Tác giả: Nguyễn Gia Trí
Niên đại: Năm 1939
Chất liệu: Sơn mài
Kích thước: 159 × 400 cm
Kết cấu: Bình phong gồm 8 tấm vóc ghép
Hai mặt tác phẩm: Thiếu nữ trong vườn và Phong cảnh
Loại hình: Hội họa sơn mài hiện đại
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu tác phẩm
Bình phong sơn mài “Thiếu nữ và phong cảnh” là một trong những tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Gia Trí ở giai đoạn đầu ông phát triển sơn mài thành một chất liệu hội họa độc lập. Tác phẩm được sáng tác tại Hà Nội năm 1939, gồm tám tấm vóc ghép thành một bình phong dài 4 m, cao 1,59 m. Đặc biệt, cả hai mặt bình phong đều được Nguyễn Gia Trí sáng tác thành những tác phẩm hoàn chỉnh, một mặt là Thiếu nữ trong vườn, mặt còn lại là Phong cảnh.
Ở mặt Thiếu nữ trong vườn, họa sĩ tạo nên một không gian rực sáng với hình ảnh bảy nhân vật nữ ở nhiều độ tuổi. Phía bên phải là hai bé gái đang vui đùa; phía trái là ba thiếu nữ mặc áo dài, khoác tay nhau dạo bước dưới những tán cây; gần trung tâm còn có một phụ nữ trung niên và một phụ nữ lớn tuổi đang ngồi thưởng trà. Các nhân vật không đứng thành những chân dung riêng biệt mà hòa vào cây cỏ, ánh sáng và khoảng không của khu vườn, tạo nên một nhịp điệu nhẹ nhàng, thanh nhã.
Màu vàng chiếm vai trò nổi bật, kết hợp với những vùng son, đen, vỏ trứng và các lớp sơn tạo nên một không gian vừa sáng rực vừa có chiều sâu. Các tà áo dài, cành cây và dáng người được tổ chức bằng những đường cong mềm mại, khiến toàn bộ mặt tranh có cảm giác như đang chuyển động trong một khu vườn đầy ánh sáng. Đây cũng là chủ đề thiếu nữ trong thiên nhiên mà Nguyễn Gia Trí tiếp tục khai thác trong nhiều sáng tác sau này.
Nếu mặt Thiếu nữ trong vườn thiên về vẻ mềm mại và trữ tình thì mặt Phong cảnh lại cho cảm giác mạnh mẽ hơn về hình khối và tính trang trí. Những tàu lá chuối, khóm dọc mùng, hoa phù dung và nhiều lớp cây cỏ được phóng lớn, chồng lớp trên nền sẫm. Cây cối không chỉ đóng vai trò làm nền mà trở thành chủ thể tạo hình, với những mảng lá lớn, khỏe, rõ đường nét và giàu nhịp điệu.
Hai mặt vì thế tạo thành một sự đối thoại thú vị. Một bên là con người hòa vào khu vườn, bên kia gần như chỉ còn thế giới thực vật tự mình chiếm lĩnh không gian. Sự khác biệt về nhịp điệu, ánh sáng và cách tổ chức hình khối khiến bình phong có hai diện mạo riêng, nhưng vẫn thống nhất bởi chất liệu và ngôn ngữ tạo hình của Nguyễn Gia Trí. Đây là một trong những yếu tố khiến tác phẩm vượt khỏi chức năng của một tấm bình phong trang trí để trở thành một công trình hội họa hai mặt hoàn chỉnh.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử mỹ thuật: Tác phẩm ra đời năm 1939, thuộc giai đoạn sớm nhưng rất quan trọng trong quá trình Nguyễn Gia Trí định hình ngôn ngữ sơn mài hiện đại, qua đó góp phần mở rộng vị trí của sơn mài trong nền mỹ thuật Việt Nam thế kỷ XX.
Giá trị nghệ thuật: Bình phong có hai mặt với hai bố cục hoàn chỉnh nhưng khác biệt về sắc thái: Thiếu nữ trong vườn mềm mại, trữ tình và giàu hình tượng con người; Phong cảnh mạnh về mảng khối, cây lá và tính trang trí. Sự kết hợp ấy tạo nên một tác phẩm có khả năng thay đổi diện mạo tùy theo hướng trưng bày.
Giá trị chất liệu: Nguyễn Gia Trí khai thác hiệu quả các vật liệu đặc trưng của sơn mài như sơn ta, vàng, bạc, son và vỏ trứng, kết hợp với kỹ thuật mài, khắc và đắp nổi để tạo chiều sâu, độ sáng và kết cấu bề mặt.
Giá trị tạo hình: Tám tấm vóc được chia thành những đơn vị riêng nhưng bố cục vẫn liên tục trên toàn bộ chiều dài 4 m. Các đường ghép được xử lý khéo léo để không phá vỡ hình tượng nhân vật và cảnh vật, cho thấy khả năng tổ chức một bố cục quy mô lớn của họa sĩ.
Giá trị nghiên cứu: Tác phẩm là nguồn tư liệu quan trọng để nghiên cứu quá trình hiện đại hóa hội họa Việt Nam, đặc biệt là mối quan hệ giữa kỹ thuật sơn truyền thống với phương pháp tạo hình mới được các họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương phát triển trong nửa đầu thế kỷ XX.
Giá trị độc bản: Đây là tác phẩm gốc, gồm tám tấm vóc với hai mặt đều được sáng tác hoàn chỉnh, có quy mô lớn và giữ vị trí đặc biệt trong sự nghiệp Nguyễn Gia Trí. Năm 2017, tác phẩm được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg.
Với một mặt là bảy hình tượng phụ nữ giữa khu vườn rực sáng, một mặt là những tàu lá chuối, dọc mùng và cây cỏ hiện lên trên nền sơn sâu thẳm, Bình phong sơn mài “Thiếu nữ và phong cảnh” cho thấy khả năng đặc biệt của Nguyễn Gia Trí trong việc biến chất liệu sơn truyền thống thành ngôn ngữ hội họa hiện đại. Không chỉ là một tấm bình phong có chức năng trang trí, tác phẩm là hai thế giới hội họa cùng tồn tại trên một vật thể, nơi con người, thiên nhiên, ánh sáng và chất liệu được tổ chức thành một chỉnh thể vừa sang trọng, vừa giàu chất thơ.
Nguồn ảnh: sưu tầm
