Tên chính thức: Hai cánh cửa chạm rồng Chùa Keo
Niên đại: Thế kỷ XVII, thời Lê Trung Hưng
Chất liệu: Gỗ lim
Số lượng: 2 cánh, ghép từ 8 phiến gỗ
Kích thước toàn bộ: Cao 226 cm; rộng 244 cm; dày 7 cm
Kích thước mỗi cánh: Cao 226 cm; rộng 122 cm; dày 7 cm
Kỹ thuật: Ghép mộng, chạm nổi, chạm bong – kênh
Nguồn gốc: Tam quan nội chùa Keo – Thần Quang tự, Thái Bình trước đây; chùa Keo hiện thuộc xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu bảo vật
Hai cánh cửa chạm rồng chùa Keo nguyên là bộ cửa chính của tam quan nội chùa Keo, một công trình kiến trúc Phật giáo đặc sắc được kiến tạo lại quy mô lớn trong những năm 1630–1632 dưới thời vua Lê Thần Tông. Bộ cửa được ghép thủ công từ tám phiến gỗ lim, mỗi cánh gồm bốn phiến liên kết bằng mộng, tạo thành một bề mặt lớn để nghệ nhân triển khai đồ án điêu khắc thống nhất.
Mỗi cánh cao 2,26 m, rộng 1,22 m và dày khoảng 7 cm. Phần chạm khắc không phủ kín toàn bộ mặt cửa mà chừa một dải viền bao quanh, khiến mảng trang trí ở giữa giống như một bức phù điêu lớn được đặt trong khung. Khi hai cánh khép lại, toàn bộ tác phẩm tạo thành một bố cục đăng đối có kích thước khoảng 226 × 244 cm.
Trung tâm mỗi cánh là một con rồng lớn, phía sau có thêm một rồng nhỏ, còn khoảng trống dưới bụng và giữa hai chân trước rồng lớn được bố trí một con nghê đang ngẩng đầu. Hai con rồng chính uốn cong hướng vào nhau; khi ghép hai cánh cửa, thân rồng kết hợp thành một bố cục gần hình lá đề, trong khi đầu rồng cùng hướng về viên ngọc lớn ở chính giữa. Toàn bộ đồ án thường được gọi là “nhị long hí châu” – đôi rồng đùa với ngọc.
Xung quanh rồng là một hệ thống dày đặc mây đao mác, ngọc báu và hoa văn cách điệu. Những dải mây dài, nhọn vút từ đầu, bờm, thân và khuỷu chân rồng đan xen với nhau, tạo cảm giác các linh vật đang chuyển động giữa một không gian mây cuộn. Các hạt ngọc lớn nhỏ được bố trí ở nhiều lớp khác nhau, góp phần làm cho mặt chạm có cảm giác xa – gần và sâu hơn so với mặt phẳng thực của cánh cửa.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Bộ cửa gắn với quần thể chùa Keo được kiến tạo quy mô lớn trong những năm 1630–1632, là di vật trực tiếp phản ánh diện mạo kiến trúc và nghệ thuật Phật giáo thời Lê Trung Hưng.
Giá trị nghệ thuật: Đồ án hai rồng lớn, hai rồng nhỏ, nghê, ngọc và hệ thống mây đao mác được tổ chức trong một bố cục đăng đối, trong đó hai rồng chính kết hợp thành hình lá đề, tạo nên một mảng chạm vừa chặt chẽ vừa giàu chuyển động.
Giá trị kỹ thuật: Tám phiến gỗ lim được ghép mộng thành hai cánh lớn nhưng các đường chạm vẫn liên tục; kỹ thuật chạm bong – kênh tạo nhiều lớp không gian cho thấy trình độ rất cao của nghệ nhân chạm gỗ thế kỷ XVII.
Giá trị nghiên cứu: Bộ cửa là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu hình tượng rồng, nghê, mây đao mác, kỹ thuật chạm gỗ và phong cách trang trí kiến trúc tại vùng Sơn Nam thời Lê Trung Hưng.
Giá trị kiến trúc – tôn giáo: Nguyên được đặt tại tam quan nội, bộ cửa tham gia vào cấu trúc không gian dẫn từ bên ngoài vào khu vực thờ tự, qua đó cho thấy sự kết hợp giữa công năng kiến trúc và nghệ thuật tạo hình trong chùa Việt.
Giá trị quý hiếm: Với kích thước lớn, bố cục hoàn chỉnh và tình trạng bảo tồn tốt, Hai cánh cửa chạm rồng chùa Keo là một trong những tác phẩm chạm khắc gỗ tiêu biểu còn lại của thế kỷ XVII. Năm 2017, hiện vật được công nhận Bảo vật quốc gia.
Với diện tích chạm khắc hơn 4 m², hai con rồng lớn uốn thành hình lá đề giữa rừng mây đao mác, ngọc báu, rồng nhỏ và nghê, Hai cánh cửa chạm rồng chùa Keo là một tác phẩm đặc sắc của nghệ thuật gỗ Việt Nam thế kỷ XVII. Từ một bộ phận kiến trúc của tam quan, người thợ xưa đã biến hai cánh cửa thành một bức phù điêu quy mô lớn, nơi kỹ thuật ghép mộng, chạm bong – kênh và khả năng tổ chức hình tượng được kết hợp trong một chỉnh thể giàu sức sống.
Nguồn ảnh: Sưu tầm
