Tác giả: Dương Bích Liên
Niên đại: Năm 1980
Chất liệu: Sơn mài
Kích thước: 99,8 × 180 cm
Loại hình: Hội họa sơn mài hiện đại
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội
Giải thưởng: Giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1980
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu tác phẩm
“Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc” là một trong những tác phẩm tiêu biểu của họa sĩ Dương Bích Liên, được hoàn thành năm 1980 bằng chất liệu sơn mài. Bức tranh có kích thước 99,8 × 180 cm, hiện thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Năm 2017, tác phẩm được công nhận là Bảo vật quốc gia cùng với hai tác phẩm sơn mài khác của bảo tàng là Thiếu nữ và phong cảnh của Nguyễn Gia Trí và Gióng của Nguyễn Tư Nghiêm.
Tranh thể hiện Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng bên một con ngựa đã đóng yên, chuẩn bị vượt qua dòng nước giữa núi rừng Việt Bắc. Người mặc áo nâu, mang túi vải, dáng đứng thư thái. Bác và con ngựa chỉ chiếm một phần tương đối nhỏ trong toàn bộ mặt tranh, được đặt lệch về phía phải, trong khi phần lớn diện tích dành cho núi rừng, mặt nước và khoảng không rộng lớn. Cách tổ chức ấy khiến thiên nhiên không đơn thuần trở thành phông nền mà cùng tham gia tạo nên cảm xúc của tác phẩm.
Ở trung tâm cảm xúc của bức tranh không phải một sự kiện lớn hay một cảnh nghi lễ, mà là một khoảnh khắc rất bình dị: người lãnh đạo cách mạng dừng bên con ngựa giữa thiên nhiên Việt Bắc. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mô tả hình tượng Bác với phong thái ung dung, bình tĩnh trước dòng nước đang chảy mạnh; từ đó, tác phẩm tạo được sự tương phản giữa không gian thiên nhiên rộng lớn, chuyển động và hình tượng con người nhỏ bé nhưng tĩnh tại, vững vàng.
Mảng núi rừng được Dương Bích Liên xử lý với những sắc độ xanh rộng và sâu, khiến không gian mở ra theo chiều ngang của bức tranh. Hình tượng con người và con ngựa được cô đọng thành một khối tương đối chắc, không lấn át cảnh vật. Chính sự tiết chế này tạo nên chất trữ tình đặc biệt của tác phẩm: Chủ tịch Hồ Chí Minh hiện lên gần gũi trong đời sống kháng chiến chứ không được đặt trong một bố cục mang tính tượng đài.
Từ những ký họa năm 1952 đến tác phẩm năm 1980
Nguồn gốc của bức tranh bắt đầu từ một trải nghiệm diễn ra gần ba thập niên trước khi tác phẩm hoàn thành. Cuối mùa xuân năm 1952, khi đang công tác tại Thái Nguyên, Dương Bích Liên được giao nhiệm vụ lên chiến khu Việt Bắc để vẽ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong thời gian được sống và làm việc gần Người, họa sĩ chủ yếu thực hiện những ký họa và ghi chép làm tư liệu, chưa lập tức sáng tác thành một bức tranh hoàn chỉnh.
Những ký ức và tư liệu ấy được Dương Bích Liên lưu giữ trong nhiều năm. Mãi đến năm 1980, gần 30 năm sau lần gặp gỡ tại Việt Bắc, ông mới hoàn thành Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc. Vì vậy, tác phẩm không nên được xem là một bức ký họa trực tiếp về một khoảnh khắc cụ thể năm 1952; chính xác hơn, đây là một sáng tác được hình thành từ ký ức, trải nghiệm trực tiếp và hệ thống ký họa mà họa sĩ tích lũy khi sống gần Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Khoảng cách gần ba thập niên giữa trải nghiệm và thời điểm sáng tác có ý nghĩa đáng chú ý. Dương Bích Liên không đơn thuần sao chép lại những ký họa cũ mà chọn lọc và cô đọng ký ức thành một bố cục mới. Thay vì nhấn mạnh các dấu hiệu quyền lực hay vị thế lãnh tụ, ông lựa chọn một hình ảnh Bác Hồ trong đời sống kháng chiến, cùng con ngựa giữa núi rừng và dòng nước. Đây cũng là nguyên nhân khiến bức tranh vừa mang nội dung lịch sử vừa giữ được chất riêng của một tác phẩm hội họa.
Ngay trong năm hoàn thành, Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc đã giành Giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1980. Sau triển lãm, tác phẩm được đưa vào bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và trở thành một trong những sáng tác quan trọng của Dương Bích Liên được bảo tàng lưu giữ.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử: Tác phẩm được hình thành từ trải nghiệm trực tiếp của Dương Bích Liên khi được cử lên Việt Bắc vẽ Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1952. Những ký họa và ký ức từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp trở thành cơ sở để ông hoàn thành bức tranh gần ba thập niên sau.
Giá trị nghệ thuật: Họa sĩ không đặt nhân vật vào vị trí áp đảo mà để Bác Hồ và con ngựa hòa vào không gian núi rừng rộng lớn. Sự tương phản giữa thiên nhiên đang chuyển động và dáng người ung dung tạo nên chất trữ tình đặc biệt của bố cục.
Giá trị tạo hình: Việc đặt nhóm nhân vật lệch về khoảng một phần ba phía phải bức tranh, dành phần lớn diện tích cho cảnh vật, tạo nên một bố cục không theo lối chân dung lãnh tụ thông thường. Nhân vật tuy nhỏ về tỷ lệ nhưng vẫn trở thành trung tâm thị giác và cảm xúc của toàn bộ tác phẩm.
Giá trị chất liệu: Sơn mài được Dương Bích Liên sử dụng để xây dựng những mảng màu sâu và rộng, đặc biệt phù hợp với không gian núi rừng, trời nước Việt Bắc. Chất liệu ở đây không chỉ mang tính trang trí mà trở thành phương tiện biểu đạt không khí và trạng thái cảm xúc của bức tranh.
Giá trị trong sự nghiệp tác giả: Tác phẩm kết tinh một ký ức được Dương Bích Liên lưu giữ gần 30 năm, đồng thời đạt Giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1980, trở thành một trong những sáng tác được nhắc đến nhiều nhất trong sự nghiệp của ông.
Giá trị độc bản: Đây là tác phẩm gốc, độc bản, hiện thuộc bộ sưu tập Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Năm 2017, bức tranh được công nhận là Bảo vật quốc gia theo Quyết định số 2089/QĐ-TTg.
Với hình ảnh Bác Hồ cùng con ngựa nhỏ bé giữa không gian núi rừng, trời nước Việt Bắc, Dương Bích Liên đã lựa chọn một cách thể hiện khác với lối tạo hình mang tính tượng đài. Chủ tịch Hồ Chí Minh hiện lên trong một khoảnh khắc đời thường của những năm kháng chiến: áo nâu, túi vải, đứng bên con ngựa trước dòng nước đang chảy. Sự giản dị của nhân vật, khoảng không rộng lớn và nhịp điệu trầm lắng của sơn mài đã giúp Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc trở thành một tác phẩm vừa mang ký ức lịch sử, vừa có giá trị độc lập về hội họa.
Nguồn ảnh: sưu tầm
