Nhơn Thành cho thấy nghề chế tác đồ trang sức từng là một hoạt động thủ công đáng chú ý trong đời sống của cộng đồng cư dân địa phương.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Kiểu dáng trang sức và kỹ thuật đúc góp phần cung cấp tư liệu để nghiên cứu mối quan hệ giữa cư dân Óc Eo ở đồng bằng sông Cửu Long với các khu vực khác trong mạng lưới giao lưu của Đông Nam Á cổ.
Giá trị quý hiếm: Điểm nổi bật của bảo vật nằm ở việc công cụ chế tác, dấu tích luyện kim và sản phẩm tương thích cùng được bảo lưu trong một tổ hợp, cho phép tái dựng tương đối cụ thể quá trình sản xuất đồ trang sức cổ. Năm 2017, Bộ khuôn đúc Nhơn Thành được công nhận là Bảo vật quốc gia đầu tiên của thành phố Cần Thơ.
Với 11 hiện vật liên kết thành một chuỗi kỹ thuật tương đối đầy đủ, Bộ khuôn đúc Nhơn Thành không chỉ cho biết hình dáng của những món trang sức được sử dụng trong văn hóa Óc Eo mà còn giúp hình dung cụ thể cách người thợ cổ tạo ra chúng. Từ xỉ kim loại, nồi nấu, cốc rót đến khuôn đá, dụng cụ tạo hình và sản phẩm hoàn thiện, bảo vật lưu giữ một lát cắt sinh động về kỹ thuật luyện kim, nghề kim hoàn và đời sống thủ công của cư dân đồng bằng sông Cửu Long trong những thế kỷ đầu Công nguyên.
Ảnh minh họa: Sưu tầm
