Tác giả: Nguyễn Tư Nghiêm
Niên đại: Năm 1990
Chất liệu: Sơn mài
Kích thước: 90 × 120,3 cm
Loại hình: Hội họa sơn mài hiện đại
Đề tài: Thánh Gióng
Đơn vị lưu giữ: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội
Vị trí trưng bày hiện nay: Phòng 16
Giải thưởng: Giải Nhất Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1990
Xếp hạng: Bảo vật quốc gia, Quyết định số 2089/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.
Giới thiệu tác phẩm
“Gióng” là một trong những tác phẩm tiêu biểu của danh họa Nguyễn Tư Nghiêm, được sáng tác bằng sơn mài năm 1990. Bức tranh lấy hình tượng Thánh Gióng cưỡi ngựa làm trung tâm nhưng không tái hiện truyền thuyết theo lối minh họa kể chuyện thông thường. Thay vào đó, Nguyễn Tư Nghiêm tổ chức nhân vật, con ngựa và không gian bằng những mảng hình mạnh, đường nét kỷ hà và nhịp điệu dồn dập, tạo nên một hình tượng vừa gợi không khí huyền sử vừa mang tinh thần hội họa hiện đại.
Trong tranh, hình tượng Gióng và ngựa sắt gần như hòa thành một khối chuyển động lớn. Cơ thể người, đầu và chân ngựa được phân chia thành nhiều mảng hình học, các đường chéo và đường gấp tạo cảm giác như nhân vật đang lao về phía trước. Nguyễn Tư Nghiêm không chú trọng diễn tả chính xác giải phẫu hay không gian theo luật viễn cận tự nhiên mà chủ động biến dạng và nhịp điệu hóa hình thể, qua đó nhấn mạnh sức mạnh, tốc độ và trạng thái chuyển động của hình tượng. Cách xử lý này khiến bức tranh gần với một biểu tượng thị giác hơn là một cảnh chiến đấu cụ thể.
Một nét đặc biệt của tác phẩm là cách họa sĩ đưa mỹ thuật Đông Sơn vào ngôn ngữ tạo hình hiện đại. Trên trang phục, cơ thể nhân vật và các mảng trang trí xuất hiện những mô típ như đường zích zắc, vòng tròn đồng tâm và các dạng hình học vốn quen thuộc trên đồ đồng Đông Sơn.
Những yếu tố ấy không được sao chép nguyên xi từ cổ vật. Nguyễn Tư Nghiêm chọn lọc, biến đổi và đặt chúng vào một cấu trúc tạo hình mới. Vì vậy, Đông Sơn trong “Gióng” vừa gợi về một lớp văn hóa cổ, vừa trở thành nguồn vật liệu thị giác cho một sáng tác hiện đại. Đây cũng là một đặc điểm quan trọng trong nghệ thuật của Nguyễn Tư Nghiêm: ông thường tìm về nghệ thuật cổ và dân gian Việt Nam nhưng không phục dựng nguyên mẫu mà tái cấu trúc chúng bằng tư duy hội họa riêng.
Màu sắc trong tranh được tổ chức thành những mảng tương phản rõ. Hình Gióng và ngựa chủ yếu hiện lên bằng các sắc vàng nhạt, trắng, ghi và ánh bạc, nổi bật trên nền son đỏ tương đối nóng. Những chấm và vệt màu đậm xuất hiện xen kẽ trước – sau hình tượng, làm cho không gian không đứng yên mà như bị chia cắt thành nhiều nhịp chuyển động. Vì vậy, hiệu quả chính của màu sắc không nhất thiết phải được giải thích thành một tâm trạng cụ thể; điều có thể quan sát rõ hơn là nó góp phần tạo nhịp điệu, sự tương phản và cảm giác chuyển động liên tục cho tác phẩm.
Từ huyền thoại Thánh Gióng đến ngôn ngữ hội họa hiện đại
Thánh Gióng là một hình tượng lâu đời trong truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian Việt Nam, gắn với câu chuyện người anh hùng cưỡi ngựa đánh giặc rồi trở về trời. Trong tác phẩm năm 1990, Nguyễn Tư Nghiêm không tập trung mô tả toàn bộ diễn biến truyền thuyết mà cô đọng Gióng vào khoảnh khắc giàu chuyển động, qua đó biến nhân vật thành hình tượng của sức mạnh và khí thế. Chính sự cô đọng ấy khiến tranh không lệ thuộc vào việc người xem phải nhận biết từng tình tiết của câu chuyện.
Tác phẩm còn cho thấy sự gặp gỡ giữa hai nguồn ngôn ngữ tưởng như khác biệt. Một phía là nghệ thuật hiện đại phương Tây với việc phân mảng hình thể, biểu hiện nhiều góc nhìn và nhấn mạnh chuyển động; phía kia là kho hình tượng của nghệ thuật cổ Việt Nam, đặc biệt là các mô típ Đông Sơn. Nguyễn Tư Nghiêm không đặt hai nguồn này cạnh nhau một cách cơ học mà kết hợp chúng thành một hệ thống tạo hình thống nhất. Chính vì vậy, việc nói tác phẩm “kết hợp truyền thống và hiện đại” sẽ chính xác hơn nếu hiểu đó là quá trình chuyển hóa truyền thống bằng tư duy tạo hình hiện đại, chứ không chỉ là ghép họa tiết cổ vào một bức tranh mới.
“Gióng” cũng nằm trong một mạch sáng tác lâu dài của Nguyễn Tư Nghiêm về hình tượng dân gian, huyền thoại và nghệ thuật cổ. Trong sự nghiệp của ông, những đề tài như Gióng, múa cổ hay các hình tượng lấy cảm hứng từ điêu khắc đình làng và nghệ thuật dân gian thường được sử dụng để tìm kiếm một ngôn ngữ tạo hình hiện đại nhưng có căn cốt Việt Nam. Nghiên cứu về sự nghiệp họa sĩ cho thấy Thánh Gióng năm 1990 nằm trong nhóm tác phẩm quan trọng được xét trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật đợt I năm 1996.
Ngay trong năm ra đời, tác phẩm được giới thiệu tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1990 và đoạt Giải Nhất. Sau triển lãm, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mua tác phẩm; các tài liệu giới thiệu hiện nay cho biết bảo tàng còn lưu giấy thông báo mua tranh cùng ý kiến và chữ ký đồng ý của Nguyễn Tư Nghiêm.
Năm 2017, Gióng được công nhận là Bảo vật quốc gia. Danh mục chính thức của Cục Di sản văn hóa ghi rõ tác phẩm có niên đại năm 1990 và lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Hiện bảo tàng vẫn giới thiệu tác phẩm tại Phòng 16 trong hệ thống trưng bày thường xuyên.
Giá trị tiêu biểu
Giá trị lịch sử mỹ thuật: Tác phẩm ra đời năm 1990, thuộc giai đoạn Nguyễn Tư Nghiêm đã định hình rõ ngôn ngữ nghệ thuật riêng và là một sáng tác quan trọng của mỹ thuật Việt Nam cuối thế kỷ XX. Việc tác phẩm đoạt Giải Nhất Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1990 cho thấy vị trí nổi bật của nó ngay từ thời điểm công bố.
Giá trị tạo hình: Nguyễn Tư Nghiêm phân mảng hình tượng Gióng và ngựa thành các cấu trúc kỷ hà, sử dụng đường chéo, sự chồng lớp và biến dạng hình thể để tạo cảm giác chuyển động mạnh. Bức tranh vì thế không chỉ kể lại một truyền thuyết mà chuyển huyền thoại thành một cấu trúc thị giác giàu nhịp điệu.
Giá trị kế thừa truyền thống: Các mô típ gợi từ nghệ thuật Đông Sơn như đường zích zắc, vòng tròn đồng tâm, hình thức trang phục và những cấu trúc trang trí cổ được chọn lọc và tái tạo trong ngôn ngữ hội họa hiện đại.
Giá trị chất liệu: Sơn mài giúp họa sĩ tổ chức các mảng son, vàng, bạc, trắng và ghi thành những bề mặt có độ sâu và độ phản quang khác nhau, góp phần tăng tính trang trí và sức chuyển động của hình tượng.
Giá trị văn hóa: Thông qua Thánh Gióng, tác phẩm tái hiện một biểu tượng quen thuộc của truyền thống văn hóa Việt Nam bằng hình thức nghệ thuật của thế kỷ XX. Giá trị của tranh nằm ở sự tiếp nối ký ức văn hóa chứ không phải ở việc minh họa nguyên văn một câu chuyện huyền thoại.
Giá trị độc bản: Gióng là tác phẩm gốc, độc bản, hiện thuộc bộ sưu tập Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2017.
Với hình tượng Thánh Gióng và ngựa sắt được phân mảng thành những đường nét, khối hình và nhịp chuyển động mạnh, tranh sơn mài “Gióng” cho thấy một cách tiếp cận đặc biệt của Nguyễn Tư Nghiêm đối với truyền thống. Ông không phục dựng huyền thoại theo lối cổ điển mà đưa Đông Sơn, nghệ thuật dân gian và tư duy hội họa hiện đại vào cùng một cấu trúc tạo hình. Nhờ đó, câu chuyện Gióng vừa gợi về một lớp ký ức văn hóa lâu đời, vừa hiện lên với một diện mạo mới của mỹ thuật Việt Nam cuối thế kỷ XX.
Nguồn ảnh: sưu tầm
