Số ký hiệu: C.240
Niên đại: Thế kỷ VI–VII
Văn hóa: Champa
Chất liệu: Sa thạch màu xám
Kích thước: Cao 56,5 cm; rộng 40 cm; dày 13,5 cm
Loại hình: Phù điêu Phật giáo có minh văn
Nơi phát hiện: Khu vực Ayun Pa cũ, về sau thuộc Krông Pa, Gia Lai
Thời gian phát hiện: Năm 1978
Thời gian đưa về bảo tàng: Năm 1988
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng Pleiku, tỉnh Gia Lai
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Phù điêu Phật Champa Tây Nguyên là một hiện vật Phật giáo đặc biệt được phát hiện năm 1978 tại vùng Ayun Pa, sau thuộc địa bàn Krông Pa của tỉnh Gia Lai. Hiện vật được đưa về Bảo tàng tỉnh Gia Lai năm 1988, mang ký hiệu C.240 và đến năm 2017 được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Phù điêu được chế tác từ một khối sa thạch màu xám, có dạng gần hình chữ nhật. Mặt trước chạm nổi hình một vị Phật trong tư thế tọa thiền. Khuôn mặt có dạng trái xoan, lông mày dài và đậm, sống mũi cao, miệng khép, đôi tai dài; giữa trán có một chấm tròn nổi nằm trong vòng tròn nhỏ. Phần đầu được tạo một khối chóp cao mà các tài liệu địa phương thường mô tả là dạng cánh sen. Thân trên để trần, vai rộng, ngực hơi nhô, tổng thể tạo hình tương đối chắc khỏe và có phần cứng hơn so với nhiều tác phẩm điêu khắc Champa ở các giai đoạn muộn.
Điểm khiến bảo vật đặc biệt không chỉ nằm ở hình tượng Phật mà còn ở mặt sau của phiến đá. Trên bề mặt tương đối phẳng này khắc bốn dòng văn tự cổ. Các nghiên cứu tại Gia Lai xác định nội dung thuộc bài kệ nổi tiếng của Phật giáo thường được gọi là kệ Duyên khởi, hay theo câu mở đầu tiếng Sanskrit là Ye dharmā hetuprabhavā…. Văn bản trình bày tư tưởng rằng các pháp sinh khởi từ nhân duyên và cũng chấm dứt khi những nhân duyên ấy diệt đi.
Sự kết hợp giữa hình tượng Phật ở mặt trước và minh văn Phật giáo ở mặt sau khiến hiện vật vừa là tác phẩm điêu khắc vừa mang tính chất của một bia ký tôn giáo. Đây là nguồn tư liệu quý để nghiên cứu đồng thời mỹ thuật, văn tự, tư tưởng Phật giáo và sự hiện diện của văn hóa Champa trên vùng cao nguyên vào những thế kỷ đầu Công nguyên.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Bảo vật có niên đại thế kỷ VI–VII và được phát hiện tại Gia Lai, cung cấp bằng chứng vật chất quan trọng về sự hiện diện sớm của văn hóa Champa ở vùng Tây Nguyên.
Giá trị nghệ thuật: Hình tượng Phật được tạo trên khối sa thạch với bố cục chính diện, khuôn mặt trái xoan, tai dài, khối vai rộng và cách xử lý hình thể chắc khỏe, mang những đặc điểm của nghệ thuật Phật giáo Champa giai đoạn sớm.
Giá trị minh văn: Bốn dòng văn tự ở mặt sau bảo lưu nội dung kệ Duyên khởi, khiến bảo vật trở thành nguồn tư liệu hiếm kết hợp giữa hình tượng Phật và văn bản Phật giáo trên cùng một hiện vật.
Giá trị tôn giáo: Nội dung kệ nhấn mạnh nguyên lý nhân duyên sinh – diệt, một tư tưởng căn bản của Phật giáo, qua đó cho thấy chiều sâu tư tưởng của hiện vật chứ không chỉ đơn thuần là một tác phẩm trang trí.
Giá trị nghiên cứu giao lưu văn hóa: Việc phát hiện bảo vật tại vùng cao nguyên cho phép nghiên cứu sâu hơn quan hệ giữa các trung tâm Champa ven biển với những cộng đồng và tuyến giao thương ở nội địa Tây Nguyên.
Giá trị quý hiếm: Việc bảo lưu đồng thời hình tượng Phật và minh văn có nội dung xác định, cùng niên đại sớm thế kỷ VI–VII, khiến phù điêu C.240 trở thành một hiện vật đặc biệt trong hệ thống di sản Champa tại Gia Lai. Năm 2017, hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.
Với một mặt chạm hình Phật tọa thiền và mặt còn lại khắc bài kệ Duyên khởi, Phù điêu Phật Champa Tây Nguyên là một di vật đặc biệt của Phật giáo Champa thế kỷ VI–VII. Bảo vật không chỉ phản ánh nghệ thuật điêu khắc đá mà còn lưu giữ một văn bản tôn giáo quan trọng, qua đó cho thấy sự lan tỏa của tư tưởng Phật giáo và mạng lưới giao lưu văn hóa Champa từ vùng duyên hải lên không gian Tây Nguyên từ khá sớm.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
