Niên đại: Giữa thế kỷ XIII
Văn hóa: Champa
Phong cách: Tháp Mẫm – Bình Định
Chất liệu: Đá sa thạch
Số lượng: 2 tượng
Kích thước: Tượng thứ nhất cao 108 cm, rộng 57 cm, dày 23 cm; tượng thứ hai cao khoảng 111 cm, rộng 69 cm, dày 20 cm
Trọng lượng: Khoảng 500 kg mỗi tượng
Nơi phát hiện: Phế tích Tháp Mẫm, khu vực Vạn Thuận, phường Nhơn Thành, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định trước đây; nay thuộc phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai
Thời gian phát hiện: Cuộc khai quật năm 2011
Đơn vị lưu giữ theo hồ sơ Bảo vật quốc gia: Bảo tàng Tổng hợp Bình Định
Đơn vị lưu giữ hiện nay: Bảo tàng tỉnh Gia Lai
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Cặp tượng chim thần Garuda diệt rắn Tháp Mẫm là hai tác phẩm điêu khắc đá đặc sắc được phát hiện trong cuộc khai quật phế tích Tháp Mẫm năm 2011. Hai pho tượng có kích thước gần tương đương, được tạo tác theo thế đối xứng: một tượng quay đầu sang trái, tượng còn lại quay đầu sang phải, khi đặt thành đôi tạo thành bố cục chụm hướng vào nhau. Chính hình thức đối xứng này cho thấy chúng nhiều khả năng từng là những thành phần trang trí kiến trúc được bố trí thành cặp tại cửa một công trình trong quần thể Tháp Mẫm.
Mỗi Garuda đứng thẳng, thân hướng về phía trước, hai chân hơi khuỵu. Phần đầu mang những đặc điểm được cường điệu mạnh: mắt lớn và lồi, mỏ cong khỏe, hàm có răng và một chiếc nanh nhô rõ; đôi tai lại được thể hiện gần với tai người. Thân trên mang nhiều đặc điểm nhân hình với ngực rộng, hai cánh tay khỏe, trong khi phần chân kết thúc bằng những móng vuốt của chim săn mồi. Sự kết hợp giữa yếu tố người, chim và những chi tiết kỳ thú khiến hình tượng mang rõ tính chất thần thoại của nghệ thuật Champa giai đoạn muộn.
Hai pho tượng đều thể hiện cảnh Garuda chế ngự rắn Naga. Một tay giữ thân rắn trước ngực, tay kia nâng hoặc giữ một con rắn khác gần đầu; phần thân rắn kéo dài, quấn quanh tay và xuống phía chân. Chân Garuda còn đạp lên thân Naga. Động tác không được xử lý theo lối chiến đấu dữ dội mà thiên về một thế chế ngự chắc chắn, làm nổi bật quyền lực của chim thần.
Một đặc điểm nổi bật khác là mật độ trang trí dày. Garuda mang mũ nhiều tầng, vòng cổ, vòng tay, vòng chân, trang phục và nhiều chuỗi hạt; bề mặt cơ thể hầu như không để khoảng trống lớn. Cách tạo hình khối căng, mạnh, trang sức phong phú và xu hướng cường điệu là những đặc điểm tiêu biểu của phong cách Tháp Mẫm, một phong cách lớn của điêu khắc Champa phát triển mạnh ở vùng Vijaya khoảng thế kỷ XII–XIII.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử – khảo cổ: Cặp tượng có nguồn gốc khai quật rõ ràng tại Tháp Mẫm năm 2011 và gắn với một quần thể đền – tháp Champa có quy mô lớn ở khu vực kinh đô Vijaya.
Giá trị nghệ thuật: Khối tượng lớn, tạo hình khỏe, khuôn mặt cường điệu, trang sức dày đặc và bố cục đối xứng thể hiện rõ những đặc điểm tiêu biểu của phong cách Tháp Mẫm – Bình Định.
Giá trị tạo hình: Sự kết hợp giữa thân người, đầu và móng chim cùng rắn Naga tạo nên một hình tượng thần thoại phức hợp, đồng thời thể hiện khả năng xử lý khối đá lớn và tổ chức nhiều chi tiết trên một tác phẩm.
Giá trị kiến trúc: Việc hai tượng được tạo thành một cặp đối xứng cho thấy chúng không chỉ là tượng độc lập mà nhiều khả năng còn là bộ phận của chương trình trang trí cửa tháp, qua đó giúp hình dung diện mạo kiến trúc Tháp Mẫm thế kỷ XIII.
Giá trị tôn giáo: Chủ đề Garuda chế ngự Naga phản ánh hệ thống hình tượng Hindu giáo được tiếp nhận và phát triển trong nghệ thuật Champa, đặc biệt trong môi trường tín ngưỡng gắn với các thần Brahma, Vishnu và Shiva tại Tháp Mẫm.
Giá trị quý hiếm: Cặp tượng năm 2011 còn giữ được mối quan hệ đối xứng ban đầu và có kích thước lớn, là nguồn tư liệu đặc biệt để nghiên cứu loại hình Garuda trong nghệ thuật Champa. Năm 2017, cả hai được công nhận chung thành một nhóm Bảo vật quốc gia.
Với hình khối khỏe khoắn, những khuôn mặt kỳ dị, hệ thống trang sức dày đặc cùng cảnh Garuda chế ngự Naga, Cặp tượng chim thần Garuda diệt rắn Tháp Mẫm là một tác phẩm tiêu biểu của nghệ thuật Champa thế kỷ XIII. Giá trị của bảo vật không chỉ nằm ở kỹ thuật điêu khắc đá mà còn ở việc chúng bảo lưu rõ ngôn ngữ tạo hình của phong cách Tháp Mẫm, một trong những giai đoạn đặc sắc của nghệ thuật Champa tại vùng Vijaya.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
